हम्पीमधील दोन्ही महाकाय गणपतींचे (कडलेकाळू आणि सासिवेकाळू) दर्शन घेऊन आमचे मन तृप्त झाले होते. त्यानंतर आम्ही या मूर्ती ज्या टेकडीच्या उतारावर विसावल्या आहेत, त्या ऐतिहासिक 'हेमकूट टेकडी'वर चढाई करण्यास सुरुवात केली. सासिवेकाळू गणेश मंदिराच्या उजव्या बाजूने या टेकडीवर जाण्यासाठी थेट पाषाणातच काही पायऱ्या कोरलेल्या होत्या. या पायऱ्यांचा चढ फारसा तीव्र नसल्याने चढाई अगदी सोपी वाटत होती. वाटेच्या दोन्ही बाजूंना जुन्या काळातील भक्कम दगड रचलेले होते, जे या वाटेची प्राचीनता अधोरेखित करत होते. जसजसे आम्ही टेकडीवर वर चढू लागलो, तसतसे हम्पीच्या विस्तीर्ण साम्राज्यातील इतरही अनेक नयनरम्य ठिकाणे आणि वास्तू स्पष्टपणे दिसू लागल्या.
अवघ्या दोनच मिनिटांच्या अंतरावर आम्हाला एक अत्यंत सुंदर आणि प्राचीन प्रवेशद्वार लागले. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही भिंतींवर अनेक सुरेख चित्राकृती कोरलेल्या होत्या. विजयनगर साम्राज्याचे ते सुबक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण नक्षीकाम इथे पुन्हा एकदा मोठ्या दिमाखात पाहायला मिळाले. या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर समोरच एक एकमजली दगडी बांधकाम दिसून आले. हम्पीमध्ये इतरत्र दिसणाऱ्या दगडी बांधकामांप्रमाणेच ही एक भव्य रचना होती. काळाच्या ओघात आज तिथे केवळ एक सांगाडा उरलेला दिसतो, कारण या वास्तूला कोणत्याही भिंती शिल्लक नव्हत्या. मात्र, या सांगाड्यातून समोर नजर टाकल्यावर विरूपाक्ष मंदिराचे ते गगनचुंबी गोपूर एका सुंदर चौकटीत बसवल्यासारखे दिसले.
या टेकडीवर नजर जाईल तिथे सर्वत्र पसरलेली अनेक छोटी-छोटी आणि सुबक मंदिरे दृष्टीस पडत होती. काही ठिकाणी दगडांत कोरलेले छोटे दीपस्तंभ देखील होते. अभ्यासकांच्या मते, सध्याचे भव्य विरूपाक्ष मंदिर उभे राहण्यापूर्वी भगवान शिवाचे मूळ स्थान याच हेमकूट टेकडीवर होते. मंदिरांव्यतिरिक्त अगणित दगडी बांधकामे आणि त्यांचे अवशेष या टेकडीवर सर्वत्र विखुरलेले पाहायला मिळाले. या उंचीवरून दूरवरचा तो पौराणिक 'अंजनाद्री पर्वत' आणि 'मातंग टेकडी'चे विहंगम दर्शन झाले. आम्ही एका कडेने चालत या संपूर्ण टेकडीचा आणि तिथल्या विस्ताराचा अंदाज घेतला. बऱ्याच ठिकाणी या टेकडीची रचना एका भक्कम तटबंदी असलेल्या अभेद्य किल्ल्यासारखी भासत होती. अर्थात, काळाच्या प्रदीर्घ ओघात अनेक ठिकाणी दगडांची पडझड झाल्याचेही निदर्शनास आले. हम्पीच्या या कोरड्या आणि संरक्षित क्षेत्राच्या बाहेर मात्र निसर्गाची मुक्त उधळण पाहायला मिळाली. हिरव्यागार झाडींनी वेढलेला परिसर, तसेच नारळाच्या आणि केळीच्या बागा इथून विनाअडथळा न्याहाळता येत होत्या.
या शांत आणि मोकळ्या जागेवर उभे राहिल्यास इथून दिसणारा सूर्योदय आणि सूर्यास्त नक्कीच अत्यंत मनमोहक आणि डोळ्यांचे पारणे फेडणारा असावा, याची आम्हाला पुरेपूर खात्री पटली. इथल्या प्रत्येक दगडामागे एक रंजक इतिहास दडलेला आहे. या टेकडीवरील प्रत्येक प्राचीन मंदिराने एकेकाळी लाखो भाविकांची निस्सीम भक्ती पाहिली आहे. परंतु आज हा सगळा देदीप्यमान इतिहास काळाच्या पडद्याआड मूकपणे विसावलेला दिसतो. उंचीवर असल्यामुळे संपूर्ण विजयनगरच्या साम्राज्यावर आणि आजूबाजूच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी ही एक अत्यंत मोक्याची आणि उत्तम जागा असावी. टेकडीचे ते रुबाबदार आणि गूढ रूप डोळ्यांत साठवून आम्ही आमच्या परतीच्या मार्गाला लागलो.
हम्पीच्या भौगोलिक आणि ऐतिहासिक पटलावर 'हेमकूट टेकडी' ही केवळ एक दगडांची रास नसून, ती या परिसराच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक अस्तित्वाचा मूळ पाया आहे. विरूपाक्ष मंदिराच्या अगदी दक्षिणेला आणि हम्पी बस स्टँडच्या जवळ स्थित असलेली ही टेकडी एका अत्यंत भव्य अशा नैसर्गिक कॅनव्हाससारखी भासते. विजयनगर साम्राज्याची राजकीय राजधानी हम्पीमध्ये विकसित होण्याच्या शेकडो वर्षे आधीपासून ही टेकडी एक अत्यंत पवित्र आणि गजबजलेले धार्मिक केंद्र होती.
या टेकडीच्या नावामागे एक अत्यंत रंजक आणि भावपूर्ण अशी पौराणिक कथा दडलेली आहे. हिंदू पुराणानुसार, 'पंपा' नावाच्या देवीने भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी याच टेकडीवर अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली होती. तिच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिवाने तिच्याशी विवाह करण्याचे मान्य केले. जेव्हा शिव आणि पंपा देवीचा विवाह संपन्न झाला, तेव्हा देवलोकातून या टेकडीवर अक्षरशः सुवर्णाची म्हणजेच सोन्याची उधळण करण्यात आली, असा एक समज आहे. संस्कृतमध्ये सोन्याला 'हेम' असे म्हटले जाते, आणि म्हणूनच या टेकडीला 'हेमकूट' म्हणजेच 'सोन्याची टेकडी' असे अन्वर्थक नाव पडले. याच पंपा देवीच्या नावावरून पुढे या संपूर्ण क्षेत्राला 'हम्पी' हे नाव प्राप्त झाले. त्यामुळे हेमकूट टेकडी ही खऱ्या अर्थाने हम्पीची जन्मदात्री मानली जाते.
वास्तुकलेच्या दृष्टीने हेमकूट टेकडी हा एक खुला आणि अत्यंत समृद्ध असा खजिना आहे. या टेकडीवर जवळपास पस्तीस ते चाळीस लहान-मोठी मंदिरे आणि त्यांचे अवशेष आजही चांगल्या स्थितीत पाहायला मिळतात. यापैकी बहुतांश मंदिरे ही विजयनगर साम्राज्याच्या स्थापनेपूर्वीची, म्हणजेच नवव्या ते चौदाव्या शतकातील आहेत. या मंदिरांवर चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि होयसळ या प्राचीन राजवटींच्या स्थापत्यशैलीचा स्पष्ट प्रभाव दिसून येतो. येथील बहुतांश मंदिरे ही भगवान शिवाला समर्पित आहेत. या मंदिरांची रचना विजयनगर काळातील मंदिरांसारखी अतिशय गुंतागुंतीची किंवा अवाढव्य नाही, तर ती तुलनेने साधी आणि आटोपशीर आहे. या मंदिरांची शिखरे ही पायऱ्या-पायऱ्यांच्या पिरामिडसारखी आहेत, जी दक्षिण भारतातील सुरुवातीच्या वास्तुकलेचे एक उत्तम उदाहरण मानली जातात. यातील काही मंदिरे त्रिकुटाचल शैलीतील आहेत, म्हणजेच तीन वेगवेगळ्या गाभाऱ्यांसाठी एकच सामायिक सभामंडप अशी त्यांची रचना आहे. या टेकडीवरील अनेक मंदिरांच्या भिंतींवर रामायण आणि महाभारतातील प्रसंग अत्यंत सुबकपणे कोरलेले आहेत.
हेमकूट टेकडीचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे इथून दिसणारा सूर्यास्ताचा आणि सूर्योदयाचा विहंगम नजारा. संपूर्ण हम्पीमध्ये सूर्यास्त पाहण्यासाठी मातंग टेकडी आणि हेमकूट टेकडी या दोनच जागा सर्वोत्तम मानल्या जातात. मातंग टेकडीची चढाई अत्यंत कठीण आणि दमछाक करणारी असल्यामुळे, बहुतांश पर्यटक आणि छायाचित्रकार हेमकूट टेकडीलाच पहिली पसंती देतात. या टेकडीचा चढ अतिशय सोपा आहे आणि वर पोहोचल्यावर मिळणारी निसर्गाची आणि इतिहासाची ती एकत्रित अनुभूती सर्व थकवा विसरायला लावते. संध्याकाळच्या वेळी जेव्हा मावळत्या सूर्याची सोनेरी किरणे येथील प्राचीन मंदिरांच्या शिखरांवर आणि विरूपाक्ष मंदिराच्या भव्य गोपुरावर पडतात, तेव्हा हेमकूट टेकडी खऱ्या अर्थाने सोन्यासारखी झळाळून उठते. तो प्रकाश आणि सावल्यांचा खेळ पाहणे हा एक स्वर्गीय अनुभव असतो. खाली शांतपणे पसरलेले हम्पी गाव, तुंगभद्रेचा संथ प्रवाह आणि क्षितिजावर पसरलेले ते महाकाय खडकाळ डोंगर हे सर्व एकाच चौकटीत पाहण्याची संधी या टेकडीवरून मिळते.
या टेकडीवर एक विलक्षण शांतता आणि पावित्र्य जाणवते. खाली हम्पी बाजारपेठेतील गजबजाट या उंचीवर पोहोचत नाही. इथे असलेल्या अनेक गुळगुळीत आणि विस्तीर्ण खडकांवर बसून पर्यटक तासन् तास निसर्गाचा आनंद घेतात. विजयनगरच्या राजांच्या काळात या टेकडीला अत्यंत महत्त्व होते. राजघराण्यातील अनेक महत्त्वाचे धार्मिक विधी आणि यज्ञ याच टेकडीवर पार पडत असत. याशिवाय, भौगोलिकदृष्ट्या उंचीवर असल्यामुळे या टेकडीचा उपयोग शहराच्या संरक्षणासाठी आणि टेहळणीसाठीही केला जात होता, याचे पुरावे येथील जुन्या तटबंदीच्या अवशेषांवरून मिळतात. थोडक्यात सांगायचे तर, हेमकूट टेकडी ही विजयनगरच्या इतिहासाची एक अत्यंत शांत, गंभीर आणि ज्ञानी अशी साक्षीदार आहे. हम्पीच्या या प्रवासात या टेकडीच्या शांततेत काही वेळ घालवल्याशिवाय आणि इथून दिसणारा तो विरूपाक्षाचा नजारा डोळ्यांत साठवल्याशिवाय हा ऐतिहासिक प्रवास खऱ्या अर्थाने पूर्ण होऊच शकत नाही.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर #टेकडी
