बदामीचा किल्ला आणि तिथल्या प्राचीन लेण्या पाहताना आम्हाला कोणत्याही स्थानिक वाटाड्याची म्हणजेच गाईडची गरज भासली नाही. त्याचे मुख्य कारण म्हणजे बदामीचा परिसर फारसा विस्तीर्ण किंवा गुंतागुंतीचा नाही. शिवाय, आजकाल इंटरनेटवर शोध घेतल्यास त्याबद्दल बरीचशी आणि पुरेशी माहिती सहज उपलब्ध होते. परंतु, हम्पीमध्ये पाऊल ठेवल्यावर येथील परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी असल्याची प्रकर्षाने जाणीव झाली. विजयनगरच्या या उध्वस्त झालेल्या पण एकेकाळी वैभवशाली असलेल्या साम्राज्याचा विस्तार खऱ्या अर्थाने अवाढव्य आहे. इथे पावलोपावली विखुरलेल्या शेकडो वास्तूंमध्ये आणि दगडांमध्ये मोठा इतिहास दडलेला आहे. त्यामुळे या अथांग आणि विस्तीर्ण परिसराचा अर्थ उलगडण्यासाठी आणि योग्य दिशा मिळवण्यासाठी एका जाणकार आणि स्थानिक गाईडची अत्यंत आवश्यकता होती.
कणकगिरीला असताना तिथल्या काही स्थानिक रहिवाशांनी आम्हाला हम्पीमधील गाईडबद्दल प्राथमिक माहिती दिली होती. याव्यतिरिक्त, पुण्याहून हम्पीकडे निघतानाही आम्हाला एका गाईडचा संपर्क क्रमांक मिळाला होता. हम्पीमध्ये पोहोचल्यानंतर आम्ही त्या सर्वांशी संपर्क साधला. पण त्यावेळी आमची एक सर्वात पहिली आणि अत्यंत महत्त्वाची अट होती; ती म्हणजे, आम्हाला या संपूर्ण परिसराची आणि ऐतिहासिक वास्तूंची माहिती 'मराठी' भाषेतून हवी होती. आमच्यासोबत आमच्या दोन लहान मुली होत्या. त्यांना आपण ज्या ऐतिहासिक ठिकाणी फिरत आहोत, त्याचा रंजक इतिहास आणि माहिती त्यांना मातृभाषेतून अगदी सहजपणे समजावी, असा माझा हेतू आणि आग्रह होता. दुर्दैवाने, आमच्याकडे असलेल्या संपर्क क्रमांकांपैकी कोणीही मराठी भाषेतून माहिती देण्यास सक्षम नव्हते. त्यामुळे आम्ही त्यांना कोणताही सकारात्मक प्रतिसाद दिला नाही. दुसऱ्या दिवशी सकाळी कमलापूर येथील आमच्या हॉटेलमधून प्रत्यक्ष हम्पीच्या दिशेने निघताना, आज आपल्याला मराठी बोलणारा गाईड नक्की मिळेल, अशी मनात खात्री होती. हम्पीच्या थोडे अलीकडेच एका नाक्यावर एका गाईडने आमची गाडी थांबवली, पण विचारपूस केल्यावर त्यालाही मराठी येत नसल्याचे त्याने सांगितले. आम्ही थोड्याशा निराशेने गाडी पुढे काढणार, इतक्यात मागून एका दुसऱ्या गाईडने आम्हाला मोठ्याने आवाज दिला आणि तो म्हणाला, "मी मराठीमध्ये बोलू शकतो." तिथेच आमचा मराठी गाईडचा शोध यशस्वीरीत्या संपला. आम्ही लगेचच 'येरीस्वामी' नावाच्या त्या स्थानिक गाईडला आमच्या हम्पीच्या सफरीसाठी सोबत घेतले.
आमच्या हम्पीच्या या ऐतिहासिक प्रवासाची सुरुवात विजयनगर साम्राज्याच्या मुख्य पाऊलखुणांपासून झाली. त्यानंतर येरीस्वामी यांनी आम्हाला हम्पीमधील अनेक महत्त्वाची आणि विलोभनीय ठिकाणे सविस्तरपणे दाखवली. आमच्या लहान मुली दिवसभर आमच्यासोबत फिरत होत्या, आणि गाईड अत्यंत सोप्या मराठी भाषेतून जो इतिहास उलगडून सांगत होता, तो त्या अगदी तल्लीन होऊन ऐकत होत्या. येरीस्वामी यांनी आम्हाला हम्पीच्या या अफाट परिसराची अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि रंजक माहिती दिली. ते संध्याकाळी सहा वाजेपर्यंत न थकता आमच्यासोबत होते. खरंतर, सुरुवातीला आम्ही त्यांना केवळ एकाच दिवसासाठी सोबत घेतले होते. परंतु, दिवसभराचा त्यांचा अभ्यास, माहिती सांगण्याची पद्धत आणि एकंदरीत अत्यंत चांगला अनुभव पाहता, आम्ही दुसऱ्या दिवशीही त्यांना आमच्यासोबत येण्याची विनंती केली आणि तेही तयार झाले. पहिल्याच दिवशी हम्पीचा हा संपूर्ण परिसर किती विस्तीर्ण, गुंतागुंतीचा आणि अवाढव्य आहे, याची आम्हाला पुरेपूर प्रचिती आली होती. येरीस्वामी यांनी अत्यंत सुटसुटीतपणे, कोणतीही घाई न करता पुरेसा वेळ देऊन दुसऱ्या दिवशीही आम्हाला उरलेले हम्पी अतिशय उत्तम प्रकारे दाखवले.
या संपूर्ण प्रवासातून आम्हाला एक अतिशय महत्त्वाचा धडा आणि अनुभव मिळाला. जर तुम्ही पहिल्यांदाच हम्पीला भेट देत असाल, तर एका चांगल्या स्थानिक गाईडशिवाय तिथे अजिबात भटकंती करू नका. गाईड नसेल, तर इथल्या त्या अवाढव्य आणि एकसारख्या वाटणाऱ्या दगडी अवशेषांमध्ये तुमची भटकंती पूर्णपणे दिशाहीन आणि कंटाळवाणी होऊ शकते. येरीस्वामी आमच्यासोबत असल्यामुळे आम्ही प्रत्येक ऐतिहासिक स्थळावर अत्यंत कमी वेळेत आणि अचूकपणे पोहोचू शकलो. एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी कोणत्या योग्य मार्गाने जायचे, गाडी नेमकी कुठे पार्क करायची, या सर्व गोष्टींची त्यांना इत्थंभूत माहिती होती, ज्यामुळे आमचा वेळ आणि ऊर्जा दोन्ही वाचले. शिवाय, त्यांच्या अंगावर 'कर्नाटक टुरिझम'चा अधिकृत टी-शर्ट असल्यामुळे आणि ते स्वतः स्थानिक असल्यामुळे आम्हाला या भटकंतीमध्ये कोणत्याही प्रशासकीय किंवा स्थानिक अडचणींचा सामना करावा लागला नाही. अनेक वेळा त्यांनी आमच्यासाठी दुभाष्याचे काम देखील केले. त्यांच्या योग्य नियोजनामुळेच आम्ही 'विजय विठ्ठल' मंदिरामध्ये नेमक्या अशा अचूक वेळी पोहोचलो, जेव्हा तिथले जगप्रसिद्ध दगडी रथमंदिर मावळत्या सूर्याच्या सोनेरी प्रकाशात अगदी योग्य दिशेला झळकत होते. तसेच, विरूपाक्ष मंदिराचे दर्शन आम्ही त्यांच्या सल्ल्यानुसार दुसऱ्या दिवशी अगदी सकाळी सकाळी शांततेत घेतले. दुपारच्या जेवणासाठी आणि सकाळच्या नाश्त्यासाठी देखील त्यांनी आमच्या गरजेनुसार आणि आवडीनुसार आम्हाला योग्य हॉटेलमध्ये नेले. एका ठिकाणी जेव्हा आम्हाला पोलिसांनी थांबवले, तेव्हा येरीस्वामी यांनीच त्यांच्याशी संवाद साधला. हम्पीपासून जवळपास पंचवीस किलोमीटर अंतरावर असलेले पौराणिक 'पंपा सरोवर' देखील आम्ही स्वतःच गाडीने जाऊन पाहिले. परंतु, पहिल्या दोन दिवसांमध्ये जिथे खरोखरच ऐतिहासिक माहितीची आणि मार्गदर्शनाची नितांत आवश्यकता होती, तिथे गाईड असल्यामुळे हम्पीतील सर्व मुख्य आणि महत्त्वाची ठिकाणे अतिशय उत्तम प्रकारे पाहून झाली.
केवळ एका उत्तम गाईडमुळेच आमचा हा हम्पीचा तीन दिवसांचा ऐतिहासिक प्लॅन यशस्वी होऊ शकला. शिवाय ते आमच्या मातृभाषेत, म्हणजेच मराठीत संवाद साधत असल्यामुळे संपूर्ण प्रवासात एक वेगळीच आपुलकी निर्माण झाली होती, ज्याने या प्रवासाची रंगत अधिकच वाढवली.
--- तुषार भ. कुटे
