विजयनगर साम्राज्याच्या राजप्रांगणातील ते विस्तीर्ण आणि भव्य अवशेष पाहून आम्ही भारावून गेलो होतो. तो ऐतिहासिक परिसर डोळ्यांत साठवल्यानंतर, आमची पावले समोरच दिमाखात उभ्या असलेल्या 'हजारी राम' मंदिराच्या दिशेने वळली. महान सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या मुख्य दरबाराच्या आणि राजप्रांगणाच्या अगदी खासगी आवारातच या देखण्या मंदिराची निर्मिती करण्यात आलेली आहे. या ऐतिहासिक परिसरात फिरताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली ती म्हणजे, भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या वतीने येथे सुरू असलेले संवर्धनाचे अवाढव्य काम. प्राचीन इतिहास पुन्हा उभा करण्यासाठी त्यांचे अथक प्रयत्न येथेही स्पष्टपणे दिसत होते.
या मंदिराकडे जाताना आमच्या मनात एक मोठा प्रश्न निर्माण झाला होता की, या वास्तूला 'हजारी राम मंदिर' असेच नाव का दिले असावे? पण जेव्हा आम्ही प्रत्यक्षात मंदिराच्या आवारात पाऊल ठेवले आणि मंदिराच्या बाह्य भिंतींकडे नजर टाकली, तेव्हा या प्रश्नाचा अगदी एका क्षणात उलगडा झाला. या मंदिराच्या चहूबाजूंना असलेल्या बाहेरील भिंतींवर रामायणातील विविध प्रसंग अतिशय बारकाईने आणि जिवंतपणे कोरलेले होते. आश्चर्य म्हणजे, या भिंतींवर कोरलेल्या रामकथेतील छोट्या-मोठ्या शिल्पांची संख्या चक्क एक हजारांच्या आसपास आहे! संपूर्ण रामायणच जणू या लाल दगडांवर एखाद्या महाकाव्यासारखे कोरून ठेवले होते. ते विलोभनीय आणि जिवंत दृश्य पाहून आमच्या तोंडातून केवळ एकच शब्द बाहेर पडला... अद्भुत!
विजयनगर साम्राज्याच्या राजधानीत, म्हणजेच आजच्या हम्पीमध्ये शेकडो छोटी-मोठी मंदिरे आहेत. परंतु, या सर्व प्राचीन मंदिरांमध्ये 'हजारी राम मंदिर' आपले एक अतिशय वेगळे आणि अढळ स्थान राखून आहे. हे मंदिर आकाराने विरूपाक्ष किंवा विठ्ठल मंदिरासारखे अवाढव्य आणि गगनचुंबी नक्कीच नाही, पण याच्या कणाकणात जी शिल्पकला दडलेली आहे, ती पाहिल्यावर वास्तुकलेचा हा एक सर्वोच्च आविष्कार असल्याचे मान्य करावेच लागते. हे मंदिर विजयनगरच्या राजप्रांगणाच्या (रॉयल एन्क्लोजर) अगदी मध्यभागी आणि राजांच्या खासगी निवासस्थानांच्या जवळ स्थित आहे. इतिहासकारांच्या मते, पंधराव्या शतकाच्या सुरुवातीला संगम घराण्याचे महान राजे दुसरे देवराय यांच्या काळात या मंदिराची मूळ निर्मिती झाली. पुढे सोळाव्या शतकात सम्राट कृष्णदेवरायांनी यामध्ये अनेक सुधारणा केल्या आणि या मंदिराचे सौंदर्य अधिकच खुलवले. हे मंदिर म्हणजे विजयनगरच्या राजघराण्याचे वैयक्तिक प्रार्थनास्थळ होते. राजा आणि त्यांच्या परिवारातील सदस्यांना दैनंदिन पूजेसाठी आणि धार्मिक कार्यांसाठी राजप्रांगणाच्या बाहेर जावे लागू नये, या उद्देशाने या देखण्या वास्तूची निर्मिती करण्यात आली होती.
हजारी राम मंदिराची सर्वात मोठी ओळख आणि त्याचे वेगळेपण म्हणजे याच्या बाहेरील भिंतींवर कोरलेली रामायणाची महागाथा. संपूर्ण भारतात अशी अनेक मंदिरे आहेत जिथे पौराणिक कथा कोरलेल्या आढळतात, पण एखाद्या मंदिराच्या संपूर्ण बाह्य भिंतीच जणू एका मोठ्या चित्रकथेचे किंवा ग्राफिक नॉव्हेलचे पुस्तक बनल्या आहेत, असे दृश्य केवळ इथेच पाहायला मिळते. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर आडव्या आणि समांतर पट्ट्यांमध्ये हजारो शिल्पे कोरलेली आहेत. यातील सर्वात खालच्या पट्ट्यांमध्ये विजयनगर साम्राज्याचे सामर्थ्य आणि समृद्धी दर्शवणारी शिल्पे आहेत. यामध्ये अतिशय डौलदारपणे चालणारे अरबी घोडे, युद्धात आघाडीवर असणारे बलाढ्य हत्ती, हातात शस्त्रे घेतलेले वीर सैनिक आणि विविध वाद्यांच्या तालावर नृत्य करणाऱ्या नर्तिका यांचे अतिशय जिवंत चित्रण केलेले आहे. हे दृश्य विजयनगरमध्ये अत्यंत थाटामाटात साजऱ्या होणाऱ्या महानवमीच्या (दसरा) ऐतिहासिक मिरवणुकीचे आहे. यातून केवळ धार्मिकच नव्हे, तर तत्कालीन सामाजिक आणि लष्करी जीवनावरही मोठा प्रकाश पडतो.
या खालच्या पट्ट्यांच्या अगदी वरच्या बाजूला खऱ्या अर्थाने रामकथेला सुरुवात होते. राजा दशरथाने पुत्राप्तीसाठी केलेला पुत्रकामेष्टी यज्ञ, प्रभू श्रीरामांचा जन्म, ताटिका वध, सीता स्वयंवर, कैकेयीचा वर आणि रामाचा वनवास असे सुरुवातीचे प्रसंग अतिशय बारकाईने कोरले आहेत. पुढे आपण जसे मंदिराला प्रदक्षिणा घालत पुढे जातो, तसतशी ही कथा पुढे सरकते. दंडकारण्यातील रामाचा मुक्काम, सोन्याच्या हरणाची शिकार, सीता हरण, जटायूचा संघर्ष, प्रभू राम आणि हनुमानाची भेट, वाली वध, आणि वानरसेनेने समुद्रावर बांधलेला रामसेतू हे सर्व प्रसंग लाल दगडांवर एखाद्या चलचित्रासारखे आपल्या डोळ्यांसमोरून सरकतात. सर्वात शेवटी रावणाचा वध आणि अयोध्येत परतल्यावर प्रभू श्रीरामांचा झालेला राज्याभिषेक या शिल्पांनी या महाकाव्याची सांगता होते. या भिंतींवर रामायणातील सुमारे एक हजारांहून अधिक प्रसंग कोरलेले असल्यामुळेच या वास्तूला 'हजारी राम मंदिर' असे सार्थ नाव पडले असावे, असे अनेक अभ्यासक मानतात. काही भाषातज्ज्ञांच्या मते, 'हजारम' या तेलुगू शब्दाचा अर्थ राजवाड्याचे प्रवेशद्वार किंवा प्रांगण असा होतो, आणि हे मंदिर राजप्रांगणात असल्याने त्याला हे नाव मिळाले असावे. पण हजारो शिल्पांचा संदर्भ आणि 'हजारी राम' हे नाव पर्यटकांच्या हृदयाला अधिक भावते.
मंदिराच्या बाह्य सौंदर्याने भारावून जाऊन जेव्हा आपण आत प्रवेश करतो, तेव्हा आतील मुख्य सभामंडप आपल्याला आणखी एक सुखद धक्का देतो. या सभामंडपाच्या अगदी मध्यभागी चार अत्यंत सुंदर आणि गुळगुळीत खांब उभे आहेत. हम्पीमधील इतर सर्व बांधकाम हे प्रामुख्याने लालसर-तपकिरी वालुकाश्मात आणि ग्रॅनाईटमध्ये झालेले असताना, हे चार खांब मात्र अतिशय कठीण आणि काळ्याभोर पाषाणात कोरलेले आहेत. या काळ्या आणि लाल दगडांचा विरोधाभास मंदिराच्या आतील सौंदर्याला एका वेगळ्याच उंचीवर घेऊन जातो. या काळ्या पाषाणाच्या खांबांवर भगवान विष्णूच्या दशावतारांची अत्यंत सुबक शिल्पे कोरलेली आहेत. यामध्ये मत्स्य, कूर्म, वराह, बुद्ध, नरसिंह, आणि अगदी कल्की अवताराचेही दर्शन होते. हे काळे पाषाण इतके गुळगुळीत आणि घासून चकचकीत केलेले आहेत की त्यावर प्रकाश पडल्यावर ते अक्षरशः आरशासारखे चमकतात. या खांबांवरील नक्षीकाम तत्कालीन कारागिरांच्या कौशल्याची आणि त्यांच्याकडे असलेल्या प्रगत भूमितीय ज्ञानाची साक्ष देते.
सभामंडपातून पुढे गेल्यावर आपण मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यात पोहोचतो. दुर्दैवाने, आज हा गाभारा पूर्णपणे रिकामा आहे. तिथे प्रभू श्रीरामांची किंवा इतर कोणतीही मूर्ती अस्तित्वात नाही. पंधराशे पासष्टच्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा विजयनगरवर परकीय आक्रमण झाले, तेव्हा आक्रमकांनी या शहरातील इतर वास्तूंप्रमाणेच या मंदिराचीही तोडफोड केली. याच विध्वंसामध्ये या मंदिरातील मूळ मूर्ती एकतर नष्ट केली गेली असावी किंवा सुरक्षिततेसाठी ती तिथून दुसरीकडे हलवली गेली असावी. आज तिथे मूर्ती नसली तरीही, त्या गाभाऱ्यातील शांतता आणि पावित्र्य आजही अबाधित आहे. तिथे उभे राहिल्यावर डोळे मिटून घेतले, तर एकेकाळी सम्राट कृष्णदेवराय याच ठिकाणी उभे राहून पूर्ण भक्तीभावाने पूजा करत असतील, या कल्पनेनेच अंगावर रोमांच उभे राहतात.
हजारी राम मंदिराच्या परिसरात आणखी एक छोटेसे उपमंदिर आहे, जे कदाचित देवी सीतेला किंवा माता दुर्गेला समर्पित असावे. या लहान मंदिराच्या भिंतींवरही तितकेच सुबक आणि नाजूक कोरीव काम पाहायला मिळते. या संपूर्ण मंदिर परिसराची रचना एका भव्य आणि सुरक्षित प्रांगणात केलेली आहे. याच्या आजूबाजूला असलेल्या राजघराण्यातील स्त्रियांच्या महालांचे अवशेष, जसे की राणीचा महाल आणि कमळ महाल (लोटस महल), हे सर्व या मंदिराला राजघराण्याच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडून ठेवतात. या मंदिराला लागूनच असलेल्या मोकळ्या जागेत तत्कालीन पाणीपुरवठा योजनेचे काही अवशेषही पाहायला मिळतात, जे या मंदिराच्या सभोवताली असलेल्या बागांना हिरवेगार ठेवण्यासाठी वापरले जात असावेत.
हजारी राम मंदिराला भेट देणे हा केवळ एका ऐतिहासिक वास्तूला भेट देण्याचा अनुभव नाही, तर तो एका महान संस्कृतीचे वाचन करण्याचा आणि ती अनुभवण्याचा प्रसंग आहे. आजच्या काळात आपण चित्रपट किंवा मालिकांमधून रामायण पाहतो, पण पंधराशे वर्षांपूर्वी विजयनगरच्या त्या अज्ञात आणि महान शिल्पकारांनी कोणतीही आधुनिक यंत्रे नसताना केवळ छिन्न्या आणि हातोड्यांच्या साहाय्याने हे संपूर्ण रामायण लाल दगडांवर कायमचे कोरून ठेवले आहे. या मंदिरातील प्रत्येक दगड जणू प्रभू रामांची कथा सांगण्यासाठी आतुर झालेला असतो. हम्पीच्या त्या अवाढव्य आणि विस्तीर्ण अवशेषांमध्ये, अनेक रहस्ये आणि इतिहास स्वतःत सामावून घेतलेले हे हजारी राम मंदिर खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या मुकुटातील एक अमूल्य आणि लखलखते रत्न आहे. इथल्या काळ्याभोर खांबांवरून हात फिरवताना आणि भिंतींवरील रामकथेची जिवंत शिल्पे डोळ्यांत साठवताना, आपण नकळतपणे भारताच्या त्या वैभवशाली सुवर्णयुगात प्रवेश करतो आणि त्या अप्रतिम कलेसमोर नतमस्तक होतो.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
