अगस्त्य तलावाच्या काठावर: बदामीची निवांत संध्याकाळ आणि प्राचीन मंदिरांची सफर

घड्याळात साडेपाच वाजले होते. कालच्या पावसामुळे बदामीच्या आकाशात आजही ढगांनी मोठी दाटी केली होती, पण त्या दाट काळ्या ढगांमधूनही मावळत्या सूर्याची सोनेरी किरणे हळुवारपणे डोकावत होती. पावसामुळे वातावरणात एक सुखावणारा, आल्हाददायक गारवा पसरला होता. बदामीच्या प्रसिद्ध 'अगस्त्य तलावाला' भेट देण्यासाठी आणि तिथली संध्याकाळ अनुभवण्यासाठी हीच वेळ सर्वात योग्य होती.

बदामी लेण्यांच्या परिसरातून आम्ही एका रिक्षात बसलो. रिक्षावाल्याने गावातील अरुंद आणि नागमोडी गल्ल्यांमधून वाट काढत आम्हाला थेट तलावाच्या प्रवेशद्वारापाशी आणून सोडले. तिथे पोहोचताच अगस्त्य तलावाचा नयनरम्य आणि विस्तीर्ण परिसर आमच्या डोळ्यांसमोर उलगडला. शांत पात्रात उमटलेले ढगांचे प्रतिबिंब आणि दूरवर लक्ष वेधून घेणारे प्राचीन 'भूतनाथ मंदिर' पाहताच मन हरखून गेले. हा संपूर्ण ऐतिहासिक परिसर डोळे भरून पाहण्यासाठी आणि अनुभवण्यासाठी आमच्याकडे आता फक्त एकच तास उरला होता.

बदामीचा अगस्त्य तलाव हा केवळ एक पाण्याचा साठा नसून तो चालुक्यांच्या वैभवशाली इतिहासाचा एक शांत आणि अढळ साक्षीदार आहे. लालभडक वालुकाश्माच्या उंचच उंच कड्यांनी वेढलेला हा तलाव बदामीच्या नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक सौंदर्यात मोलाची भर घालतो.

पाचव्या शतकात चालुक्य राजांनी या कृत्रिम तलावाची निर्मिती केली. या तलावाचे नाव महान 'अगस्त्य ऋषी' यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे. पुराणकथांनुसार, अगस्त्य ऋषींनी वातापी आणि इल्वल या दोन क्रूर राक्षसांचा वध याच परिसरात केला होता. या तलावाच्या पाण्यामध्ये औषधी आणि रोगनिवारक गुणधर्म आहेत, अशी स्थानिक लोकांची आणि भाविकांची श्रद्धा आहे. यामुळेच येथे येणारा प्रत्येक पर्यटक आणि भाविक तलावाच्या पाण्याला अत्यंत पवित्र मानतो. तीन बाजूंनी लाल दगडांच्या टेकड्या आणि एका बाजूला गाव, अशा या तलावाच्या सभोवताली असलेली शांतता मनाला एक वेगळीच भुरळ घालते.

या तलावाच्या पूर्व किनाऱ्यावर स्थित असलेला 'भूतनाथ मंदिर समूह' हा या परिसराचा मुख्य आकर्षण बिंदू आहे. दूरवरून तलावाकडे पाहताना हे मंदिर थेट पाण्यावर तरंगत असल्यासारखे भासते. हे मंदिर प्रामुख्याने भगवान शिवाला (भूतनाथ) समर्पित आहे. या मंदिराची निर्मिती दोन वेगवेगळ्या कालखंडांत झाल्याचे इतिहासकार सांगतात. पहिला टप्पा: मंदिराचा गाभारा आणि मुख्य भाग हा सुरुवातीच्या बदामी चालुक्यांच्या काळात (७ वे शतक) बांधला गेला. दुसरा टप्पा: बाहेरील मंडप आणि इतर विस्तार हा नंतरच्या कल्याणी चालुक्यांच्या (११ वे शतक) काळात पूर्ण झाला.

संध्याकाळच्या वेळी मावळत्या सूर्याची सोनेरी किरणे जेव्हा या मंदिराच्या लाल दगडांवर पडतात, तेव्हा ते दृश्य डोळ्यांचे पारणे फेडणारे असते. या मंदिराचे तलावाच्या संथ पाण्यात पडणारे प्रतिबिंब पाहणे हा एक स्वर्गीय अनुभव आहे. मंदिरातील कोरीव खांब आणि प्रवेशद्वारावरील नक्षीकाम चालुक्य शिल्पकारांच्या अद्वितीय कौशल्याची साक्ष देतात.

अगस्त्य तलावाच्या काठावर केवळ भूतनाथ मंदिरच नाही, तर इतरही अनेक लहान-मोठी प्राचीन मंदिरे आहेत. तलावाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर 'यल्लम्मा मंदिर' स्थित आहे. या मंदिराचे शिखर 'कदंब' वास्तुकलेच्या शैलीत बांधलेले असून, ते तलावाच्या किनाऱ्यावरून अतिशय विलोभनीय दिसते. याशिवाय, तलावाच्या काठाला लागून असलेल्या पायऱ्यांवर अनेक छोटी शिवालये आणि देवळ्या बांधलेल्या आहेत. एकेकाळी या तलावाच्या पायऱ्यांवरून चालुक्य राजघराण्यातील लोक आणि ऋषीमुनी स्नान आणि अनुष्ठाने करत असत.

तलावाच्या एका बाजूला (दक्षिण टेकडीवर) बदामीच्या प्रसिद्ध आणि जगभरात ओळखल्या जाणाऱ्या लेण्या आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला (उत्तरेकडील टेकडीवर) बदामीचा प्राचीन किल्ला आणि 'मालेगिट्टी शिवालय' उभे आहे. या दोन्ही भव्य टेकड्यांच्या मध्यभागी अगस्त्य तलाव एखाद्या हिऱ्यासारखा विसावला आहे. तलावाच्या काठावर बसून सभोवतालचा हा अवाढव्य लाल दगडांचा परिसर न्याहाळताना आपण अक्षरशः इतिहासात हरवून जातो.

आमच्याकडे असलेला एक तास कसा निघून गेला, हे समजलेच नाही. तलावाच्या संथ पाण्यातील लाटा, आजूबाजूला असणारी मंदिरांची गूढ शांतता, लाल दगडांच्या भव्य गुहा आणि संध्याकाळचा तो आल्हाददायक गारवा... हे सर्व एका सुंदर चित्रासारखे आमच्या मनात कायमचे कोरले गेले. चालुक्यांची ही राजधानी आणि तिथला हा अगस्त्य तलाव म्हणजे वास्तुकला, निसर्ग आणि अध्यात्म यांचा एक अनोखा त्रिवेणी संगम आहे!

#मराठी #कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत

  

चालुक्यांच्या राजधानीकडे, गोकाक ते बदामी एक निसर्गरम्य आणि ऐतिहासिक प्रवास!

काल रात्री पडलेल्या पावसामुळे गोकाकमधील सकाळ अतिशय आल्हाददायक आणि थंडगार वाटत होती. पण जसजसा सूर्य वर येऊ लागला, तसतसा वातावरणात उकाडा जाणवू लागला आणि आता कडक उन्हाळा सुरू आहे, याची तीव्र जाणीव झाली. त्यामुळे लवकरात लवकर बदामीकडे प्रस्थान करणे गरजेचे होते. गाडी चार्जिंगला लावल्यामुळे त्यात थोडा वेळ गेला आणि परिणामी गोकाकमधून निघायला दुपार टळली. येथून बदामीचे अंतर साधारण सव्वाशे किलोमीटर होते, त्यामुळे तिथे पोहोचायला किमान दोन तास तरी लागतील, याचा अंदाज आला होता.

दुपारी बाराच्या सुमारास आमची गाडी दक्षिण कर्नाटकाच्या दिशेने मार्गस्थ झाली. रस्ता केवळ दुपदरी होता, पण काळाकुट्ट आणि अतिशय गुळगुळीत होता. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंनी असलेली झाडी पाहून असे वाटत होते की, अनेक वर्षांपूर्वी कोणीतरी जाणीवपूर्वक आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने हे वृक्षारोपण केले असावे. कालच्या पावसामुळे ही झाडे अधिकच टवटवीत आणि हिरवीगार दिसत होती.

प्रवासातील हा टप्पा अत्यंत विलोभनीय होता; काही अंतर फक्त वडाच्या झाडांची रांग, तर पुढे पिंपळाची आणि त्यानंतर कडुनिंबाच्या झाडांची दाट सावली! "रस्ते असावेत तर असे," हा विचार नकळत मनात येऊन गेला. अनेक ठिकाणी तर या गर्द झाडीने रस्त्यावर एक सुंदर नैसर्गिक कमान तयार केली होती, ज्याच्या शीतल छायेतून आमचा प्रवास सुरू होता.

तासाभराचा प्रवास पूर्ण झाल्यावर वाटेत 'तोरगळ' नावाचा एक ऐतिहासिक भुईकोट किल्ला नजरेस पडला. तो थोडा भग्न अवस्थेत असला तरी, त्याची फार पडझड झालेली नव्हती. त्याचे अनेक बुरुज आणि भक्कम तटबंदी आजही दिमाखात उभी आहे. प्रशासनाने थोडी डागडुजी केली, तर हे नक्कीच एक उत्तम पर्यटन स्थळ बनू शकते.

पुढे याच रस्त्यावर 'रामदुर्ग' हे मध्यवर्ती ठिकाण आणि तिथला भुईकोट किल्ला लागला. दाट लोकवस्तीच्या पाठीमागे एका छोट्याशा डोंगरावर हा किल्ला स्थित आहे. तो आजही चांगल्या स्थितीत आहे, परंतु चहुबाजूंनी उभ्या राहिलेल्या काँक्रीटच्या जंगलामुळे रस्त्यावरून त्याचे खरे सौंदर्य न्याहाळता येत नाही, ही एक मोठी खंत वाटली. रामदुर्ग ओलांडल्यानंतर साधारण अर्ध्या तासाने उजव्या बाजूला एका खोलगट भागात 'मुदकावी' नावाचा आणखी एक भुईकोट किल्ला दिसला. या किल्ल्यांची तटबंदी लांबूनही सहज लक्ष वेधून घेते. पण एकूणच, महाराष्ट्रातील भुईकोट किल्ल्यांप्रमाणेच कर्नाटकातील या दुर्गांचीही काहीशी उपेक्षा झाल्याचे जाणवले.

मजल-दरमजल करत अखेर आम्ही बदामीच्या वेशीवर येऊन पोहोचलो. तिथल्या लाल मातीत आणि लालभडक दगडांत निसर्गाने व मानवाने कोरलेले अप्रतिम सौंदर्य जणू आमचे स्वागतच करत होते. गावात प्रवेश करताच समोर दूरवर पसरलेला बदामी किल्ल्याचा विस्तीर्ण डोंगर नजरेत भरला.

एकेकाळच्या वैभवशाली चालुक्यांच्या या ऐतिहासिक राजधानीत आम्ही भर दुपारी पाऊल ठेवले होते. बदामी गाव तसे अगदी साधे आणि गजबजलेले वाटले. रोजच्या जगण्याच्या गडबडीत इथले लोक कदाचित आपल्या आजूबाजूला विखुरलेल्या या महान इतिहासाच्या पाऊलखुणांपासून अनभिज्ञ असावेत, असे क्षणभर वाटून गेले. आता पुढचे दोन दिवस याच गावात मुक्काम करून, या प्राचीन वास्तूंचा आणि इतिहासाचा मागोवा घ्यायचा होता, या विचारानेच प्रवासाचा सगळा थकवा कुठल्या कुठे पळून गेला.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत

 

ऐतिहासिक प्रवासाची सुरुवात: पुण्यातून बदामीकडे!

विजयनगर साम्राज्याच्या वैभवशाली इतिहासाची साक्ष देणारे 'हम्पी' आणि चालुक्यांची प्राचीन राजधानी असलेला 'बदामी' किल्ला पाहण्याची आमची गेली चार वर्षे नुसतीच चर्चा सुरू होती. काही ना काही कारणांमुळे हा योग जुळून येत नव्हता. पण यावर्षी मात्र सर्व अडचणी बाजूला सारून, कर्नाटकातील या ऐतिहासिक वारशाच्या पर्यटनाचा आम्ही पक्का बेत आखला.

पहिल्या दिवशी थेट ४५० किलोमीटरचा प्रवास करून बदामीला पोहोचायचा आमचा विचार होता. एका दिवसात हे अंतर पार करणे तसे सहज शक्य होते; परंतु प्रवासाला निघताना नेहमीप्रमाणे पुण्यातूनच बाहेर पडायला आम्हाला बराच उशीर झाला. मजल-दरमजल करत आम्ही महाराष्ट्राची सीमा ओलांडून कर्नाटकात प्रवेश केला, तोवर सूर्य मावळतीला गेला होता. हळूहळू अंधार दाटून येऊ लागला आणि वातावरणात एक वेगळाच बदल जाणवू लागला. पूर्वमोसमी पावसाचे थंड वारे वाहू लागले होते. दूरवर आकाशात विजांचा कडकडाट सुरू होता आणि काहीच वेळात पावसाची जोरदार बॅटिंग सुरू होणार, याची स्पष्ट चाहूल निसर्ग देत होता.

मुंबई-बंगळुरू राष्ट्रीय महामार्गावरून हत्तरगी टोलनाक्याच्या अलीकडे आम्ही आमची गाडी डावीकडे वळवली. इथून पुढे सहा पदरी प्रशस्त महामार्गाची जागा एका दोन पदरी, एकाकी ग्रामीण डांबरी रस्त्याने घेतली. वाहनांची वर्दळ एकदम कमी झाली होती. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना घनदाट झाडी होती आणि समोरून एखादेच वाहन क्वचितच येत होते. आकाशात काळ्याकुट्ट ढगांनी गर्दी केली आणि थोड्याच वेळात रिमझिम पावसाला सुरुवात झाली.

बेळगाव जिल्ह्यातील गोकाक तालुक्यात असलेल्या 'हिडकळ' धरणाच्या अगदी काठाकाठाने आमचा प्रवास सुरू होता. सभोवतालच्या निसर्गरम्य परिसरात रिमझिम पावसासोबतच आता वाऱ्याचा वेगही वाढला. बघता बघता पावसाने रौद्ररूप धारण केले. सोसाट्याचा वारा, मुसळधार पाऊस आणि पूर्णपणे अनोळखी रस्ता... यामुळे आमच्या गाडीचा वेग आपोआपच मंदावला. भर म्हणून की काय, याच निर्जन आणि वादळी परिसरात गुगल मॅपनेही काम करणे बंद केले आणि आम्ही चक्क रस्ता चुकलो!

त्या मुसळधार पावसातच आम्ही एका छोट्या गावात गाडी थांबवली. तिथे एका स्थानिक व्यक्तीला पुढचा रस्ता विचारला. त्याने अत्यंत आपुलकीने, पण अस्खलित 'कन्नड' भाषेत आम्हाला बदामीकडे जाणारा रस्ता समजावून सांगितला. दुर्दैवाने, त्यातला एकही शब्द आम्हाला समजला नाही! तरीही 'हो' ला 'हो' करत आम्ही नुसतीच मान हलवली आणि अंदाजाने समोरच्या रस्त्याला लागलो. सुदैवाने, तोपर्यंत आमच्या दुसऱ्या मोबाईलवर गुगल मॅप पुन्हा सुरू झाला होता.

आता रात्र बरीच झाली होती आणि अशा वातावरणात थेट बदामी गाठणे शक्य नव्हते. त्यामुळे जवळच्याच तालुक्याच्या ठिकाणी, म्हणजेच 'गोकाक' शहरात रात्रीचा मुक्काम करण्याचे आम्ही ठरवले. पुढच्या अर्ध्या तासात आम्ही गोकाकमध्ये पोहोचलो. आता पावसाचा जोर ओसरला होता, पण शहरातील रस्ते पाण्याने तुडुंब भरले होते. मघाशी वादळामुळे खंडित झालेला वीजपुरवठाही सुदैवाने पूर्ववत झाला होता. बऱ्याच वेळच्या अंधाऱ्या आणि निर्जन प्रवासानंतर एखाद्या शहराच्या सानिध्यात आल्याने हायसे वाटले आणि आजची रात्र इथेच थांबायचा आमचा निर्णय सार्थ ठरला.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी जाग आल्यावर हॉटेलच्या खिडकीतून बाहेर पाहिले, तर गावाच्या कडेला असलेला एक सुंदर डोंगर लक्ष वेधून घेत होता. काल रात्रीच्या मुसळधार पावसामुळे तो अगदी हिरवागार आणि ताजातवाना भासत होता. याच डोंगरावर गोकाकचा ऐतिहासिक जुना किल्ला दिमाखात उभा आहे. पण, आमचे मुख्य ध्येय 'बदामी' होते आणि आधीच प्रवासाला उशीर झाल्यामुळे, गोकाकच्या किल्ल्याकडे नाईलाजाने पाठ फिरवून आम्ही आमच्या पुढच्या ऐतिहासिक प्रवासाला लागलो.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत

वा. सी. बेंद्रे: एक ध्येयवेडे इतिहासकार

जगाची प्रगती शहाण्या लोकांमुळे होत नाहीत ती होते वेड्या लोकांमुळे अर्थात ध्येयवेड्या लोकांमुळेच! महाराष्ट्राच्या इतिहासामध्ये असाच एक ध्येयवेडा व्यक्ती होऊन गेला ज्याने आपल्या इतिहास लेखनाची दिशा बदलून गेली. विस्कळीत असलेला मराठी इतिहास सुसंगतपणे पूर्णत्वास आला.
सुमारे शंभर वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. आयुष्यात काहीतरी वेगळं, उच्च आणि समाजाला उपयोगाचे होईल असं काहीतरी करण्याच्या हेतूने रायगड जिल्ह्यातील पेणमध्ये जन्मलेल्या या युवकाने शीघ्रलेखनपद्धती शिकायला सुरुवात केली. शिवाय त्या काळात अतिशय कमी लोकांना ज्ञात असणारी टंकलेखनपद्धती अर्थात टाईपरायटिंग देखील त्याने सहजपणे आत्मसात केली. इसवी सन १९२२ मध्ये त्याचे मराठीतील शीघ्रलेखन पद्धती हे पुस्तक प्रकाशित झाले. नुसते पुस्तक प्रकाशित करूनच तो थांबला नाही. तर या कौशल्याचा वापर प्रत्यक्ष करायला त्याने सुरुवात केली. त्याचे सन १९२८ मध्ये "साधन-चिकित्सा: शिवशाहीचा चर्चात्मक इतिहास" हे पुस्तक प्रकाशित झाले. इतिहास लेखन पद्धती, इतिहासाची रचना आणि साधनांचा अभ्यास कसा करायचा, याची चिकित्सा या पुस्तकांमध्ये विस्तृतपणे केली होती. तोपर्यंत महाराष्ट्राचा इतिहास विस्कळीत असाच होता. काही मराठी आणि इंग्रजी इतिहासकारांनी आपल्या पद्धतीने इतिहास लिहिला होता. पण त्यामध्ये बऱ्याच त्रुटी होत्या. म्हणूनच या युवकाने आपले सारे आयुष्य महाराष्ट्राच्या इतिहासाला वाहून घेण्याचे ठरवले. पुण्यातील पेशवे दप्तरमध्ये असणारी कागदपत्रे व्यवस्थित रचनावर लावून दिली आणि याच कार्यामुळे तंजावर संस्थानातील कागदपत्रे देखील रचनावार लावण्याचे कार्य त्याला मिळाले. त्याची धडपडी आणि ध्येयवेडी वृत्ती बघून इंग्रज अधिकाऱ्यांनी इतिहास संशोधनासाठी त्याला युरोपला पाठविण्याचे ठरवले. हा युवक म्हणजे इतिहासाचे भीष्माचार्य वा. सी. बेंद्रे होत.

लॉर्ड ब्रेबॉर्न या इंग्रज अधिकाऱ्याच्या मार्गदर्शनाखाली वा. सी. बेंद्रे यांची रवानगी इतिहास संशोधनासाठी इंग्लंडला करण्यात आली. भारतामध्ये त्याकाळी उपलब्ध असणारी अनेक कागदपत्रे इंग्रजांनी त्यांच्या देशामध्ये नेली होती. याशिवाय तत्कालीन भारतावर राज्य करणाऱ्या अनेक परकीय राज्यकर्त्यांची कागदपत्रे देखील युरोपात त्यांच्या देशांमध्ये उपलब्ध होती. या कागदपत्रांचा अभ्यास करण्याचे काम बेंद्रे यांच्यावर सोपवण्यात आले. आधीच ध्येयवेडी वृत्ती अंगात असल्याने आणि आपल्या आवडीचे काम मिळाल्याने बेंद्रे यांनी अहोरात्र लाखो कागदपत्रांचा अभ्यास केला. त्यातून हजारो पानांची टिपणे देखील काढली. महाराष्ट्राच्या इतिहासाची अद्भुत आणि अज्ञात माहिती देखील त्यांना याच कागदपत्रांतून मिळाली. यातमध्येच एक महत्त्वाचे चित्र देखील त्यांना प्रत्यक्ष पाहायला मिळाले. ते म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे व्हॅलेंटाईन नावाच्या डच चित्रकाराने काढलेले चित्र होय. महाराष्ट्राला तोपर्यंत एका वेगळ्याच चित्राद्वारे शिवाजी महाराज दिसले होते. परंतु बेंद्रे यांनी पुराव्यानिशी शिवाजी महाराजांचे पहिले चित्र भारतीयांना दाखवले. सन १९३३ मध्ये ह्याच चित्राची प्रत त्यांनी पुण्यात प्रदर्शित केली होती. इंग्लंडमध्ये अभ्यास करत असताना तत्कालीन ब्रिटिश पंतप्रधान नेव्हिल केंबर्लेन यांच्यापर्यंत त्यांचे नाव पोहोचले. या अभ्यासू इतिहासकाराची त्यांनी भेट देखील घेतली होती. तो काळ द्वितीय महायुद्धाचा होता. जर्मनी अतिशय मोठ्या फौजेसह इंग्लंड बरोबरच अन्य दोस्त राष्ट्रांवर चालून आलेले होते. म्हणूनच इंग्लंडमधील स्थिती आणखी बिघडत चाललेली होती. याच कारणास्तव बेंद्रे यांना केवळ दोन वर्षांमध्ये आपला अभ्यास पूर्ण करून परतीच्या मार्गाने जावे लागले. पण या दोन वर्षांमध्ये त्यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रांचा भला मोठा साठा तयार केला होता. जल मार्गाने परतत असताना देखील त्यांच्यावर युद्धजन्य परिस्थितीची टांगती तलवार होती. आपली दोन वर्षांची मेहनत घेऊन ते जहाजात चढले. प्रवास अतिशय कठीण होता. भारताच्या दिशेने निघालेले त्यांचे जहाज केवळ रात्री प्रवास करत होते. एकीकडे भारतामध्ये त्यांचे आप्तस्वकीय त्यांच्या वाटेला डोळे लावून बसलेले होते. अखेरीस ऐतिहासिक ज्ञानाचा तो सागर घेऊन त्यांनी महासागर पार केले व अनेक महिन्यांनी भारतामध्ये पोहोचले.
भारतात परतल्यानंतर त्यांनी इतिहास संशोधनाच्या विविध विषयांमध्ये हात घातला. पुण्यातील भारत इतिहास संशोधन मंडळ तसेच मुंबईच्या मराठी ग्रंथ संग्रहालयाच्या पायाउभारणीमध्ये त्यांचा मोलाचा वाटा होता. युरोपामध्ये जमवलेल्या सर्व कागदपत्रांचा त्यांनी बारकाईने अभ्यास केला. पुरावे तपासले आणि महाराष्ट्राचा व विशेषतः शिवशाही कालखंडाचा विस्कळीत इतिहास सुसंगतपणे आणि विस्तृतपणे लिहायला सुरुवात केली. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीवर नाटककार आणि कादंबरीकारांनी लावलेले डाग त्यांनी पुराव्यानिशी धुवून काढले व शंभूराजांचे पहिले विस्तृत चरित्र त्यांनी लिहिले. शिवाय पुणे जिल्ह्यातील वढू बुद्रुक गावामध्ये झाडाझुडपांमध्ये दडलेली संभाजी महाराजांची समाधी देखील त्यांनी शोधून काढली. शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजी राजे यांची समाधी देखील त्यांनीच शोधली. मालोजीराजे, शहाजीराजे, छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज आणि छत्रपती राजाराम महाराज  या सर्वांची शास्त्रशुद्ध चरित्र लिहिणारे बेंद्रे हे आजही एकमेव इतिहासकार आहेत. त्यांच्या इतिहास संशोधन प्रवासामध्ये मिळालेले अनेक संस्कृत ग्रंथही त्यांनी मराठीमध्ये भाषांतरित केले. यात प्रामुख्याने केशव पंडितकृत राजाराम चरितम, गागाभट्टकृत शिवराज्याभिषेक प्रयोग:, दंडनीतीप्रकरणम सारख्या दुर्मिळ ग्रंथांचा समावेश होतो. याशिवाय गोवळकोंड्याची कुत्बशाही, विजापूरची आदिलशाही, राणा जयसिंग, पोर्तुगीज यांच्यावरही त्यांनी ग्रंथ लिहिले. 
संत तुकाराम महाराजांचा इतिहासकाराच्या दृष्टीने अभ्यास करणारे ते पहिलेच संशोधक होते. भगवद्गीतेचा अभंगात्मक अनुवाद असणारी तुकाराम महाराज रचित 'मंत्रगीता' देखील बेंद्रे यांनी शोधून काढली, संपादित आणि प्रकाशित केली. तुकारामांचे चरित्र तीन खंडांमध्ये त्यांनी लिहून काढले. याशिवाय त्यांची अनेक इंग्रजी पुस्तके देखील प्रकाशित झालेली आहेत. त्यांच्या एकूण ग्रंथांची संख्या ६० पेक्षा अधिक आहे. वयाच्या ९० व्या वर्षांपर्यंत त्यांचा अभ्यास आणि लिखाण सुरू होते.
आजही वा. सी. बेंद्रे यांचे ग्रंथ नवइतिहासकार प्रमाण मानतात. त्यांच्याकडे असणारी इतिहास अभ्यासदृष्टी आत्मसात करण्याचा प्रयत्न करतात. आपल्या विस्कळीत इतिहासाला सुसंगत दिशा देणाऱ्या या इतिहासकाराची आज १४२ वी जयंती. त्यामुळे त्यांच्या कार्याचे स्मरण करणे आणि वारसा पुढे घेऊन जाण्याचे कार्य करणे, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. 

--- तुषार भ. कुटे

नाणेघाटातील 'हरवलेले' ऐतिहासिक पुतळे

सह्याद्रीच्या कुशीत लपलेला 'नाणेघाट' हा केवळ निसर्गप्रेमींचे आवडते ठिकाण नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासाचा एक जिवंत साक्षीदार आहे. पुण्याच्या जुन्नर तालुक्यात असलेला हा घाट कोकण आणि देश (पठार) यांना जोडणारा सर्वात जुना व्यापारी मार्ग मानला जातो.
या घाटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील एका गुहेत एकेकाळी अस्तित्वात असणारे सातवाहन राजघराण्यातील राजांचे आणि राणीचे भव्य पुतळे. आज हे पुतळे पूर्णपणे तुटलेले आहेत, पण त्यांच्या खुणा आजही आपल्याला त्या सुवर्णकाळाची आठवण करून देतात. 

१. सातवाहन साम्राज्य आणि नाणेघाट
सुमारे २२०० वर्षांपूर्वी (इ.स. पूर्व पहिल्या शतकात) महाराष्ट्रावर 'सातवाहन' राजांचे राज्य होते. हे अतिशय पराक्रमी आणि श्रीमंत राजघराणे होते. त्यांची राजधानी 'प्रतिष्ठान' (आजचे पैठण) आणि दुसरी राजधानी 'जुन्नर' होती.
व्यापारासाठी कोकणातून घाटावर येण्यासाठी नाणेघाटाचा रस्ता वापरला जाई. या रस्त्यावरून खूप मोठी उलाढाल होत असे. याच ठिकाणी सातवाहनांनी जकात (Toll) गोळा करण्यासाठी एक नाका तयार केला होता. याच घाटातील एका मोठ्या गुहेत त्यांनी आपल्या कुटुंबाचे पुतळे कोरले होते.

२. भारतातील पहिली 'पोर्ट्रेट गॅलरी' (चित्रदालन)
नाणेघाटातील जी प्रमुख गुहा आहे, तिला पुरातत्वशास्त्रज्ञ 'प्रतिमागृह' किंवा 'statue gallery' म्हणतात. असे मानले जाते की, भारताच्या इतिहासात व्यक्तींचे हुबेहूब पुतळे कोरण्याचा हा पहिलाच मोठा प्रयोग होता. दुर्दैवाने, आज आपण जेव्हा या गुहेत जातो, तेव्हा तिथे आपल्याला एकही पुतळा सलग दिसत नाही. भिंतीवर केवळ काही पायांचे अवशेष आणि तुटलेले भाग दिसतात. पण तरीही, आपल्याला हे पुतळे कोणाचे होते हे नक्की सांगता येते.
हे कसे शक्य झाले? कारण, जिथे हे पुतळे होते, त्याच्या ठीक वरच्या बाजूला 'ब्राह्मी लिपी'मध्ये त्या व्यक्तींची नावे कोरलेली आहेत. या नावांवरूनच संशोधकांनी शोधून काढले की, तिथे एकूण ८ महत्त्वाच्या व्यक्तींचे पुतळे होते.

३. तिथे कोणाकोणाचे पुतळे होते?

शिलालेखांनुसार, त्या गुहेत खालील महत्त्वाच्या ऐतिहासिक व्यक्तींचे पुतळे उभे होते:
- राजा सीमुक सातवाहन: हा सातवाहन घराण्याचा संस्थापक होता. म्हणजे ज्याने हे साम्राज्य उभे केले, तो पहिला राजा.
- सम्राज्ञी नागनिका (नायनिका): ही या घराण्यातील अत्यंत पराक्रमी राणी होती. ती राजा सातकर्णी (पहिले) यांची पत्नी होती.
- राजा सातकर्णी (सातकडी): हा राणी नागनिकेचा पती आणि एक महान सम्राट होता. त्याच्या काळात सातवाहन साम्राज्य खूप विस्तारले होते.
- राणीचे वडील (महारठी त्रनकयिरो): राणी नागनिका ही 'महारठी' कुळातील होती. तिच्या वडिलांचा पुतळाही इथे होता, जे त्या काळी राजकीय मैत्रीचे प्रतीक होते.
- राजकुमार: या मुख्य राजा-राणीशिवाय त्यांचे राजकुमार – कुमार भाय, कुमार हकुसिरी (शक्तीश्री) आणि कुमार सातवाहन यांचेही पुतळे तिथे होते.

४. हे पुतळे तिथे का बसवले असावेत?
आज आपण जसे नेत्यांचे किंवा महापुरुषांचे पुतळे चौकात बसवतो, तसेच काहीसे कारण त्यामागे असावे.
- सत्तेचे प्रदर्शन: नाणेघाट हा व्यापारी मार्ग होता. देश-विदेशातील व्यापारी तिथे येत. त्यांनी या गुहेत आल्यावर सातवाहन राजांचे भव्य पुतळे पाहावेत आणि या राजांचा दरारा निर्माण व्हावा, हा उद्देश असावा.
- पूर्वजांचे स्मरण: राणी नागनिकेने आपल्या पतीच्या मृत्यूनंतर राज्यकारभार सांभाळला. तिने आपल्या पूर्वजांचे आणि पतीचे स्मरण म्हणून हे स्मारक बनवले असावे.

५. पुतळे कोणी तोडले? (एक रहस्य)

आज हे पुतळे का नाहीत? ते कोणी तोडले? याबद्दल इतिहासात दोन मुख्य तर्क लावले जातात:
- शत्रूंचे आक्रमण: सातवाहनांचे कट्टर शत्रू 'शक' क्षत्रप होते. जेव्हा शकांनी सातवाहनांचा पराभव करून हा भाग जिंकला असावा, तेव्हा त्यांनी रागाच्या भरात हे पुतळे तोडून टाकले असावेत. (इतिहासकार हा तर्क जास्त ग्राह्य मानतात).
- नैसर्गिक पडझड: हजारो वर्षांच्या ऊन-पावसाने आणि भूस्खलनामुळे हे दगडी पुतळे तुटले असावेत.

६. नागनिकेचा प्रसिद्ध शिलालेख

या पुतळ्यांच्या शेजारीच भिंतीवर एक खूप मोठा आणि प्रसिद्ध शिलालेख कोरलेला आहे. जरी पुतळे नष्ट झाले असले, तरी हा शिलालेख वाचला जातो. यात राणी नागनिकेने केलेले १८ प्रकारचे यज्ञ, तिने दिलेले हजारो गाईंचे, हत्तींचे आणि नाण्यांचे दान यांचा उल्लेख आहे. यावरूनच आपल्याला त्या काळातील समृद्धी समजते. याच शिलालेखाचा आधार घेऊन मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळालेला आहे.

आज नाणेघाटाच्या गुहेत गेल्यावर आपल्याला फक्त दगडी भिंती आणि पायांचे ठसे दिसतात. पण जर आपण थोडी कल्पना केली, तर आपल्याला डोळ्यांसमोर ते भव्य दिवस उभे राहतील – जेव्हा तिथे सातवाहन सम्राटांचे उंच, राजेशाही पुतळे उभे होते आणि येणाऱ्या जाणाऱ्या व्यापाऱ्यांकडे पाहत होते.

हे तुटलेले पुतळे केवळ दगड नसून, महाराष्ट्राच्या एका अत्यंत वैभवशाली इतिहासाचे मूक साक्षीदार आहेत.

(चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे 

#महाराष्ट्र #मराठी #इतिहास #जुन्नर #सातवाहन #maharashtra #history #marathi #naneghat #satvahan