हत्तीशाळा आणि माहुतांची निवासस्थाने

लोटस महाल आणि 'जनाना एन्क्लोजर'चा तो ऐतिहासिक परिसर पाहून आम्ही पुढे मार्गस्थ झालो. याच परिसराच्या एका भक्कम आणि उंच भिंतीच्या अगदी मागच्या बाजूस विजयनगर साम्राज्याचे अवाढव्य सामर्थ्य दर्शवणारा 'हत्तीखाना' म्हणजेच हत्तीशाळा आमच्यासमोर उभी राहिली. शेकडो वर्षे उलटून गेली आणि अनेक आक्रमणांचे घाव या शहराने सोसले, तरीही ही अवाढव्य इमारत आजही अतिशय भक्कम आणि सुस्थितीमध्ये उभी आहे. ही भव्य इमारत पाहताना अनेक सामान्य पर्यटकांना असा प्रश्न पडू शकतो की, प्राण्यांना बांधण्यासाठी इमारतीची इतकी भव्य आणि गुंतागुंतीची रचना का केली असावी? पण यामागे तत्कालीन राजांचा एक अतिशय स्पष्ट आणि व्यावहारिक उद्देश होता. तो म्हणजे, राजघराण्यातील अत्यंत महत्त्वाच्या आणि युद्धात आघाडीवर असणाऱ्या महाकाय हत्तींची देखभाल करणे त्यांच्या माहुतांना अधिक सोपे जावे. या हत्तीशाळेत एकाच वेळी तब्बल अकरा हत्तींना अतिशय सुरक्षितपणे बांधण्याची आणि त्यांच्या राहण्याची सोय केलेली होती. या हत्तीशाळेच्या इमारतीला काटकोनात, म्हणजेच बरोबर नव्वद अंशांच्या कोनात डाव्या बाजूला माहुतांची निवासस्थाने बांधलेली दिसून आली. हत्तीशाळेच्या छतावर नजर टाकली असता, प्रत्येक घुमट हा वेगवेगळ्या स्थापत्यशैलीत अतिशय कल्पकतेने बांधलेला दिसतो. सध्या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने (एएसआय) या माहुतांच्या निवासस्थानांचे एका सुंदर संग्रहालयात रूपांतर केले असून, तिथे विजयनगरच्या इतिहासाचा अनमोल ठेवा पाहायला मिळतो.

विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास वाचताना आपल्याला पावलोपावली त्यांच्या अफाट लष्करी सामर्थ्याची आणि प्रबळ अर्थव्यवस्थेची प्रचिती येते. या लष्करी सामर्थ्याचा सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा कणा म्हणजे त्यांचे बलाढ्य हत्तीदल होय. प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात युद्धाच्या मैदानावर हत्तींची भूमिका आजच्या काळातील 'रणगाड्यांसारखी' असायची. विजयनगरच्या सैन्यात हजारो हत्ती होते, जे शहराच्या बाहेरील वेगवेगळ्या छावण्यांमध्ये ठेवले जात असत. परंतु, हम्पीच्या या मध्यवर्ती आणि सुरक्षित राजप्रांगणाच्या अगदी जवळ स्थित असलेली ही अकरा कक्षांची 'हत्तीशाळा' त्या हजारो हत्तींसाठी नक्कीच नव्हती. ही विशेष हत्तीशाळा केवळ राजघराण्यातील अत्यंत लाडक्या, राजेशाही आणि सोहळ्यांमध्ये सहभागी होणाऱ्या प्रमुख हत्तींसाठीच बनवण्यात आली होती. महानवमीच्या (दसरा) ऐतिहासिक मिरवणुकीत जे हत्ती सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांनी मढवून रुबाबात चालत असत, त्यांचीच राहण्याची आणि देखभालीची ही शाही व्यवस्था होती. प्राण्यांसाठी बांधलेली इतकी भव्य आणि सुंदर वास्तू संपूर्ण भारतात अन्यत्र कुठेही पाहायला मिळत नाही, हे या हत्तीशाळेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे.
स्थापत्यकलेचा विचार केल्यास, ही हत्तीशाळा म्हणजे 'इंडो-इस्लामिक' वास्तुकलेचा एक अत्यंत उत्कृष्ट आणि नयनरम्य नमुना आहे. ही इमारत सलग आणि एकाच रेषेत बांधलेली असून, यामध्ये हत्तींना बांधण्यासाठी अकरा अतिशय प्रशस्त आणि उंच असे कक्ष (खोल्या) तयार करण्यात आलेले आहेत. या इमारतीची भव्यता तिच्या छतावरून अधिक स्पष्ट होते. या अकरा कक्षांच्या छतांवर अकरा अवाढव्य घुमट उभारलेले आहेत. या घुमटांची रचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. सर्व घुमट एकाच आकाराचे नसून ते आलटून-पालटून वेगवेगळ्या शैलीत बांधलेले आहेत. काही घुमट हे इस्लामिक शैलीनुसार पूर्णपणे गोलाकार आहेत, तर काही घुमट हे अष्टकोनी आणि द्राविड-हिंदू शैलीनुसार पायऱ्या-पायऱ्यांचे शिखरासारखे आहेत. या इमारतीच्या अगदी मध्यभागी असलेला सहावा कक्ष हा इतर सर्व कक्षांपेक्षा आकाराने थोडा मोठा आणि अधिक सुशोभित केलेला आहे. या मध्यवर्ती कक्षावर पूर्वी एक अत्यंत भव्य असे लाकडी शिखर किंवा मंडप असावा, असे इतिहासकारांचे मत आहे. हा मधला कक्ष राजाच्या सर्वात आवडत्या आणि प्रमुख हत्तीसाठी राखीव असावा, ज्याला मिरवणुकीत सर्वात पुढे चालण्याचा मान मिळायचा. हिंदू आणि इस्लामिक वास्तुकलेचा असा सुंदर आणि मूक संवाद या घुमटांच्या रचनेतून आपल्याला पाहायला मिळतो.

या हत्तीशाळेची अंतर्गत रचना देखील तितकीच विचारपूर्वक आणि प्राण्यांच्या सोयीची केलेली आहे. प्रत्येक कक्षाची उंची इतकी जास्त आहे की महाकाय हत्तीला तिथे अतिशय मोकळेपणाने उभे राहता येत असे. या कक्षांच्या भिंती अत्यंत जाड असून त्या उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांतही आतील तापमान थंड राखण्यास मदत करत असत. कक्षाच्या आतमध्ये हत्तींना बांधण्यासाठी लोखंडी कड्या आणि साखळ्या अडकवण्यासाठी खास दगडी हुक आणि कड्या कोरलेल्या पाहायला मिळतात. दोन कक्षांच्या मध्ये असलेल्या भिंतींमध्ये काही छोट्या आणि अरुंद वाटा ठेवलेल्या आहेत. हत्ती जेव्हा आपल्या कक्षात आरामात उभा असेल, तेव्हा त्याला कोणताही त्रास न देता एका कक्षातून दुसऱ्या कक्षात जाण्यासाठी माहुतांना या छोट्या वाटांचा उपयोग होत असे. तसेच, हत्तीशाळेच्या छतावर जाण्यासाठी आतून एक गुप्त जिना देखील तयार केलेला आहे. यावरून स्पष्ट होते की, केवळ सौंदर्यच नव्हे, तर प्राण्यांच्या सुरक्षेचा आणि देखभालीच्या सुलभतेचाही अतिशय बारकाईने विचार या वास्तूच्या निर्मितीत केला गेला होता.

हत्तीशाळेच्या इमारतीला लागूनच, बरोबर नव्वद अंशांच्या कोनात उभी असलेली आयताकृती इमारत म्हणजे माहुतांची निवासस्थाने होय. काही अभ्यासक याला 'रक्षकांचे निवासस्थान' (गार्ड्स क्वार्टर्स) असेही म्हणतात. राजेशाही हत्तींची देखभाल करणे हे अत्यंत जिकिरीचे आणि कौशल्याचे काम होते. या हत्तींना चोवीस तास निगराणीची गरज असायची. म्हणूनच हत्तीशाळेपासून अगदी हाकेच्या अंतरावर माहुतांसाठी ही प्रशस्त निवासस्थाने उभारण्यात आली होती. या इमारतीची रचना इस्लामिक शैलीतील कमानी आणि दालनांनी युक्त आहे. या इमारतीच्या समोरील अंगण अतिशय विस्तीर्ण आहे. या दालनांमध्ये राहून माहूत आपल्या हत्तींच्या खाण्यापिण्याची, त्यांच्या औषधपाण्याची आणि त्यांच्या प्रशिक्षणाची अतिशय चोख व्यवस्था पाहत असत. हत्ती आणि माहुतांचे नाते हे अत्यंत जवळचे आणि जिव्हाळ्याचे असते, त्या नात्याला पोषक असे वातावरण या वास्तूच्या रचनेतून निर्माण करण्यात आले होते.

आजच्या काळात भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने या माहुतांच्या निवासस्थानाचे कल्पकतेने एका उत्तम संग्रहालयात रूपांतर केले आहे. या प्रशस्त दालनांच्या आत प्रवेश केल्यावर आपल्याला विजयनगरच्या आजूबाजूच्या परिसरात सापडलेली अनेक दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक शिल्पे पाहायला मिळतात. यामध्ये प्रामुख्याने शिव-पार्वती, गणपती, विष्णू आणि विविध स्थानिक देवतांच्या सुबक मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. याशिवाय, विजयनगरच्या सैनिकांनी युद्धात गाजवलेल्या शौर्याच्या कथा सांगणारे 'वीरगळ' आणि स्त्रियांच्या बलिदानाची साक्ष देणाऱ्या 'सतीशिळा' या संग्रहालयात अतिशय व्यवस्थितपणे मांडून ठेवलेल्या आहेत. हत्तीशाळेचे सौंदर्य बाहेरून डोळ्यांत साठवल्यानंतर, या संग्रहालयात जाऊन विजयनगरच्या त्या अज्ञात वीरपुत्रांच्या आणि कुशल शिल्पकारांच्या कलेला दाद देणे हा पर्यटकांसाठी एक वेगळाच आणि शांततापूर्ण अनुभव असतो.

या हत्तीशाळेच्या समोर एक अतिशय विस्तीर्ण असे मोकळे मैदान आहे. या मैदानात उभे राहून जेव्हा आपण डोळे मिटतो, तेव्हा पंधराशे वर्षांपूर्वीचा तो सुवर्णकाळ आपल्या मनात जागा होतो. याच मोकळ्या मैदानात महानवमीच्या सणापूर्वी त्या अकरा महाकाय हत्तींना स्नान घातले जात असेल, त्यांच्या अंगावर चंदनाची आणि रंगांची नक्षी काढली जात असेल, त्यांच्या पाठीवर सोन्या-चांदीच्या आणि रेशमी कापडाच्या झुली चढवल्या जात असतील. माहूत आपल्या हत्तींना शाही मिरवणुकीसाठी तयार करताना त्यांच्याशी आदराने आणि प्रेमाने संवाद साधत असतील. तो सगळा गजबजाट, ती राजेशाही शान आणि त्या हत्तींच्या गळ्यातील घंटांचा तो निनाद या सर्व परिसराच्या मातीत आजही कुठेतरी खोलवर दडलेला आहे, असे प्रकर्षाने जाणवते.

१५६५ सालच्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर विजयनगरची जी भयंकर राखरांगोळी झाली, त्यातून ही हत्तीशाळा कशी बचावली, हा एक मोठा कुतूहलाचा विषय आहे. 
आक्रमकांनी राजांचे सुंदर लाकडी महाल, देवळे आणि राजप्रांगणे बेचिराख केली, पण सुदैवाने प्राण्यांच्या या दगडी आणि भक्कम निवाऱ्याकडे त्यांनी फारसे लक्ष दिले नाही. किंवा कदाचित या वास्तूचे अवाढव्य आणि अभेद्य दगडी बांधकाम पाडणे त्यांना शक्य झाले नसावे. कारण काहीही असो, पण या हत्तीशाळेच्या अस्तित्वाने आजच्या जगाला विजयनगरच्या एका अतिशय वेगळ्या आणि व्यावहारिक पैलूची ओळख करून दिली आहे. राजे केवळ स्वतःच्या राहण्यासाठीच आलिशान महाल बांधत नव्हते, तर राज्याची सेवा करणाऱ्या आणि युद्धात प्राण पणाला लावणाऱ्या प्राण्यांसाठीही ते तितक्याच निष्ठेने आणि कल्पकतेने भव्य वास्तूंची निर्मिती करत होते, हेच या हत्तीशाळेचे सर्वात मोठे आणि प्रेरणादायी सत्य आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत

 

'कमळ महाल' आणि 'झनाना एन्क्लोजर'ची सफर!

कोषागारातील इतिहासाची पाने चाळून जेव्हा आम्ही बाहेर आलो, तेव्हा आमच्या मनात एकाच गोष्टीची प्रचंड उत्सुकता होती; ती म्हणजे ज्या वास्तूच्या नावाने हा संपूर्ण परिसर जगभरात प्रसिद्ध आहे, तो 'लोटस महाल' (कमळ महाल) नक्की कसा असेल? या प्रश्नाचे उत्तर शोधत आम्ही पुढे चालू लागलो. समोरच एका अतिशय भव्य आणि गगनचुंबी महालाचा विस्तीर्ण पाया म्हणजेच एक मोठा दगडी चौथरा आमच्या दृष्टीस पडला. त्या भव्य चौथऱ्याच्या समोरच हिरव्यागार बागेमध्ये एका बाजूला 'जलमहाल' विसावलेला होता, तर त्याच्या अगदी थोडे पुढे गेल्यावर ज्याची आम्ही आतुरतेने वाट पाहत होतो, तो इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचा अप्रतिम नमुना असलेला 'कमळ महाल' अतिशय दिमाखात उभा असलेला दिसला. याच महालाच्या पलीकडच्या बाजूला राण्यांच्या स्नानासाठी बनवलेले 'क्वीन्स पॉण्ड' हे सुंदर ठिकाणही खुणावत होते. हा संपूर्ण परिसर विजयनगरच्या राजघराण्यातील स्त्रियांचा एक अत्यंत सुरक्षित आणि खासगी स्वर्गच होता.

राण्यांचे सुरक्षित आणि भव्य विश्व: 'झनाना एन्क्लोजर'

विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास जितका रणांगणावरील पराक्रमासाठी ओळखला जातो, तितकाच तो त्यांच्या अद्वितीय आणि प्रगत वास्तुकलेसाठीही प्रसिद्ध आहे. हम्पीच्या या विस्तीर्ण साम्राज्यामध्ये राजघराण्यातील स्त्रियांसाठी एक अतिशय स्वतंत्र, सुरक्षित आणि सर्व सोयी-सुविधांनी युक्त असा एक विशेष भाग उभारण्यात आला होता. या संपूर्ण परिसराला 'झनाना एन्क्लोजर' असे म्हटले जाते. झनाना एन्क्लोजर म्हणजे खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या राण्यांचा आणि राजकन्यांचा एक खासगी स्वर्ग होता. या परिसराच्या आत पुरुषांना प्रवेश करण्यास सक्त मनाई होती. या संपूर्ण परिसराला अतिशय उंच आणि भक्कम अशा दगडी तटबंदीने वेढलेले आहे. या भिंतींची उंची आणि जाडी पाहिल्यावर तत्कालीन राजांना आपल्या स्त्रियांच्या सुरक्षेची किती काळजी होती, याचा अंदाज येतो. या भिंतींच्या आत राजघराण्यातील शेकडो स्त्रिया, त्यांच्या दासी आणि पहारेकरी अतिशय सुरक्षितपणे आपले जीवन व्यतीत करत असत. या भिंतींच्या सुरक्षेसाठी तीन भव्य आणि उंच मनोरे बांधलेले आहेत. या मनोऱ्यांवरून संपूर्ण हम्पी शहरावर आणि राजप्रांगणावर नजर ठेवता येत असे. विशेष म्हणजे या मनोऱ्यांवर पहारेकरी म्हणून केवळ धिप्पाड आणि शस्त्र चालवण्यात निपुण असलेल्या स्त्री सैनिकांचीच नियुक्ती केली जात असे, असे अनेक परदेशी प्रवाशांनी त्यांच्या नोंदींमध्ये लिहून ठेवले आहे. काही इतिहासकारांच्या मते येथे खोजा लोकांचाही पहारा असायचा. या परिसराच्या वास्तुकलेत हिंदू आणि इस्लामिक या दोन्ही स्थापत्यशैलींचा अतिशय सुरेख संगम पाहायला मिळतो, जो विजयनगरच्या राजांच्या सर्वधर्मसमभाव आणि प्रगल्भ दृष्टिकोनाची साक्ष देतो.

'क्वीन्स बेसमेंट' (राणीच्या महालाचा पाया)

झनाना एन्क्लोजरच्या या अत्यंत सुरक्षित आणि शांत परिसरामध्ये फिरताना सर्वात आधी आपले लक्ष वेधून घेते ती एक अवाढव्य आणि विस्तीर्ण दगडी वास्तू. ही वास्तू म्हणजे तत्कालीन राणीच्या महालाचा केवळ पाया किंवा दगडी चौथरा (Queen's Basement) आहे. विजयनगरच्या साम्राज्यातील इतर अनेक शाही इमारतींप्रमाणेच या राणीच्या महालाचा पाया अतिशय भक्कम आणि कोरीव अशा दगडांनी बांधलेला होता, तर त्यावरील संपूर्ण इमारत आणि महाल हे अत्यंत मौल्यवान लाकडापासून आणि चंदनापासून बनवलेले होते. १५६५ सालच्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर विजयनगरवर झालेल्या भीषण परकीय आक्रमणात आक्रमकांनी शहराची अतोनात लूट केली आणि इथल्या सुंदर लाकडी महालांना निर्घृणपणे आगीच्या भक्ष्यस्थानी पाडले. त्या भयंकर अग्नीतांडवात राणीचा तो गगनचुंबी आणि नयनरम्य महाल पूर्णपणे जळून खाक झाला. आज त्या जागी केवळ या महालाचा तो भव्य दगडी चौथराच उरलेला आहे, जो आपल्या गतवैभवाची मूक साक्ष देत तिथे उभा आहे. या चौथऱ्याचा आकार आणि विस्तार इतका प्रचंड आहे की, त्यावर उभा असलेला महाल किती भव्य आणि ऐश्वर्यसंपन्न असेल, याची आपण केवळ कल्पनाच करू शकतो. या चौथऱ्याच्या कडांवर अतिशय सुंदर आणि नाजूक असे कोरीव काम आजही पाहायला मिळते. यामध्ये प्रामुख्याने हत्ती, घोडे, नर्तिका आणि विविध फुला-वेलींच्या नक्षी कोरलेल्या आहेत. या महालात राजाची मुख्य राणी आणि राजघराण्यातील अत्यंत महत्त्वाच्या स्त्रिया वास्तव्यास असत. या महालाच्या आतमध्ये अनेक खोल्या, दालने आणि हवा खेळती राहण्यासाठी खास व्यवस्था केलेली असावी, असे या पायाच्या रचनेवरून स्पष्ट होते. हा चौथरा पाहताना मनात एक मोठी खंत निर्माण होते की, जर हा लाकडी महाल आज जसाच्या तसा उभा असता, तर तो जगातील एका महान आश्चर्यापेक्षा नक्कीच कमी नसता.

जगप्रसिद्ध 'लोटस महाल' (कमळ महाल)

राणीच्या महालाच्या अवशेषांकडून थोडे पुढे चालत गेल्यावर एक अत्यंत सुंदर, नाजूक आणि सर्वांचे लक्ष वेधून घेणारी वास्तू आपल्या समोर उभी राहते. ही वास्तू म्हणजेच झनाना एन्क्लोजरचे मुख्य आकर्षण असलेला जगप्रसिद्ध 'लोटस महाल' किंवा 'कमळ महाल' होय. हम्पीमधील सर्वाधिक सुरक्षित आणि अजिबात पडझड न झालेल्या मोजक्या वास्तूंमध्ये या महालाची गणना होते. या महालाला कमळ महाल असे नाव मिळण्यामागे एक अत्यंत सुंदर आणि नैसर्गिक कारण आहे. या दोन मजली महालाच्या कमानी आणि घुमटांची रचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. याच्या खिडक्यांच्या कमानी अर्धवट उमललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या दिसतात, तर या महालाचे छत आणि त्याचे घुमट हे एखाद्या कमळाच्या कळीसारखे भासतात. जर या महालाचे विहंगम दृश्य वरून पाहिले, तर हा संपूर्ण महाल एका उमललेल्या कमळासारखा दिसतो. म्हणूनच याला कमळ महाल किंवा 'चित्रांगिनी महाल' असे अतिशय सार्थ नाव देण्यात आले आहे.

कमळ महाल हा इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैलीचा एक अद्वितीय नमुना आहे. याच्या तळाकडील कमानी आणि छताची रचना इस्लामिक वास्तुकलेचा प्रभाव दर्शवते, तर याचे खांब, शिखरे आणि त्यावरील कोरीव काम हे अस्सल हिंदू आणि द्राविड शैलीचे आहे. हा महाल प्रामुख्याने राजघराण्यातील स्त्रियांसाठी एक विरंगुळ्याचे ठिकाण म्हणून बनवला होता. उन्हाळ्याच्या दिवसांत राण्या येथे येऊन आपला निवांत वेळ घालवत असत, संगीत आणि नृत्याच्या मैफिलींचा आनंद घेत असत. काही अभ्यासकांच्या मते, सम्राट कृष्णदेवराय स्वतः या महालाचा उपयोग आपल्या अत्यंत खास आणि विश्वासू मंत्र्यांसोबत गुप्त बैठका करण्यासाठी करत असत.

कमळ महालाचे सर्वात मोठे आणि थक्क करणारे वैशिष्ट्य म्हणजे या महालातील नैसर्गिक 'वातानुकूलित यंत्रणा'. आजच्या काळात आपण जसे एसी वापरतो, अगदी तशीच पण नैसर्गिक आणि पर्यावरणपूरक यंत्रणा पंधराशे वर्षांपूर्वी विजयनगरच्या अभियंत्यांनी या महालात विकसित केली होती. या महालाच्या जाड भिंतींमध्ये आणि खांबांमध्ये मातीचे पोकळ पाईप बसवलेले आहेत. उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांत या पाईप्समधून थंड पाणी सोडले जायचे. हे पाणी महालाच्या भिंती आणि छतामधून खेळते राहून पुन्हा बाहेर पडत असे. या वाहत्या पाण्यामुळे आणि महालाच्या चारही बाजूंनी असलेल्या मोकळ्या खिडक्यांमधून येणाऱ्या वाऱ्यामुळे हा महाल भर उन्हाळ्यातही एखाद्या वातानुकूलित खोलीसारखा थंड आणि आल्हाददायक राहत असे. या खिडक्यांना पूर्वी लाकडी जाळ्या आणि मलमलचे पडदे लावलेले असायचे, ज्यामुळे राण्यांना बाहेरचे दृश्य दिसायचे पण बाहेरून त्यांना कोणीही पाहू शकत नव्हते. या महालात उभे राहून जेव्हा आपण त्या तंत्रज्ञानाचा विचार करतो, तेव्हा तत्कालीन बुद्धिमत्तेसमोर आपण अक्षरशः नतमस्तक होतो.

'जलमहाल'

कमळ महालाच्या सानिध्यात आणि या हिरव्यागार बागेच्या मध्यभागी आणखी एक छोटी पण अतिशय सुंदर वास्तू विसावलेली आहे, तिला 'जलमहाल' असे संबोधले जाते. विजयनगरच्या राजघराण्यातील स्त्रियांचे जीवन केवळ महालाच्या चार भिंतींपुरतेच मर्यादित नव्हते, तर त्यांना निसर्गाचा आणि पाण्याचा आनंद घेता यावा यासाठी या जलमहालाची निर्मिती करण्यात आली होती. हा महाल एका उथळ तलावाच्या अगदी मध्यभागी बांधलेला आहे. आज जरी या तलावात पाणी नसले आणि तिथे हिरवेगार गवत उगवले असले, तरी एकेकाळी हा तलाव नेहमी स्वच्छ आणि थंड पाण्याने भरलेला असायचा. या तलावाच्या मध्यभागी असलेल्या एका सुंदर चौथऱ्यावर हा जलमहाल उभा आहे. या महालात पोहोचण्यासाठी एक छोटीशी दगडी वाट तयार केलेली आहे. या महालाची रचना अतिशय साधी पण कलात्मक आहे. उन्हाळ्याच्या रात्री किंवा संध्याकाळच्या वेळी राजघराण्यातील स्त्रिया या जलमहालात येऊन बसत असत. सभोवताली असलेले थंड पाणी, त्यातून वाहणारा शीतल वारा आणि आजूबाजूच्या बागेतील फुलांचा सुगंध असा तो एक अतिशय स्वर्गीय अनुभव असावा. पाण्याने वेढलेला असल्यामुळे या महालात नेहमीच एक प्रकारचा गारवा राहायचा. विजयनगरच्या राजांनी आपल्या राण्यांच्या सुखासाठी आणि त्यांच्या मनोरंजनासाठी वास्तुकलेत किती वैविध्य आणले होते, हे या जलमहालाकडे पाहून स्पष्टपणे समजते. आजच्या धावपळीच्या आणि सिमेंटच्या जंगलात राहणाऱ्या आपल्याला, निसर्गाच्या इतक्या जवळ जाणारी ही जीवनशैली पाहून नक्कीच हेवा वाटतो.

राणीचे स्नानगृह

झनाना एन्क्लोजरच्या या फेरफटक्यामध्ये आणखी एक अत्यंत महत्त्वाची आणि पाण्याचा उत्कृष्ट वापर दर्शवणारी वास्तू म्हणजे 'क्वीन्स पॉण्ड' किंवा राणीचे स्नानगृह. राजघराण्यातील स्त्रियांच्या स्नानासाठी आणि जलक्रीडेसाठी या खास तलावाची निर्मिती करण्यात आली होती. हा तलाव आकाराने अतिशय प्रशस्त आणि आयताकृती आहे. याच्या चारही बाजूंनी आत उतरण्यासाठी अतिशय सुबक आणि प्रमाणबद्ध अशा पायऱ्या कोरलेल्या आहेत. या तलावात पाणी आणण्यासाठी विजयनगरच्या सुप्रसिद्ध दगडी जलवाहिन्यांचा वापर केला जात असे. तुंगभद्रा नदीतून किंवा जवळच्या मोठ्या तलावातून अत्यंत शुद्ध आणि स्वच्छ पाणी या क्वीन्स पॉण्डमध्ये सतत खेळते ठेवले जायचे.

या तलावाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या तळाशी असलेली पाणी बाहेर काढण्याची व्यवस्था. तलावातील पाणी दूषित होऊ नये म्हणून ते नियमितपणे बदलले जात असे आणि जुने पाणी एका खास कोरलेल्या भुयारी मार्गातून बाहेर शेतीच्या कामासाठी वळवले जात असे. राण्यांच्या गोपनीयतेची आणि सुरक्षेची पूर्ण काळजी घेत या तलावाच्या चारही बाजूंना पूर्वी उंच आणि भक्कम भिंती होत्या, तसेच त्यावर छत किंवा कापडी मंडप उभारण्याची सोय होती. आज त्या भिंती आणि छत अस्तित्वात नसले, तरी या तलावाची मूळ रचना आजही अतिशय भक्कम आहे. या तलावाच्या काठावर बसण्यासाठी आणि कपडे बदलण्यासाठी छोटे कक्ष किंवा देवळ्या बांधलेल्या होत्या. सुगंधी फुले, अत्तरे आणि चंदनाच्या उटण्याने स्नान करणाऱ्या विजयनगरच्या राण्यांचे ते वैभवशाली जीवन या तलावाच्या पायऱ्यांवर आजही अनुभवता येते. याशिवाय झनाना एन्क्लोजरमध्येच आणखी काही छोटे पाण्याचे तलाव आणि पुष्करणी पाहायला मिळतात, ज्यांचा उपयोग पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि बागेतील झाडांना पाणी देण्यासाठी केला जात असावा.

विजयनगर साम्राज्याचा हा झनाना एन्क्लोजरचा परिसर म्हणजे केवळ दगड-मातीचा ढिगारा नाही, तर तो तत्कालीन स्त्रीजीवनाचा, त्यांच्या ऐश्वर्याचा आणि सुरक्षेचा एक जिवंत आणि बोलका इतिहास आहे. हम्पीमधील इतर सर्व ठिकाणे जिथे आपल्याला राजांचा पराक्रम, त्यांची प्रशासकीय कौशल्ये आणि धार्मिक श्रद्धा दाखवतात, तिथे हा कमळ महाल आणि राण्यांचा हा परिसर आपल्याला त्या साम्राज्यातील एका अत्यंत नाजूक, सुंदर आणि कलात्मक बाजूची ओळख करून देतो. भर उन्हाळ्यातही नैसर्गिकरीत्या थंड राहणारा कमळ महाल, जळून खाक झालेला पण तरीही आपली भव्यता मिरवणारा राणीचा तो अवाढव्य चौथरा, शांत आणि निवांत असा जलमहाल आणि जल व्यवस्थापनाचा उत्कृष्ट नमुना असलेले ते क्वीन्स पॉण्ड... हे सर्व पाहताना आपण भान विसरून जातो. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने या परिसराची निगा अतिशय उत्तम प्रकारे राखली आहे. हिरव्यागार लॉन आणि स्वच्छ वाटांमुळे या ऐतिहासिक वास्तूंचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #महाल

 

प्राचीन कोषागाराची सफर

हजारी राम मंदिरातील अद्भुत शिल्पकलेचा मनसोक्त आनंद घेतल्यानंतर आम्ही आमचा मोर्चा थोडा पुढे वळवला. वाटेत डाव्या बाजूला एक अतिशय सुंदर असे उघड्यावरील संग्रहालय म्हणजेच 'ओपन म्युझियम' पाहायला मिळाले. ते पाहतानाच पुढे चालत गेल्यावर 'लोटस महाल' (कमळ महाल) या अतिशय प्रसिद्ध आणि पुरातत्त्व खात्याद्वारे संरक्षित असलेल्या परिसराचे प्रवेशद्वार लागले. या ऐतिहासिक आणि अत्यंत सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या आवारात प्रवेश करण्यासाठी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून तिकीट काढावे लागते. हम्पीच्या या विस्तीर्ण साम्राज्यात भटकंती करताना एक अतिशय सोयीस्कर आणि विशेष बाब आमच्या लक्षात आली, ती म्हणजे संपूर्ण हम्पीमध्ये तिकीट काढून प्रवेश मिळणारी केवळ तीनच प्रमुख ठिकाणे आहेत. आणि सर्वात आनंदाची गोष्ट म्हणजे, एकाच तिकिटावर या तिन्ही ठिकाणांना आपण एकाच दिवशी सहज भेट देऊ शकतो.

आम्ही ऑनलाईन तिकीट काढले आणि या लोटस महालच्या विस्तीर्ण आवारामध्ये प्रवेश केला. प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवताच, अगदी लगोलग डाव्या बाजूला विजयनगर साम्राज्याचे एक छोटेखानी पण अत्यंत महत्त्वपूर्ण असे संग्रहालय आणि प्राचीन कोषागार दिमाखात उभे असलेले दिसले. या संपूर्ण हम्पी परिसरात झालेल्या विविध उत्खननांमध्ये सापडलेल्या अनेक दुर्मिळ आणि सुबक दगडी मूर्ती या ठिकाणी अतिशय काळजीपूर्वक जतन करून ठेवलेल्या आहेत. सुदैवाने त्या दिवशी तिथे पर्यटकांची फारशी गर्दी नव्हती. या निवांत आणि शांत वातावरणामुळे आम्हाला हे प्राचीन कोषागार आणि तिथला ऐतिहासिक ठेवा अतिशय बारकाईने आणि मनसोक्त पाहता आला.

विजयनगर साम्राज्याच्या या सुरक्षित परिसरामध्ये स्थित असलेले हे कोषागार म्हणजे तत्कालीन वास्तुकलेचा, दूरदृष्टीचा आणि सुरक्षा व्यवस्थेचा एक अत्यंत उत्कृष्ट नमुना आहे. लोटस महाल ज्या 'झनाना एन्क्लोजर' अर्थात राजघराण्यातील स्त्रियांच्या सुरक्षित परिसरामध्ये स्थित आहे, त्याच अभेद्य तटबंदीच्या आत हे कोषागार बांधले गेले आहे. या इमारतीकडे पहिल्यांदा पाहिल्यावरच ती किती भक्कम आणि एका विशिष्ट उद्देशाने बांधलेली आहे, याचा आपल्याला सहज अंदाज येतो. इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैलीचा प्रभाव असलेली ही एक आयताकृती आणि अतिशय मजबूत दगडी वास्तू आहे. तत्कालीन राजघराण्यातील अत्यंत मौल्यवान आणि महत्त्वाच्या वस्तू, जडजवाहीर, सोन्या-चांदीची नाणी आणि कदाचित राज्याची काही अत्यंत गुप्त कागदपत्रे सुरक्षित ठेवण्यासाठी या वास्तूची निर्मिती करण्यात आली असावी, असे इतिहासकारांचे आणि अभ्यासकांचे मत आहे.

या इमारतीची अंतर्गत आणि बाह्य रचना खऱ्या अर्थाने अचंबित करणारी आहे. सुरक्षेच्या कारणास्तव या संपूर्ण इमारतीला कोणत्याही प्रकारच्या मोठ्या खिडक्या नाहीत, तरीही आतील वातावरण अतिशय थंड आणि हवेशीर राहते. याच्या भिंती अवाढव्य जाडीच्या आहेत, ज्यामुळे बाहेरील उन्हाळ्याची उष्णता आत पोहोचू शकत नाही आणि आत ठेवलेला ऐतिहासिक तसेच मौल्यवान खजिना निसर्गाच्या लहरीपणापासून पूर्णपणे सुरक्षित राहतो. या वास्तूच्या छतावर अनेक छोटे गोलाकार घुमट आहेत जे एका रांगेत आणि अतिशय प्रमाणबद्ध पद्धतीने बांधलेले आहेत. हे घुमट आणि प्रवेशद्वारावरील कमानींची रचना इस्लामी वास्तुकलेची आठवण करून देतात, तर पाया आणि इतर बांधकाम हिंदू शैलीचे आहे. या दोन्ही शैलींचा हा सुरेख संगम या कोषागाराला एक वेगळेच आणि अद्वितीय असे सौंदर्य प्राप्त करून देतो.

आजच्या काळात भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने या ऐतिहासिक कोषागाराचे एका अतिशय सुंदर आणि नेटक्या संग्रहालयामध्ये रूपांतर केले आहे. या भक्कम इमारतीच्या आत प्रवेश केल्यावर एक लांब आणि प्रशस्त असे अंधारे दालन लागते. एकेकाळी जिथे विजयनगरच्या अफाट संपत्तीचे, सोन्या-मोहोरांचे ढिगारे लागले असतील, तिथे आज त्याहूनही मौल्यवान असा इतिहासाचा खजिना मांडून ठेवलेला आहे. या संपूर्ण हम्पी आणि आजूबाजूच्या परिसरात झालेल्या उत्खननांमध्ये ज्या विविध दगडी मूर्ती, शिलालेख आणि वास्तूंचे अवशेष सापडले, ते सर्व या कोषागारात पर्यटकांसाठी प्रदर्शनास ठेवण्यात आले आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने युद्धाचे प्रसंग सांगणारे वीरगळ, सतीशिळा आणि विविध देवदेवतांच्या भग्न मूर्ती पाहायला मिळतात. युद्धाच्या वेळी किंवा परकीय आक्रमणांच्या वेळी विजयनगरच्या सैनिकांनी आणि सामान्य नागरिकांनी जे शौर्य गाजवले, त्याच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आलेले हे वीरगळ या ठिकाणी अतिशय व्यवस्थितपणे मांडून ठेवलेले आहेत. या दगडांवरील कोरीव काम तत्कालीन समाजाच्या भावना, त्यांचे राहणीमान आणि त्यांचा जाज्वल्य इतिहास अतिशय प्रभावीपणे आपल्यापर्यंत पोहोचवते.

सुरक्षेच्या दृष्टीने विचार केल्यास, या कोषागाराला एकाच प्रवेशद्वारातून आत जाण्याची आणि बाहेर येण्याची सोय आहे. एकेकाळी या प्रवेशद्वारावर विजयनगरच्या अत्यंत निष्ठावान सैनिकांचा आणि पहारेकऱ्यांचा खडा पहारा असावा, याची जाणीव या जाडजूड भिंतींच्या आत गेल्यावर हमखास होते. आजच्या आधुनिक काळात बँकांमध्ये जसे सुरक्षित लॉकर्स किंवा 'स्ट्रॉंग रूम्स' असतात, अगदी तशीच आणि तितकीच अभेद्य व्यवस्था पंधराशे वर्षांपूर्वी विजयनगरच्या राजांनी कशी कल्पकतेने केली होती, हे समजून घेण्यासाठी या कोषागाराला भेट देणे अनिवार्य ठरते. गर्दी नसलेल्या त्या शांत दुपारी या वास्तूतून फिरताना, एकेकाळी येथे होणारा सोन्या-नाण्यांचा खणखणाट आणि राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचे येथून चालणारे नियंत्रण यांची मनातल्या मनात चित्रे उभी राहत होती. विजयनगरचे खरे वैभव केवळ त्यांच्या महालांच्या सजावटीत किंवा कोरीव कामात नव्हते, तर त्यांच्या अशा दूरदृष्टीने बांधलेल्या सुरक्षित, भक्कम आणि प्रगत वास्तूंमध्ये दडलेले होते, हे या कोषागाराने आम्हाला पुन्हा एकदा पटवून दिले. इतिहासाची ही पाने चाळताना खऱ्या अर्थाने एक वेगळीच अनुभूती पदरी पडत होती.

--- तुषार भ. कुटे

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय

हजारो शिल्पांचे अद्भुत 'हजारी राम मंदिर'!

विजयनगर साम्राज्याच्या राजप्रांगणातील ते विस्तीर्ण आणि भव्य अवशेष पाहून आम्ही भारावून गेलो होतो. तो ऐतिहासिक परिसर डोळ्यांत साठवल्यानंतर, आमची पावले समोरच दिमाखात उभ्या असलेल्या 'हजारी राम' मंदिराच्या दिशेने वळली. महान सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या मुख्य दरबाराच्या आणि राजप्रांगणाच्या अगदी खासगी आवारातच या देखण्या मंदिराची निर्मिती करण्यात आलेली आहे. या ऐतिहासिक परिसरात फिरताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली ती म्हणजे, भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या वतीने येथे सुरू असलेले संवर्धनाचे अवाढव्य काम. प्राचीन इतिहास पुन्हा उभा करण्यासाठी त्यांचे अथक प्रयत्न येथेही स्पष्टपणे दिसत होते.

या मंदिराकडे जाताना आमच्या मनात एक मोठा प्रश्न निर्माण झाला होता की, या वास्तूला 'हजारी राम मंदिर' असेच नाव का दिले असावे? पण जेव्हा आम्ही प्रत्यक्षात मंदिराच्या आवारात पाऊल ठेवले आणि मंदिराच्या बाह्य भिंतींकडे नजर टाकली, तेव्हा या प्रश्नाचा अगदी एका क्षणात उलगडा झाला. या मंदिराच्या चहूबाजूंना असलेल्या बाहेरील भिंतींवर रामायणातील विविध प्रसंग अतिशय बारकाईने आणि जिवंतपणे कोरलेले होते. आश्चर्य म्हणजे, या भिंतींवर कोरलेल्या रामकथेतील छोट्या-मोठ्या शिल्पांची संख्या चक्क एक हजारांच्या आसपास आहे! संपूर्ण रामायणच जणू या लाल दगडांवर एखाद्या महाकाव्यासारखे कोरून ठेवले होते. ते विलोभनीय आणि जिवंत दृश्य पाहून आमच्या तोंडातून केवळ एकच शब्द बाहेर पडला... अद्भुत!

विजयनगर साम्राज्याच्या राजधानीत, म्हणजेच आजच्या हम्पीमध्ये शेकडो छोटी-मोठी मंदिरे आहेत. परंतु, या सर्व प्राचीन मंदिरांमध्ये 'हजारी राम मंदिर' आपले एक अतिशय वेगळे आणि अढळ स्थान राखून आहे. हे मंदिर आकाराने विरूपाक्ष किंवा विठ्ठल मंदिरासारखे अवाढव्य आणि गगनचुंबी नक्कीच नाही, पण याच्या कणाकणात जी शिल्पकला दडलेली आहे, ती पाहिल्यावर वास्तुकलेचा हा एक सर्वोच्च आविष्कार असल्याचे मान्य करावेच लागते. हे मंदिर विजयनगरच्या राजप्रांगणाच्या (रॉयल एन्क्लोजर) अगदी मध्यभागी आणि राजांच्या खासगी निवासस्थानांच्या जवळ स्थित आहे. इतिहासकारांच्या मते, पंधराव्या शतकाच्या सुरुवातीला संगम घराण्याचे महान राजे दुसरे देवराय यांच्या काळात या मंदिराची मूळ निर्मिती झाली. पुढे सोळाव्या शतकात सम्राट कृष्णदेवरायांनी यामध्ये अनेक सुधारणा केल्या आणि या मंदिराचे सौंदर्य अधिकच खुलवले. हे मंदिर म्हणजे विजयनगरच्या राजघराण्याचे वैयक्तिक प्रार्थनास्थळ होते. राजा आणि त्यांच्या परिवारातील सदस्यांना दैनंदिन पूजेसाठी आणि धार्मिक कार्यांसाठी राजप्रांगणाच्या बाहेर जावे लागू नये, या उद्देशाने या देखण्या वास्तूची निर्मिती करण्यात आली होती.

हजारी राम मंदिराची सर्वात मोठी ओळख आणि त्याचे वेगळेपण म्हणजे याच्या बाहेरील भिंतींवर कोरलेली रामायणाची महागाथा. संपूर्ण भारतात अशी अनेक मंदिरे आहेत जिथे पौराणिक कथा कोरलेल्या आढळतात, पण एखाद्या मंदिराच्या संपूर्ण बाह्य भिंतीच जणू एका मोठ्या चित्रकथेचे किंवा ग्राफिक नॉव्हेलचे पुस्तक बनल्या आहेत, असे दृश्य केवळ इथेच पाहायला मिळते. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर आडव्या आणि समांतर पट्ट्यांमध्ये हजारो शिल्पे कोरलेली आहेत. यातील सर्वात खालच्या पट्ट्यांमध्ये विजयनगर साम्राज्याचे सामर्थ्य आणि समृद्धी दर्शवणारी शिल्पे आहेत. यामध्ये अतिशय डौलदारपणे चालणारे अरबी घोडे, युद्धात आघाडीवर असणारे बलाढ्य हत्ती, हातात शस्त्रे घेतलेले वीर सैनिक आणि विविध वाद्यांच्या तालावर नृत्य करणाऱ्या नर्तिका यांचे अतिशय जिवंत चित्रण केलेले आहे. हे दृश्य विजयनगरमध्ये अत्यंत थाटामाटात साजऱ्या होणाऱ्या महानवमीच्या (दसरा) ऐतिहासिक मिरवणुकीचे आहे. यातून केवळ धार्मिकच नव्हे, तर तत्कालीन सामाजिक आणि लष्करी जीवनावरही मोठा प्रकाश पडतो.

या खालच्या पट्ट्यांच्या अगदी वरच्या बाजूला खऱ्या अर्थाने रामकथेला सुरुवात होते. राजा दशरथाने पुत्राप्तीसाठी केलेला पुत्रकामेष्टी यज्ञ, प्रभू श्रीरामांचा जन्म, ताटिका वध, सीता स्वयंवर, कैकेयीचा वर आणि रामाचा वनवास असे सुरुवातीचे प्रसंग अतिशय बारकाईने कोरले आहेत. पुढे आपण जसे मंदिराला प्रदक्षिणा घालत पुढे जातो, तसतशी ही कथा पुढे सरकते. दंडकारण्यातील रामाचा मुक्काम, सोन्याच्या हरणाची शिकार, सीता हरण, जटायूचा संघर्ष, प्रभू राम आणि हनुमानाची भेट, वाली वध, आणि वानरसेनेने समुद्रावर बांधलेला रामसेतू हे सर्व प्रसंग लाल दगडांवर एखाद्या चलचित्रासारखे आपल्या डोळ्यांसमोरून सरकतात. सर्वात शेवटी रावणाचा वध आणि अयोध्येत परतल्यावर प्रभू श्रीरामांचा झालेला राज्याभिषेक या शिल्पांनी या महाकाव्याची सांगता होते. या भिंतींवर रामायणातील सुमारे एक हजारांहून अधिक प्रसंग कोरलेले असल्यामुळेच या वास्तूला 'हजारी राम मंदिर' असे सार्थ नाव पडले असावे, असे अनेक अभ्यासक मानतात. काही भाषातज्ज्ञांच्या मते, 'हजारम' या तेलुगू शब्दाचा अर्थ राजवाड्याचे प्रवेशद्वार किंवा प्रांगण असा होतो, आणि हे मंदिर राजप्रांगणात असल्याने त्याला हे नाव मिळाले असावे. पण हजारो शिल्पांचा संदर्भ आणि 'हजारी राम' हे नाव पर्यटकांच्या हृदयाला अधिक भावते.

मंदिराच्या बाह्य सौंदर्याने भारावून जाऊन जेव्हा आपण आत प्रवेश करतो, तेव्हा आतील मुख्य सभामंडप आपल्याला आणखी एक सुखद धक्का देतो. या सभामंडपाच्या अगदी मध्यभागी चार अत्यंत सुंदर आणि गुळगुळीत खांब उभे आहेत. हम्पीमधील इतर सर्व बांधकाम हे प्रामुख्याने लालसर-तपकिरी वालुकाश्मात आणि ग्रॅनाईटमध्ये झालेले असताना, हे चार खांब मात्र अतिशय कठीण आणि काळ्याभोर पाषाणात कोरलेले आहेत. या काळ्या आणि लाल दगडांचा विरोधाभास मंदिराच्या आतील सौंदर्याला एका वेगळ्याच उंचीवर घेऊन जातो. या काळ्या पाषाणाच्या खांबांवर भगवान विष्णूच्या दशावतारांची अत्यंत सुबक शिल्पे कोरलेली आहेत. यामध्ये मत्स्य, कूर्म, वराह, बुद्ध, नरसिंह, आणि अगदी कल्की अवताराचेही दर्शन होते. हे काळे पाषाण इतके गुळगुळीत आणि घासून चकचकीत केलेले आहेत की त्यावर प्रकाश पडल्यावर ते अक्षरशः आरशासारखे चमकतात. या खांबांवरील नक्षीकाम तत्कालीन कारागिरांच्या कौशल्याची आणि त्यांच्याकडे असलेल्या प्रगत भूमितीय ज्ञानाची साक्ष देते.

सभामंडपातून पुढे गेल्यावर आपण मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यात पोहोचतो. दुर्दैवाने, आज हा गाभारा पूर्णपणे रिकामा आहे. तिथे प्रभू श्रीरामांची किंवा इतर कोणतीही मूर्ती अस्तित्वात नाही. पंधराशे पासष्टच्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा विजयनगरवर परकीय आक्रमण झाले, तेव्हा आक्रमकांनी या शहरातील इतर वास्तूंप्रमाणेच या मंदिराचीही तोडफोड केली. याच विध्वंसामध्ये या मंदिरातील मूळ मूर्ती एकतर नष्ट केली गेली असावी किंवा सुरक्षिततेसाठी ती तिथून दुसरीकडे हलवली गेली असावी. आज तिथे मूर्ती नसली तरीही, त्या गाभाऱ्यातील शांतता आणि पावित्र्य आजही अबाधित आहे. तिथे उभे राहिल्यावर डोळे मिटून घेतले, तर एकेकाळी सम्राट कृष्णदेवराय याच ठिकाणी उभे राहून पूर्ण भक्तीभावाने पूजा करत असतील, या कल्पनेनेच अंगावर रोमांच उभे राहतात.

हजारी राम मंदिराच्या परिसरात आणखी एक छोटेसे उपमंदिर आहे, जे कदाचित देवी सीतेला किंवा माता दुर्गेला समर्पित असावे. या लहान मंदिराच्या भिंतींवरही तितकेच सुबक आणि नाजूक कोरीव काम पाहायला मिळते. या संपूर्ण मंदिर परिसराची रचना एका भव्य आणि सुरक्षित प्रांगणात केलेली आहे. याच्या आजूबाजूला असलेल्या राजघराण्यातील स्त्रियांच्या महालांचे अवशेष, जसे की राणीचा महाल आणि कमळ महाल (लोटस महल), हे सर्व या मंदिराला राजघराण्याच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडून ठेवतात. या मंदिराला लागूनच असलेल्या मोकळ्या जागेत तत्कालीन पाणीपुरवठा योजनेचे काही अवशेषही पाहायला मिळतात, जे या मंदिराच्या सभोवताली असलेल्या बागांना हिरवेगार ठेवण्यासाठी वापरले जात असावेत.

हजारी राम मंदिराला भेट देणे हा केवळ एका ऐतिहासिक वास्तूला भेट देण्याचा अनुभव नाही, तर तो एका महान संस्कृतीचे वाचन करण्याचा आणि ती अनुभवण्याचा प्रसंग आहे. आजच्या काळात आपण चित्रपट किंवा मालिकांमधून रामायण पाहतो, पण पंधराशे वर्षांपूर्वी विजयनगरच्या त्या अज्ञात आणि महान शिल्पकारांनी कोणतीही आधुनिक यंत्रे नसताना केवळ छिन्न्या आणि हातोड्यांच्या साहाय्याने हे संपूर्ण रामायण लाल दगडांवर कायमचे कोरून ठेवले आहे. या मंदिरातील प्रत्येक दगड जणू प्रभू रामांची कथा सांगण्यासाठी आतुर झालेला असतो. हम्पीच्या त्या अवाढव्य आणि विस्तीर्ण अवशेषांमध्ये, अनेक रहस्ये आणि इतिहास स्वतःत सामावून घेतलेले हे हजारी राम मंदिर खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या मुकुटातील एक अमूल्य आणि लखलखते रत्न आहे. इथल्या काळ्याभोर खांबांवरून हात फिरवताना आणि भिंतींवरील रामकथेची जिवंत शिल्पे डोळ्यांत साठवताना, आपण नकळतपणे भारताच्या त्या वैभवशाली सुवर्णयुगात प्रवेश करतो आणि त्या अप्रतिम कलेसमोर नतमस्तक होतो.

--- तुषार भ. कुटे

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर

 

विजयनगरच्या राजप्रांगणातील एक अद्भुत जलशिल्प

विजयनगर साम्राज्याच्या राजप्रांगणातून (रॉयल एन्क्लोजर) फिरताना तिथे विखुरलेले अनेक अवशेष आपल्याला अचंबित करतात. परंतु, याच विस्तीर्ण प्रांगणाच्या एका कोपऱ्यात एक अशी वास्तू दडलेली आहे, जी पाहताक्षणीच कोणत्याही पर्यटकाचे डोळे विस्फारून जातात आणि पावले तिथेच थबकतात. ही वास्तू म्हणजे राजदरबारातील काळ्या पाषाणात कोरलेली आणि अतिशय प्रमाणबद्ध असलेली 'पुष्करणी' अर्थातच पायऱ्यांची विहीर होय. हम्पीच्या या लाल मातीत आणि लाल-तपकिरी रंगांच्या अवाढव्य दगडांच्या दुनियेत, एकाएकी समोर येणारी ही काळ्याभोर दगडातील पुष्करणी एखाद्या मौल्यवान हिऱ्यासारखी चमकताना दिसते. विजयनगरच्या वास्तुकलेचा, जल व्यवस्थापनाचा आणि तत्कालीन कारागिरांच्या भूमितीय ज्ञानाचा हा एक सर्वोच्च आणि अद्वितीय असा नमुना आहे. या पुष्करणीचे सौंदर्य आणि तिची रचना इतकी अचूक आहे की, आजच्या प्रगत काळातील आधुनिक अभियंते आणि वास्तूविशारदही हे शिल्प पाहून थक्क होतात.

या काळ्या दगडातील पुष्करणीचा शोध आणि इतिहास अतिशय रंजक आहे. १५६५ साली झालेल्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा विजयनगर शहराची राखरांगोळी करण्यात आली, तेव्हा काळाच्या ओघात हे संपूर्ण राजप्रांगण मातीच्या आणि धुळीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले. मुघल आणि दख्खनच्या सुलतानांनी या शहराची प्रचंड लूट केली आणि वास्तूंची नासधूस केली. या विध्वंसानंतर कित्येक शतके ही सुंदर पुष्करणी जमिनीखाली पूर्णपणे लुप्त झाली होती. अगदी अलीकडच्या काळात, म्हणजे १९८० च्या दशकात जेव्हा भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने या राजप्रांगणात सखोल उत्खनन करायला सुरुवात केली, तेव्हा मातीच्या एका मोठ्या ढिगाऱ्याखाली त्यांना काहीतरी वेगळी रचना असल्याचे जाणवले. अतिशय काळजीपूर्वक आणि शास्त्रीय पद्धतीने जेव्हा तिथली माती आणि ढिगारा बाजूला करण्यात आला, तेव्हा जमिनीच्या उदरातून ही काळ्या पाषाणातील अप्रतिम पुष्करणी जशीच्या तशी, कोणत्याही मोठ्या नुकसानीविना उजेडात आली. इतकी शतके मातीखाली दबून राहूनही या वास्तूच्या सौंदर्यात आणि तिच्या रचनेत किंचितही फरक पडला नव्हता, ही खरोखरच एक मोठी आश्चर्यकारक गोष्ट होती. मातीनेच जणू या अमूल्य ठेव्याचे आक्रमकांपासून रक्षण केले होते.

या पुष्करणीची वास्तुरचना हा एका महान आणि अत्यंत प्रगत भूमितीय गणिताचा उत्कृष्ट आविष्कार आहे. ही पुष्करणी पूर्णपणे चौरस आकाराची असून, खाली तळाकडे जाताना ती निमुळती होत जाते. याच्या रचनेत एकूण पाच टप्पे किंवा मजले आहेत. प्रत्येक टप्प्यावर खाली उतरण्यासाठी पायऱ्यांची अतिशय गुंतागुंतीची पण डोळ्यांना सुखद वाटणारी अशी सममितीय रचना केलेली आहे. या पायऱ्यांचे कोरीव काम इतके अचूक आणि प्रमाणबद्ध आहे की, तुम्ही कोणत्याही कोपऱ्यातून किंवा कोणत्याही बाजूने या पुष्करणीकडे पाहिले, तरी ती अगदी एकसारखीच दिसते. पायऱ्यांच्या या भौमितिक रचनेमुळे पाण्याचा तळ गाठणे अतिशय सोपे जाते. या पुष्करणीच्या निर्मितीसाठी हम्पीच्या परिसरात सर्वत्र आढळणाऱ्या लाल वालुकाश्माचा किंवा ग्रॅनाईटचा वापर केलेला नाही, तर यासाठी अतिशय गुळगुळीत आणि कठीण अशा काळ्या पाषाणाचा वापर केलेला आहे. हा काळा दगड या परिसरात नैसर्गिकरीत्या आढळत नाही, तो मुद्दाम इतर ठिकाणाहून आणला गेला होता. या काळ्या गुळगुळीत दगडावर जेव्हा सूर्याची किरणे पडतात, तेव्हा या पायऱ्यांच्या रचनेमुळे तयार होणारा प्रकाश आणि सावलीचा खेळ पाहणे हा एक स्वर्गीय अनुभव असतो.

या पुष्करणीचे सर्वात मोठे आणि थक्क करणारे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची निर्मिती प्रक्रिया. आधुनिक काळात जसे आपण 'प्री-फॅब्रिकेटेड' तंत्रज्ञान वापरतो, म्हणजेच एखाद्या वास्तूचे सुटे भाग कारखान्यात बनवून मुख्य ठिकाणी आणून ते फक्त जोडले जातात, अगदी तसेच तंत्रज्ञान विजयनगरच्या कारागिरांनी शेकडो वर्षांपूर्वी या पुष्करणीच्या निर्मितीसाठी वापरले होते. या पुष्करणीचा प्रत्येक काळा दगड हा हम्पीपासून दूर असलेल्या एखाद्या खाणीत किंवा कार्यशाळेत कोरला गेला होता. तिथेच त्याची मापे घेतली गेली आणि त्याला योग्य तो आकार दिला गेला. विशेष म्हणजे, या पुष्करणीच्या प्रत्येक दगडावर कन्नड भाषेतील अक्षरे आणि काही विशिष्ट अंक कोरलेले आजही स्पष्टपणे पाहायला मिळतात. हे अंक आणि अक्षरे म्हणजे तत्कालीन कारागिरांनी दिलेले 'मार्किंग' किंवा 'कोडिंग' होते. या खुणांच्या आधारे हे सर्व सुटे दगड राजप्रांगणात आणले गेले आणि एखाद्या 'पझल' किंवा 'लेगो ब्लॉक्स'प्रमाणे ते एकावर एक अचूकपणे रचून ही भव्य पुष्करणी उभी केली गेली. एकही दगड चुकीच्या जागी बसवला गेला नाही. हे तंत्रज्ञान तत्कालीन स्थापत्यशास्त्राची आणि व्यवस्थापनाची किती प्रगत पातळी होती, हे आजच्या जगाला ओरडून सांगते.

राजप्रांगणातील ही पुष्करणी केवळ दिसायलाच सुंदर नव्हती, तर तिची उपयोगिता आणि त्यासाठी केलेली पाणी व्यवस्थापनाची योजनाही तितकीच अचूक होती. या पुष्करणीत पाणी कुठून येत असे, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. विजयनगरच्या अभियंत्यांनी तुंगभद्रा नदीतून आणि कमलापूरच्या तलावातून पाणी राजप्रांगणापर्यंत आणण्यासाठी दगडी जलवाहिन्यांचे एक अवाढव्य जाळे निर्माण केले होते. या जलवाहिन्यांमधून येणारे पाणी थेट या पुष्करणीत सोडले जात नसे. मुख्य जलवाहिनीवरून एक छोटी दगडी पन्हाळी या पुष्करणीकडे वळवली होती. या पाण्यासोबत येणारा कचरा आणि गाळ पुष्करणीत जाऊ नये म्हणून, पुष्करणीच्या अगदी जवळ एक छोटा हौद बांधलेला होता. पाणी आधी या छोट्या हौदात जमा होत असे, तिथे गाळ खाली बसल्यानंतर शुद्ध आणि स्वच्छ पाणी एका छोट्या दगडी पन्हाळीतून या मुख्य काळ्या पुष्करणीत अतिशय संथपणे पडत असे. या पुष्करणीचा वापर प्रामुख्याने राजघराण्यातील व्यक्ती आणि सम्राट यांच्यासाठी केला जात असावा. काही इतिहासकारांच्या मते, राजदरबारातील महत्त्वाचे धार्मिक विधी, यज्ञ किंवा पवित्र स्नानासाठी या पुष्करणीचा उपयोग केला जात असे. राजघराण्यातील स्त्रिया या सुरक्षित प्रांगणात येऊन या स्वच्छ आणि शीतल पाण्याचा आनंद घेत असत.

आज या पुष्करणीच्या काठावर उभे राहून जेव्हा आपण खाली तिच्या रिकाम्या तळाकडे पाहतो, तेव्हा विजयनगर साम्राज्याचे ते सुवर्णयुग डोळ्यांसमोर अगदी जिवंत होते. राजा कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या दरबारातील अष्टदिग्गज यांनी याच प्रांगणात या वास्तूचे सौंदर्य अनुभवले असेल. मातीच्या ढिगाऱ्याखाली शतकानुशतके स्वतःला सुरक्षित ठेवून या वास्तूने आधुनिक जगाला विजयनगरच्या ज्ञानाची आणि तंत्रज्ञानाची एक मोठी देणगीच दिली आहे. हम्पीच्या त्या अवाढव्य लाल आणि करड्या दगडांच्या गराड्यात, अत्यंत शांतपणे आणि दिमाखात विसावलेली ही काळ्या पाषाणातील पुष्करणी मानवी बुद्धिमत्तेचा, भूमितीचा आणि अमर्याद कलाकुसरीचा एक कधीही न विसरता येणारा आणि कायमस्वरूपी कोरला गेलेला सुंदर अध्याय आहे. हम्पीला भेट देणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाने आणि इतिहासप्रेमीने या काळ्या पाषाणाच्या पुष्करणीजवळ काही काळ निवांत बसून तिच्या त्या अचूक सममितीय रचनेला आणि पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात पण महान अभियंत्यांना मनापासून वंदन केलेच पाहिजे. विजयनगरचे खरे वैभव हे केवळ त्यांच्या सोन्या-नाण्यांत नव्हते, तर दगडांत प्राण फुंकण्याच्या त्यांच्या या अद्वितीय कलेत दडलेले होते, याची साक्ष ही पुष्करणी पदोपदी देते.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #पुष्करणी