महर्षी वाल्मिकी संग्रहालय

हम्पीमधील प्राणी संग्रहालयाची ती निसर्गरम्य सफर पूर्ण करून आणि दुपारचे जेवण आटोपून आम्ही पुढच्या प्रवासाला लागलो. हम्पीचा तो प्राचीन आणि शांत परिसर मागे सोडून आम्ही जेव्हा चित्रदुर्ग शहरामध्ये प्रवेश केला, तेव्हा संध्याकाळचे साडेपाच वाजून गेले होते. कर्नाटकाच्या आमच्या या संपूर्ण प्रवासात बऱ्याच दिवसांनंतर इतके मोठे आणि गजबजलेले शहर आम्ही पाहत होतो. खरंतर, महाराष्ट्रातील कोल्हापूर शहर सोडल्यानंतर प्रवासात लागलेले एवढे मोठे आणि विस्तारलेले शहरी स्वरूप आम्ही पहिल्यांदाच अनुभवत होतो. गुगल मॅपचा आधार घेत आम्ही चित्रदुर्गच्या छोट्या-छोट्या आणि अरुंद गल्ल्यांमधून किल्ल्याच्या पायथ्यापाशी पोहोचण्याचा प्रयत्न करत केला. या गल्ल्या इतक्या चक्रावून टाकणाऱ्या होत्या की, सुरुवातीला आमचा रस्ता थोडा चुकला. परंतु, तिथल्या स्थानिक नागरिकांच्या मदतीने आणि मार्गदर्शनाने आम्ही अखेर चित्रदुर्ग किल्ल्याच्या मुख्य प्रवेशद्वारापाशी पोहोचलो.

किल्ल्यापाशी पोहोचायला आम्हाला जवळपास सहा वाजले होते. हा अभेद्य आणि ऐतिहासिक किल्ला सध्या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याच्या (एएसआय) अखत्यारीत असल्यामुळे, त्यांच्या नियमानुसार संध्याकाळी सहा वाजता किल्ल्याचे प्रवेशद्वार पर्यटकांसाठी बंद करण्यात आले होते. एवढ्या लांबून येऊनही वेळेअभावी किल्ल्यात प्रवेश न मिळाल्यामुळे आमच्या पदरी थोडी निराशा आली आणि आम्ही नाईलाजाने माघारी फिरलो. परंतु, म्हणतात ना की प्रवासात काही गोष्टी अनपेक्षितपणे घडतात; तसेच काहीसे आमच्या बाबतीत झाले. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारावरून मागे फिरताना अगदी समोरच आम्हाला एक वास्तू दिसून आली. हे 'महर्षी वाल्मिकी संग्रहालय' होते. बाहेरून अतिशय साधे वाटणारे हे संग्रहालय पाहण्याचे आम्ही ठरवले. या संग्रहालयात प्रवेश करण्यासाठी प्रति व्यक्ती केवळ दहा रुपये इतके नाममात्र तिकीट होते. आम्ही तिकीट खिडकीवरून तिकिटे विकत घेतली आणि संग्रहालयाच्या आत प्रवेश केला. आत गेल्यावर लक्षात आले की, जागा अतिशय छोटी असली तरीही तिथे बऱ्याच दुर्मिळ वस्तू, चित्रे आणि जुन्या काळातील अनेक ऐतिहासिक अवशेष अत्यंत जपून ठेवलेले आहेत.

कर्नाटकातील ऐतिहासिक आणि सामरिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे शहर म्हणून 'चित्रदुर्ग' ओळखले जाते. हे शहर केवळ त्याच्या अभेद्य आणि सात पदरी तटबंदी असलेल्या किल्ल्यासाठीच नव्हे, तर येथील शूरवीरांच्या अत्यंत समृद्ध आणि जाज्वल्य परंपरेसाठीही संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध आहे. चित्रदुर्गचा किल्ला हा भारतातील सर्वात भक्कम किल्ल्यांपैकी एक मानला जातो. याच शूर भूमीवर उभे असलेले हे संग्रहालय महाकाव्य 'रामायणा'चे रचयिते महर्षी वाल्मिकी यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ आणि या भागातील स्थानिक वाल्मिकी (ज्यांना 'नायक' समाज म्हणूनही ओळखले जाते) समाजाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक परंपरेचे जतन करण्यासाठी विशेषत्वाने उभारण्यात आले आहे. जेव्हा आम्ही या संग्रहालयाच्या उंबरठ्यावर पाऊल ठेवले, तेव्हा आम्हाला या ठिकाणचा आणि या समाजाचा कोणताही विस्तृत इतिहास ज्ञात नव्हता. परंतु संग्रहालयातील एक-एक दालन पाहताना आमच्यासमोर चित्रदुर्गचा एक अत्यंत गौरवशाली इतिहास उलगडत गेला.

चित्रदुर्ग आणि त्याच्या आसपासच्या विस्तीर्ण परिसरात वाल्मिकी म्हणजेच नायक समाजाचे वास्तव्य अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर आहे. हा नायक समाज महर्षी वाल्मिकींना केवळ एक ऋषी किंवा कवी न मानता, त्यांना आपले सर्वोच्च प्रेरणास्थान आणि आराध्य दैवत मानतो. त्यामुळे हे संग्रहालय केवळ महर्षी वाल्मिकींच्या महान साहित्यावर आणि त्यांच्या योगदानावर प्रकाश टाकत नाही, तर चित्रदुर्ग परिसरातील या स्थानिक आदिवासी आणि नायक समाजाचा उगम, त्यांचा संघर्ष, त्यांचा देदीप्यमान इतिहास, त्यांची पारंपारिक जीवनशैली आणि त्यांच्या अंगभूत कलाकुसरीचे एक अत्यंत जिवंत प्रदर्शन आपल्यासमोर मांडते.

इतिहासाची पाने उलटली तर असे दिसून येते की, चित्रदुर्गच्या याच नायक राजांनी (ज्यांना 'पाळेगार' असेही संबोधले जाते) या खडकाळ आणि दुर्गम भागावर अनेक वर्षे  शौर्याने आणि स्वाभिमानाने राज्य केले. विजयनगर साम्राज्याच्या अस्तानंतर या नायक राजांनी स्वतःचे स्वतंत्र आणि प्रबळ राज्य या चित्रदुर्गच्या किल्ल्यावरून चालवले. अठराव्या शतकात जेव्हा म्हैसूरच्या हैदर अलीने चित्रदुर्गवर अनेक वेळा आक्रमणे केली, तेव्हा याच नायक समाजाच्या शूरवीरांनी त्याला कडवी झुंज दिली होती. चित्रदुर्गचे महान आणि पराक्रमी राजे 'मदकरी नायक' आणि एका सामान्य कुटुंबातील पण असामान्य शौर्य गाजवणारी वीरांगना 'ओनाके ओबव्वा' यांच्या शौर्याच्या अमर कथा याच चित्रदुर्गच्या मातीत आणि याच नायक समाजाच्या रक्तात भिनलेल्या आहेत. ओनाके ओबव्वा हिने केवळ एका मुसळाच्या (ओनाके) साहाय्याने किल्ल्याच्या एका गुप्त फटीतून आत घुसण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या हैदर अलीच्या शेकडो सैनिकांना एकटीने कंठस्नान घातले होते. संग्रहालयाच्या भिंतींवर आणि माहिती फलकांवर या स्थानिक इतिहासाचे आणि तत्कालीन परंपरेचे अत्यंत अभिमानास्पद संदर्भ आम्हाला पाहायला मिळाले.

संग्रहालयाच्या मुख्य दालनामध्ये प्रवेश करताच महर्षी वाल्मिकींच्या अत्यंत सुबक आणि भावपूर्ण मूर्ती तसेच चित्रे लक्ष वेधून घेतात. रामायण काळातील विविध प्रसंग आणि महर्षी वाल्मिकींच्या जीवनातील अत्यंत महत्त्वाचे टप्पे दर्शवणारी आकर्षक चित्रे आणि शिल्पे येथे अत्यंत कलात्मक पद्धतीने मांडलेली आहेत. वाल्मिकींनी नारद मुनींकडून रामाची कथा ऐकणे, लव-कुशांना शिक्षण देणे आणि रामायणाची रचना करणे यांसारखे प्रसंग चित्रांच्या माध्यमातून जिवंत केलेले आहेत. या पौराणिक इतिहासासोबतच, हे संग्रहालय नायक समुदायाच्या दैनंदिन आणि लष्करी जीवनाचा एक आरसाच आहे. या ठिकाणी स्थानिक नायक समुदायाची शेकडो वर्षे जुनी आणि प्राचीन शस्त्रे जतन करून ठेवलेली आहेत. यामध्ये युद्धाच्या वेळी वापरल्या जाणाऱ्या जड तलवारी, ढाली, भाले, बाण आणि विशिष्ट आकाराचे खंजीर पाहायला मिळतात, जे या समाजाच्या लढवय्या परंपरेची साक्ष देतात.

या शस्त्रास्त्रांशिवाय, या संग्रहालयामध्ये नायक समाजाचे पारंपारिक पोशाख आणि जुन्या काळातील दागिने देखील प्रदर्शित केलेले आहेत. यावरून तत्कालीन समाजाची वेशभूषा आणि त्यांची सौंदर्यदृष्टी कशी होती, याचा अंदाज येतो. शेती आणि शिकारीसाठी वापरली जाणारी जुन्या काळातील विविध पारंपारिक अवजारे इथे ठेवलेली आहेत, जी त्यांच्या निसर्गाशी जोडलेल्या जीवनशैलीची ओळख करून देतात. याव्यतिरिक्त, या परिसरातील हस्तकला आणि लाकडी तसेच दगडी कलाकृतींचा एक मोठा खजिना या वास्तूमध्ये जतन केलेला आहे. लाकडावर केलेले अत्यंत नाजूक कोरीव काम, दगडाच्या छोट्या-छोट्या सुबक मूर्ती आणि घरगुती वापराच्या कलात्मक वस्तू यातून तत्कालीन समाजजीवनाची, त्यांच्या कलाप्रेमाची आणि त्यांच्या समृद्ध संस्कृतीची एक अत्यंत सखोल ओळख या वास्तू संग्रहालयातून आम्हाला झाली.

चित्रदुर्गचा तो अवाढव्य आणि काळ्या पाषाणाचा किल्ला जरी त्या दिवशी आम्हाला आतून पाहता आला नसला, तरी किल्ल्याच्या अगदी पायथ्याशी असलेल्या या महर्षी वाल्मिकी संग्रहालयाने आमची ती कमतरता बऱ्याच अंशी भरून काढली. एका छोट्याशा जागेत उभे असलेले हे संग्रहालय चित्रदुर्गच्या इतिहासाचे एक अत्यंत मोठे आणि जिवंत पुस्तक आहे. केवळ दहा रुपयांच्या तिकीटामध्ये आम्हाला रामायणाच्या काळापासून ते हैदर अलीच्या आक्रमणापर्यंतचा आणि एका लढवय्या जमातीच्या जीवनशैलीचा जो अत्यंत अनमोल असा ऐतिहासिक ठेवा पाहायला मिळाला, त्याने आमच्या या प्रवासाची सांगता एका अत्यंत अर्थपूर्ण आणि ज्ञानवर्धक वळणावर केली.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय #चित्रदुर्ग 

 

हम्पीतील 'अटल बिहारी वाजपेयी झूलॉजिकल पार्क'ची सफर!

कमलापुरातील ऐतिहासिक वास्तूंचा आणि तिथल्या आठवणींचा निरोप घेऊन आम्ही चित्रदुर्गाच्या दिशेने आमचे प्रस्थान केले. हम्पीच्या या वैभवशाली पण दगडी अवशेषांमधले ते गूढ सौंदर्य सलग तीन दिवस डोळ्यांत साठवून आम्ही आता एका पूर्णपणे वेगळ्या आणि निसर्गरम्य वाटेला लागलो होतो. मुख्य रस्त्यावरून साधारणतः चार ते पाच किलोमीटर अंतर पार केले असेल, तेवढ्यात उजव्या बाजूला एक अतिशय विस्तीर्ण असे प्राणी संग्रहालय आमच्या दृष्टीस पडले. हेच ते प्रसिद्ध 'हम्पी झू' अर्थात 'अटल बिहारी वाजपेयी झूलॉजिकल पार्क' होय. आकाशात ढगांची गर्दी असली तरी हवेत उन्हाळ्याची उष्णता चांगलीच जाणवत होती. तरीही या पार्कच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर पर्यटकांची अक्षरशः जत्रा भरलेली दिसली. एवढी प्रचंड गर्दी आम्ही हम्पीतल्या कोणत्याही ऐतिहासिक ठिकाणावर पाहिली नव्हती.

हे प्राणी संग्रहालय म्हणजे विजयनगर जिल्ह्यातील निसर्गप्रेमींसाठी आणि पर्यटकांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचे आकर्षण केंद्र बनले आहे. पूर्वी बेल्लारी शहरामध्ये एक छोटेखानी प्राणीसंग्रहालय होते, परंतु प्राण्यांना अधिक मोकळी आणि नैसर्गिक जागा मिळावी या हेतूने ते संग्रहालय या ठिकाणी स्थलांतरित करण्यात आले आणि त्याला 'अटल बिहारी वाजपेयी झूलॉजिकल पार्क' असे अत्यंत सार्थ नाव देण्यात आले. साधारणपणे १४१ हेक्टर इतक्या अवाढव्य आणि विस्तीर्ण क्षेत्रफळात हे पार्क पसरलेले आहे. 'बिलीकल रिझर्व्ह फॉरेस्ट' या संरक्षित जंगलाच्या परिसरात याची निर्मिती करण्यात आल्यामुळे, येथील प्राण्यांना खऱ्या अर्थाने जंगलात राहिल्याचा आणि खुल्या आकाशाचा अनुभव मिळतो. या झूलॉजिकल पार्कची रचना अत्यंत आधुनिक आणि वन्यजीवांना अनुकूल अशा जागतिक मानकांनुसार करण्यात आलेली आहे. प्राण्यांना छोट्या पिंजऱ्यात डांबून न ठेवता, त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासासारखीच अत्यंत प्रशस्त आणि खुली जागा येथे उपलब्ध करून देण्यात आली आहे, ज्यामुळे प्राण्यांचे मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य उत्तम राहण्यास मदत होते. या पार्कमध्ये प्रामुख्याने दोन मुख्य विभाग आहेत; पहिला म्हणजे वन्यजीवांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात मुक्तपणे फिरताना अगदी जवळून पाहता येणारी 'सफारी' आणि दुसरा विभाग म्हणजे पायी चालत पाहता येणारे 'प्राणी संग्रहालय'. पर्यटकांसाठी एक अत्यंत उत्तम सोय अशी आहे की, जो पर्यटक सफारीचे तिकीट निवडतो, त्याला प्राणी संग्रहालयाचा विभागही विनामूल्य पाहता येतो.

हीच संधी साधून आम्हीही 'ओपन जीप सफारी'ने हे अवाढव्य झूलॉजिकल पार्क बघण्याचा निर्णय घेतला. पर्यटकांच्या अलोट गर्दीमुळे आम्हाला जवळपास पंचेचाळीस मिनिटे रांगेत प्रतीक्षा करावी लागली. अखेर आमची ओपन जीप आली. दहा आसनांची क्षमता असणाऱ्या त्या विशेष जीपमधून आम्ही ही अत्यंत थरारक जंगल सफारी करायला निघालो. जीप जसजशी जंगलाच्या आत शिरू लागली, तसतसा निसर्गाचा एक वेगळाच पैलू उलगडू लागला. या विस्तीर्ण जंगलामध्ये अत्यंत सुरक्षित आणि भक्कम अशा जाळ्यांच्या आत प्राण्यांसाठी मोकळी जागा तयार केलेली आहे. या सफारीदरम्यान आम्हाला अत्यंत रुबाबदार वाघ, जंगलाचा राजा सिंह, बिबट्या, तसेच इतर अनेक जंगली प्राणी आणि मनमोहक पिसारा फुलवलेले मोर अगदी जवळून पाहायला मिळाले. विशेष आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, उन्हाळ्याचे कडक चार महिने उलटून गेले असूनही इथली झाडे बऱ्यापैकी हिरवीगार होती आणि जंगलातील झाडी देखील चांगलीच दाट होती. त्या दिवशी पहिल्यांदाच खुल्या जंगलामध्ये प्राण्यांना इतक्या स्वच्छंदपणे फिरताना मी पाहत होतो. तो अनुभव खरोखरच शब्दातीत आणि थरारक होता.

सफारीचा तो विलक्षण अनुभव पूर्ण झाल्यानंतर आम्ही पायी फिरून पाहण्याच्या प्राणी संग्रहालयामध्ये प्रवेश केला. सफारीप्रमाणेच या ठिकाणी देखील अनेक जंगली प्राणी आणि रंगीबेरंगी पक्ष्यांच्या दुर्मिळ प्रजाती पाहता येतात. आफ्रिकन जंगलाचे वैशिष्ट्य मानला जाणारा उंच जिराफ आणि पाण्यात डुंबणारा अवाढव्य पाणघोडा या प्राणी संग्रहालयाचे मुख्य आकर्षण ठरतात. या झूलॉजिकल पार्कच्या अगदी जवळच हम्पीतील जगप्रसिद्ध 'दारोजी अस्वल अभयारण्य' देखील स्थित आहे. परंतु, तिथे जाण्यासाठीचा रस्ता आणि पर्यटकांच्या दृष्टीने आवश्यक असणाऱ्या सोयीसुविधा फारशा उत्तम नसल्यामुळे, अनेक पर्यटक केवळ याच झूलॉजिकल पार्कला भेट देणे अधिक पसंत करतात, असे आम्हाला तिथे समजले.

उन्हाळ्याची सुट्टी असूनही इथली प्रशासकीय व्यवस्था अत्यंत नीटनेटकी आणि शिस्तबद्ध वाटत होती. प्राण्यांना पाहण्यासाठी लहान मुलांसह मोठ्या माणसांचीही मोठी गर्दी आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरील उत्साह पाहण्यासारखा होता. जंगलातल्या त्या प्राण्यांच्या हालचाली, त्यांचा रुबाब आणि तो हिरवागार निसर्ग मनसोक्त डोळ्यांत साठवून आम्ही पार्कमधून बाहेर पडलो. हम्पीचा तो ऐतिहासिक आणि आता हा निसर्गरम्य टप्पा पार करून आम्ही आमच्या पुढच्या मुक्कामाकडे म्हणजेच चित्रदुर्गाच्या दिशेने मार्गस्थ झालो. 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय

--- तुषार भ. कुटे 

 

विजयनगरच्या अफाट वैभवाची आणि संवर्धनाची अमर गाथा!

हम्पीच्या त्या ऐतिहासिक, गूढ आणि अवाढव्य अवशेषांमधून बाहेर पडताना, मागील तीन दिवसांची आमची ही विलक्षण भटकंती खऱ्या अर्थाने सार्थ झाल्याचे एक मोठे आणि आत्मिक समाधान मनामध्ये दाटून आले होते. मागील चार-पाच वर्षांपासून या महान साम्राज्याला भेट देण्यासाठी मनामध्ये जी एक प्रदीर्घ प्रतीक्षा होती, ती आज खऱ्या अर्थाने फळास आल्याची जाणीव होत होती. या संपूर्ण प्रवासात पावलोपावली एक गोष्ट प्रकर्षाने आणि अत्यंत तीव्रतेने जाणवत होती, ती म्हणजे आपल्या भारताचा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि वास्तूशास्त्रीय वारसा किती अथांग, संपन्न आणि समृद्ध आहे. हम्पीच्या लाल मातीतील प्रत्येक दगड जणू आपल्या वैभवशाली भूतकाळाची साक्ष देत उभा होता.

विजयनगरचे साम्राज्य हे केवळ एक राजकीय सत्ता केंद्र नव्हते, तर ते भारतीय संस्कृती, कला, साहित्य आणि स्थापत्यकलेचे एक सर्वोच्च शिखर होते. इसवी सनाच्या चौदाव्या शतकात स्थापन झालेले आणि सम्राट कृष्णदेवरायांच्या काळात वैभवाच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचलेले हे महानगर तत्कालीन जगातील सर्वात श्रीमंत आणि सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या शहरांपैकी एक होते. पर्शियन राजदूत अब्दुल रज्जाक आणि पोर्तुगीज प्रवासी डोमिंगो पेस यांच्यासारख्या परदेशी प्रवाशांच्या नोंदी वाचल्यास या शहराच्या अफाट श्रीमंतीची आणि प्रगत जीवनशैलीची स्पष्ट कल्पना येते. डोळे दीपवणारे अवाढव्य महाल, आकाशाला गवसणी घालणारी मंदिरांची गगनचुंबी गोपुरे, अत्यंत प्रगत अशी पाणीपुरवठा योजना आणि माणसांनी गजबजलेले रुंद रस्ते हे हम्पीचे खरे वैभव होते.

विठ्ठल मंदिर, विरूपाक्ष मंदिर, आणि हजार राम मंदिरासारख्या वास्तू त्या काळातील स्थापत्यशास्त्राचा आणि मानवी बुद्धिमत्तेचा अद्भुत नमुना आहेत. परंतु, या दगडांच्या भक्कम वास्तूंच्या वर जे अत्यंत सुबक, नक्षीदार आणि मौल्यवान लाकडी बांधकाम होते, ते आज दुर्दैवाने अस्तित्वात नाही. महानवमी डिब्बा, राण्यांचे निवासस्थान, कमळ महाल आणि मुख्य दरबाराचे छत हे चंदनाच्या आणि इतर सुगंधी, मौल्यवान लाकडापासून बनवलेले होते. या लाकडावर अत्यंत नाजूक कोरीव काम केलेले असायचे आणि त्यावर सोन्या-चांदीचा मुलामा दिलेला असायचा.

परंतु, इतिहासाचे चक्र फिरले आणि इसवी सन १५६५ सालचे तालिकोटाचे युद्ध या अजेय साम्राज्यासाठी एक भयंकर काळरात्र ठरले. या युद्धात दख्खनच्या एकत्रित सुलतानांनी विजयनगरचा दारुण पराभव केला. त्यानंतर या संपन्न शहराची जी निर्घृण कत्तल, लूट आणि जाळपोळ झाली, ती संपूर्ण मानवी इतिहासात अत्यंत दुर्मिळ आणि भयानक मानली जाते. परकीय आक्रमकांनी या सुबक आणि पवित्र कलाकृतींना अत्यंत बेभानपणे आणि क्रूरपणे तोडून विद्रूप करून टाकले. मूर्तींची मोडतोड केली, मंदिरांचे गाभारे उद्ध्वस्त केले आणि संपूर्ण शहराला आगीच्या भक्ष्यस्थानी पाडले. एका अर्थाने हा केवळ एका राजकीय सत्तेवरील हल्ला नव्हता, तर तो आपल्या हजारो वर्षांच्या महान भारतीय संस्कृतीवर, आपल्या कलेवर आणि आपल्या अस्मितेवर घातलेला सर्वात मोठा आणि जीवघेणा घाव होता.

असे अत्यंत खेदाने म्हटले जाते की, विजयनगरचे हे विस्तीर्ण शहर सलग तब्बल सहा महिने धगधगत्या आगीत जळत होते. ते सुंदर आणि सुबक लाकडी महाल जळून पूर्णपणे खाक झाले, आणि उरले ते केवळ आगीच्या झळांनी करपलेले आणि काळे पडलेले दगड. एकेकाळी जगातील सर्वात श्रीमंत, सर्वाधिक लोकसंख्या असणाऱ्या आणि हिरे-माणके रस्त्यावर उघड्यावर भाजीपाल्यासारखे विकणाऱ्या या महानगराची परकीय आक्रमकांनी अक्षरशः राखरांगोळी करून अत्यंत दयनीय अवस्था करून टाकली. आज आपण हम्पीमध्ये जे काही पाहतो, ते या मूळ साम्राज्याच्या अवशेषांपैकी जेमतेम दहा ते वीस टक्केच आहे. बाकीचे ऐंशी टक्के वैभव कायमचे नष्ट झाले आहे किंवा मातीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले आहे. जेव्हा आपण त्या भव्य दगडी चौथऱ्यांसमोर उभे राहतो, तेव्हा मनात एक अत्यंत वेदनादायी विचार येऊन जातो की, जर आज हे वैभव जसेच्या तसे, आपल्या मूळ आणि अखंड रूपात उभे असते, तर ते किती सुंदर आणि डोळे दीपवणारे असते! परंतु, उशिरा का होईना भारतीयांना त्यांच्या या प्राचीन आणि महान वारशाची जाण निर्माण होत आहे, याचे एक मोठे समाधान वाटते.

आज आपण जे हम्पी पाहतो, ते केवळ जमिनीवर उभे असलेले अवशेष आहेत. परंतु, या हम्पीच्या लाल मातीखाली अजूनही विजयनगर साम्राज्याचा मूळ वारसा आणि अनेक रहस्ये पूर्णतः उलगडलेली नाहीत. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने जेव्हा येथे शास्त्रीय पद्धतीने उत्खनन सुरू केले, तेव्हा अनेक वास्तू मातीच्या आणि राडारोड्याच्या ढिगाऱ्याखाली पूर्णपणे गाडलेल्या अवस्थेत होत्या. तिथून माती हटवून, पडलेले शेकडो टनांचे खांब पुन्हा उभे करून हे साम्राज्य उजेडात आणण्याचे काम खरोखरच सोपे नव्हते. अलीकडच्या काळामध्ये अशा कितीतरी नवीन आणि प्राचीन वास्तू, पुष्करणी आणि प्रगत जलवाहिन्या उजेडात आलेल्या आहेत.

या अफाट आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या कार्यासाठी भारतीय पुरातत्व खात्याची आणि तिथल्या संशोधकांची जेवढी प्रशंसा करावी, तेवढी निश्चितच कमी आहे. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत, कमी मनुष्यबळात आणि निधीच्या उपलब्धतेतही त्यांनी या अवशेषांचे संवर्धन अतिशय निष्ठेने केले आहे. अगदी अलीकडचे उदाहरण द्यायचे झाल्यास, तीन-चार वर्षांपूर्वी जेव्हा संपूर्ण जगात कोविड-१९ चे भीषण संकट घोंघावत होते आणि सगळे जग थांबले होते, त्या लॉकडाऊनच्या अत्यंत कठीण काळातही पुरातत्व खात्याचे काम हम्पीमध्ये थांबले नव्हते. त्याच काळात उत्खननादरम्यान काही अत्यंत महत्त्वाच्या नवीन रचना या ठिकाणी सापडल्या, ज्याने विजयनगरच्या इतिहासावर एक नवा प्रकाश टाकला.

हम्पीचा हा ऐतिहासिक परिसर केवळ एका संरक्षित भिंतीच्या आत मर्यादित नाही, तर तो आजूबाजूच्या अनेक गावांमध्ये आणि शेतांमध्ये अथांग पसरलेला आहे. त्यामुळेच, अनेकदा विविध स्थानिक लोकांच्या मालकीच्या असलेल्या आणि त्यांच्या नावावर असलेल्या जमिनी (सातबारा उतारे) शासनाने आणि पुरातत्व खात्याने योग्य मोबदला देऊन कायदेशीररित्या विकत घेतल्या आहेत. या खाजगी जमिनी विकत घेऊन पुरातत्व खात्याने त्या ठिकाणी अत्यंत काळजीपूर्वक आणि मोठ्या प्रमाणावर उत्खनन सुरू केलेले आहे. हे सर्व अवाढव्य उत्खनन, जमिनीखाली दडलेले अमूल्य अवशेष आणि या परिसराचा एकंदरीत विस्तार पाहता, असे अत्यंत ठामपणे वाटते की, हे संपूर्ण विजयनगर साम्राज्य जमिनीतून बाहेर काढण्यासाठी आणि त्याला त्याच्या मूळ वैभवासह जगासमोर मांडण्यासाठी अजून किमान दोन पिढ्यांचे तरी आयुष्य आणि अथक परिश्रम खर्ची पडतील.

हम्पी म्हणजे केवळ दगडांचा ढिगारा नाही, तर तो भारतीय मानसिकतेचा, आपल्या चिवटपणाचा आणि कधीही न संपणाऱ्या अस्तित्वाचा एक जिवंत पुरावा आहे. आक्रमकांनी इमारती जाळल्या, मूर्ती फोडल्या, पण या भूमीतील तो कणखर इतिहास आणि इथल्या मातीतील ती अथांग ऊर्जा ते कधीच नष्ट करू शकले नाहीत. हम्पीचा हा प्रवास म्हणजे केवळ एका पर्यटन स्थळाला दिलेली भेट राहत नाही, तर ती स्वतःच्या मुळांचा शोध घेणारी, अभिमान आणि वेदना दोन्ही एकाच वेळी देणारी एक अत्यंत सखोल अशी ऐतिहासिक अनुभूती ठरते. याच समाधानात आणि विजयनगरच्या त्या अज्ञात कलाकारांपुढे नतमस्तक होत आम्ही हम्पीचा निरोप घेतला.

(चित्र: व्ही अँड ए म्युझियम संकेतस्थळ)

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय #मंदिर

 

कमलापूरचे पुरातत्त्व संग्रहालय

हम्पीमधल्या आमच्या या ऐतिहासिक सहलीचा आजचा तिसरा आणि शेवटचा दिवस उजाडला. गेल्या दोन दिवसांत हम्पीमधील जवळपास सर्व महत्त्वाची आणि जगप्रसिद्ध स्थळे, मंदिरे आणि महाल आमचे पाहून झाले होते. कालच्या धावपळीत कमलापूरमध्ये स्थित असलेले भारतीय पुरातत्त्व खात्याचे अधिकृत संग्रहालय पाहायचे राहून गेले होते. संपूर्ण हम्पीचा इतिहास एका छताखाली समजून घेण्यासाठी हे संग्रहालय पाहणे अत्यंत गरजेचे आहे, याची आम्हाला जाणीव होती. म्हणूनच, आज सकाळीच सर्वात आधी या संग्रहालयाला भेट देण्याचे आम्ही निश्चित केले.

सकाळी हॉटेलमधून चेकआउट करून बाहेर पडल्यावर, गाडीने केवळ दहाच मिनिटांच्या प्रवासात आम्ही कमलापूरमधील या सुसज्ज हम्पी संग्रहालयाच्या आवारात येऊन पोहोचलो. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने अत्यंत उत्तमरीत्या, जागतिक दर्जाच्या मानकांनुसार आणि अतिशय नेटकेपणाने बनवलेले हे एक परिपूर्ण संग्रहालय आहे. या संग्रहालयाच्या मुख्य आवारात प्रवेश केल्यावर, लगेचच चहूबाजूंना हम्पीतील अनेक वर्षांच्या उत्खननामध्ये सापडलेल्या विविध कलाकृती तसेच भव्य वास्तूंचे भग्नावशेष अत्यंत कल्पकतेने मांडून ठेवलेले दिसून आले. परिसराच्या डाव्या बाजूला एक भलीमोठी आणि अतिशय सुंदर हिरवीगार बाग फुलवलेली होती. त्या बागेच्या हिरव्यागर्द गवतावर आणि सर्व बाजूंनी विजयनगर काळातील विविध पाषाणकृती, नक्षीदार खांब आणि मंदिरांचे सुटे भाग अतिशय कलात्मक पद्धतीने ठेवलेले होते. करड्या रंगाचे ते प्राचीन दगड आणि सभोवतालची ती हिरवळ यामुळे डोळ्यांना एक वेगळाच शांतता देणारा विरोधाभास जाणवत होता. मुख्य संग्रहालयाच्या प्रवेशद्वाराच्या समोर देखील अतिशय सुंदर अशी सजावट केलेली होती. हम्पीतील प्रमुख मंदिरांच्या आणि वास्तूंच्या आकर्षक प्रतिमा या ठिकाणी लावलेल्या दिसून आल्या, ज्यामुळे आत जाण्यापूर्वीच हम्पीच्या भव्यतेची एक उजळणी होत होती. प्रवेशद्वाराच्या अगदी समोरच, एका काचेच्या मोठ्या पेटीत विजयनगरचे महान सम्राट कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या तिरुमला देवी आणि चिन्नामा देवी या दोन्ही पत्नींच्या आधुनिक काळात बनवलेल्या अतिशय सुबक आणि हुबेहूब वाटणाऱ्या मूर्ती ठेवलेल्या होत्या. त्याचबरोबर, विजयनगर साम्राज्यावर आजवर राज्य केलेल्या सर्व वंशांच्या (संगम, साळुव, तुळुव आणि अराविदू) राजांची आणि त्यांच्या कालखंडाची संपूर्ण माहिती सांगणारा एक मोठा फलक येथे लावलेला होता.

संग्रहालयाच्या आत पाऊल ठेवताच इतिहासाची एक वेगळीच दारे आमच्यासाठी खुली झाली. उजवीकडच्या एका दालनामध्ये प्रवेश केल्यानंतर, अगदी समोरच हम्पीतील जगप्रसिद्ध विजय विठ्ठल मंदिराची एक अत्यंत सुंदर आणि अचूक अशी त्रिमितीय (3D) प्रतिकृती ठेवलेली दिसून आली. या प्रतिकृतीच्या निमित्ताने संपूर्ण विठ्ठल मंदिर परिसराचे, तिथल्या दगडी रथाचे आणि संगीतमय खांब असलेल्या महामंडपाचे एक विहंगम दृश्य (बर्ड आय व्ह्यू) आम्हाला एकाच दृष्टिक्षेपात पाहता आले. प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला एक अत्यंत सुंदर आणि अद्ययावत असे छोटे प्रेक्षागृह बनवलेले दिसले. या प्रेक्षागृहामध्ये पर्यटकांसाठी सातत्याने हम्पीच्या इतिहासावरील एक अत्यंत माहितीपूर्ण आणि अभ्यासपूर्ण चित्रफीत (डॉक्युमेंटरी) चालवण्यात येत होती. इसवी सन १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क यांनी केलेल्या या साम्राज्याच्या स्थापनेपासून ते १५६५ च्या तालिकोटाच्या युद्धात झालेल्या भीषण विध्वंसापर्यंतचा संपूर्ण इतिहास या माहितीपटात उलगडून दाखवला होता. पुरातत्व खात्याने अतिशय मेहनतीने आणि संशोधनाने हा माहितीपट तयार केला होता. तो पाहून बाहेर आल्यावर, हम्पीकडे पाहण्याचा आमचा दृष्टिकोन अधिकच प्रगल्भ झाला होता.

त्या माहितीपटामुळे भारावलेल्या मनःस्थितीतच आम्ही संग्रहालयाच्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या गॅलरीमध्ये (दालनात) प्रवेश केला. या ठिकाणी देखील उत्खननात सापडलेल्या असंख्य दगडी अवशेषांची आणि मूर्तींची अत्यंत नीटनेटकेपणाने मांडणी केलेली होती. या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या गॅलरीमध्ये प्रामुख्याने हिंदू धार्मिक मूर्तींचा प्रचंड मोठा संग्रह आहे. यामध्ये शैव आणि वैष्णव अशा दोन्ही पंथांच्या अतिशय दुर्मिळ मूर्ती पाहायला मिळतात. भगवान शिव, अत्यंत उग्र रूपात असलेला वीरभद्र, काळभैरव, तसेच भगवान विष्णूच्या विविध अवतारांच्या भव्य आणि रेखीव मूर्तींचा यामध्ये समावेश आहे. याव्यतिरिक्त जैन तीर्थंकरांच्या आणि स्थानिक देवतांच्या काही सुबक मूर्तीही येथे जतन करून ठेवलेल्या आहेत. या मूर्ती घडवण्यासाठी प्रामुख्याने काळ्या पाषाणाचा आणि ग्रॅनाईटचा वापर केलेला दिसतो. काळ्या पाषाणावरील गुळगुळीत पॉलिश आणि त्यावरील कोरीव काम इतके अचूक आहे की, या मूर्तींचे डोळे आणि चेहऱ्यावरील भाव आजही अगदी जिवंत वाटतात. विशेष म्हणजे, काल पाहिलेल्या विजय विठ्ठल मंदिराप्रमाणेच या संग्रहालयातही आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अत्यंत कल्पक वापर केलेला दिसला. येथे ठेवलेल्या प्रत्येक महत्त्वाच्या मूर्तीखाली एक 'क्यू आर कोड' लावलेला आहे. तो कोड आपल्या मोबाईलवर स्कॅन करून, सदर मूर्तीविषयीची, ती कुठे सापडली आणि तिचे ऐतिहासिक महत्त्व काय आहे, याची सविस्तर माहिती हम्पीतील पुरातत्व खात्याच्या संकेतस्थळावर आपल्याला लगेच वाचता येते. प्राचीन इतिहास आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा हा सुरेख संगम खरोखरच वाखाणण्याजोगा होता.

हम्पीतील ते देवदेवतांचे भग्नावशेष आणि त्यांची कलाकुसर पाहत आम्ही संग्रहालयाच्या चौथ्या दालनामध्ये आलो. हे दालन आधीच्या दालनांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि तत्कालीन समाजजीवनावर प्रकाश टाकणारे होते. या दालनामध्ये प्रामुख्याने प्रागैतिहासिक पुरातन वस्तू, प्राचीन मातीची भांडी, प्रशासकीय कामासाठी वापरले गेलेले ताम्रपट दस्तऐवज, तत्कालीन अर्थव्यवस्था दर्शवणारी सोन्या-चांदीची आणि तांब्याची नाणी, सैनिकांची शस्त्रे आणि वीरांच्या स्मारक शिळा यांसारख्या दैनंदिन जीवनातील अत्यंत महत्त्वाच्या वस्तू प्रदर्शित केलेल्या दिसल्या. येथील शस्त्रागारात ठेवलेल्या तलवारी, ढाली आणि खंजीर पाहून विजयनगरच्या अफाट लष्करी सामर्थ्याची कल्पना येत होती. तसेच, जमिनीच्या दानाचे आणि राजाज्ञांचे उल्लेख असलेले ते तांब्याचे पत्रे (ताम्रपट) तत्कालीन प्रगत प्रशासन व्यवस्थेची साक्ष देत होते. याच दालनाच्या एका कोपऱ्यात प्रागैतिहासिक काळातील, म्हणजेच अश्मयुगातील काही दगडी हत्यारे आणि सूक्ष्म अश्मे ठेवलेली होती. यावरून हे सिद्ध होत होते की, हम्पीचा इतिहास केवळ विजयनगर साम्राज्यापुरता मर्यादित नसून, तो रामायणातील किष्किंधा आणि त्याही आधीच्या आदिमानवाच्या काळापर्यंत मागे जातो.

या चौथ्या दालनाचे आणखी एक अत्यंत वेधून घेणारे वैशिष्ट्य म्हणजे, इथे लावलेले छायाचित्रांचे भव्य प्रदर्शन. गेल्या पन्नास-साठ वर्षांपासून भारतीय पुरातत्व खात्याने हम्पीमध्ये कशा अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत आणि कशा पद्धतीने उत्खननाचे व संवर्धनाचे काम केले आहे, याची जुनी कृष्णधवल चित्रे या ठिकाणी पाहायला मिळाली. एकेकाळी संपूर्णपणे मातीच्या ढिगाऱ्याखाली आणि घनदाट जंगलात हरवलेली मंदिरे, उत्खननानंतर आणि डागडुजीनंतर आज कशी दिमाखात उभी आहेत, हे त्या 'बिफोर' आणि 'आफ्टर' (आधी आणि नंतर) छायाचित्रांमधून अत्यंत प्रभावीपणे मांडले होते. गेल्या शेकडो वर्षांपासून मातीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडलेल्या या महान साम्राज्याचे पुनर्वैभव जगासमोर आणण्याचा पुरातत्व खात्याचा हा अफाट प्रयत्न आणि त्यांची मेहनत निश्चितच अत्यंत प्रशंसनीय आणि नतमस्तक करणारी अशीच वाटली.

संग्रहालयाच्या आतल्या दालनांमधील हा सर्व ऐतिहासिक ठेवा पाहून आम्ही जेव्हा बाहेरच्या मोकळ्या अंगणात आलो, तेव्हा समोरच संग्रहालयाच्या अगदी मध्यभागी एका मोठ्या चौथऱ्यावर संपूर्ण विजयनगर परिसराची एक अत्यंत भव्य आणि अचूक अशी 'टोपोग्राफिकल' प्रतिकृती तयार केलेली दिसली. या एकाच मोठ्या प्रतिकृतीमध्ये हम्पीतील जवळपास ५५ पेक्षा जास्त महत्त्वाची स्थळे, मंदिरे, महाल, तुंगभद्रा नदीचा प्रवाह आणि आजूबाजूच्या टेकड्या अतिशय अचूकपणे मार्क केलेल्या होत्या. गेल्या दोन-तीन दिवसांपासून आपण हम्पीमध्ये कोणकोणत्या रस्त्यांनी फिरलो, कुठे कुठे गेलो, याचा संपूर्ण नकाशा आणि बर्ड आय व्ह्यू या प्रतिकृतीतून आम्हाला अगदी स्पष्टपणे पाहता आला. ही प्रतिकृती पाहताना जाणवले की, आपण पाहिलेला भाग तर या साम्राज्याचा केवळ एक छोटासा अंश आहे. इथूनच खऱ्या अर्थाने एकेकाळचे हे वैभवशाली विजयनगर साम्राज्य भौगोलिकदृष्ट्या किती अवाढव्य, अथांग आणि समृद्ध असावे, याचा आपल्याला अचूक अंदाज बांधता येतो.

दोन दिवसांच्या सततच्या भटकंतीनंतर, शेवटी या संग्रहालयाला दिलेली भेट म्हणजे आमच्या या संपूर्ण सहलीचा एक अत्यंत सुंदर आणि परिपूर्ण असा समारोप होता. संपूर्ण हम्पी फिरून जेवढे समजले, त्यातील सारांश आणि त्यामागचा सखोल इतिहास एका अर्थाने या संग्रहालयातून आम्हाला एकाच छताखाली बघता आला, याचे मनाला एक मोठे समाधान वाटले. हम्पीचे सौंदर्य केवळ तिथल्या पडक्या दगडांमध्ये नाही, तर त्या दगडांमध्ये दडलेल्या जिवंत इतिहासात आहे, आणि तोच इतिहास या कमलापूरच्या पुरातत्त्व संग्रहालयाने अतिशय समर्थपणे आणि सुरक्षितपणे आपल्या कुशीत जपून ठेवला आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय