अद्वितीय 'विजय विठ्ठल मंदिर'

अखेरीस आमच्या प्रवासातील तो सर्वात बहुप्रतीक्षित आणि परमोच्च क्षण आला, ज्याची आम्ही अतिशय आतुरतेने वाट पाहत होतो. हम्पीचे नाव काढताच ज्या वास्तूचे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते, त्या जगप्रसिद्ध 'विजय विठ्ठल' मंदिराचे प्रत्यक्ष दर्शन घेण्यासाठी आम्ही निघालो. विजयनगर साम्राज्याच्या एका भव्य पण भग्न प्रवेशद्वारातून प्रवास करत, युनेस्कोने 'जागतिक वारसा स्थळ' म्हणून मानाचा दर्जा दिलेल्या या अद्वितीय मंदिरापाशी आम्ही येऊन पोहोचलो. मंदिराच्या बाहेरील परिसरात एक छोटीशी पण गजबजलेली बाजारपेठ दिसून आली. तिथेच आमची गाडी पार्क करून आम्ही तिकीट काढण्यासाठी रांगेत उभे राहिलो. या ऐतिहासिक वास्तूचे पावित्र्य आणि सुरक्षितता जपण्यासाठी प्रशासनाने मुख्य मंदिरापासून दीड ते दोन किलोमीटर अलीकडेच सर्व खाजगी गाड्या पार्क करण्याची व्यवस्था केली आहे. तिथून प्रत्यक्ष मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी प्रदूषणमुक्त अशा छोट्या 'इलेक्ट्रिक बस'ची सोय प्रशासनाने उपलब्ध करून दिली आहे. आम्ही त्या बसचे तिकीट काढले आणि अतिशय उत्साहाने विजय विठ्ठल मंदिराच्या दिशेने मार्गस्थ झालो.

या संपूर्ण परिसरामध्ये कोणत्याही प्रकारच्या खाजगी वाहनांना किंवा नवीन बांधकामाला सक्त मनाई असल्यामुळे, या ठिकाणची हजारो वर्षांपूर्वीची प्राचीनता आणि गूढ शांतता आजही जशीच्या तशी टिकून असल्याचे प्रकर्षाने जाणवते. बसमधून जाताना रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना हम्पीचे ते अवाढव्य आणि वैशिष्ट्यपूर्ण दगडांचे डोंगर आम्हाला खुणावत होते. तसेच, शेकडो वर्षांपूर्वी बांधलेल्या दगडी वास्तूंच्या लांबच लांब रांगा आणि जुन्या बाजारपेठांचे अवशेष आमचे लक्ष वेधून घेत होते. अवघ्या पाच मिनिटांच्या प्रवासात आम्ही मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी येऊन पोहोचलो. वरचा भाग विटांचा आणि खालचा पाया भक्कम दगडी बांधकामाचा असलेल्या त्या अतिशय भव्य आणि प्राचीन 'गोपूर' प्रवेशद्वारातून आम्ही आत पाऊल ठेवले. सकाळी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याच्या (एएसआय) वेबसाईटवरून काढलेली ऑनलाईन तिकिटे आम्हाला इथे पुन्हा उपयोगी पडली.

प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश करताच, समोरच हम्पीचे ते जगप्रसिद्ध आणि अद्वितीय दगडी रथमंदिर म्हणजेच 'गरुड मंदिर' अतिशय दिमाखात उभे होते. हे तेच रथमंदिर आहे, ज्याचे चित्र आपल्या भारतीय चलनातील पन्नास रुपयांच्या नव्या नोटेच्या मागील बाजूस मोठ्या अभिमानाने छापलेले आहे. दुपार टळून गेली होती आणि सूर्य पश्चिमेच्या दिशेने संथपणे खाली सरकत होता. त्या मावळत्या सूर्याची सोनेरी किरणे थेट या दगडी रथावर पडत होती, ज्यामुळे हे संपूर्ण रथमंदिर एखाद्या सुवर्णरथासारखे लखलखत होते. हम्पीचा विचार करताना नेहमी हेच मंदिर डोळ्यांसमोर यायचे, आणि आज ते प्रत्यक्ष समोर पाहून खऱ्या अर्थाने आपण विजयनगरमध्ये पोहोचल्याची सुखावणारी जाणीव झाली.

या दगडी रथाच्या अगदी समोरच मुख्य 'विजय विठ्ठल मंदिर' स्थित आहे. दुर्दैवाने, अनेक परकीय आक्रमणांमुळे आज या मुख्य मंदिराच्या गाभाऱ्यात कोणतीही मूर्ती अस्तित्वात नाही. शिवाय, या मंदिराच्या मुख्य सभामंडपात प्रवेश करण्यास आणि वर जाण्यास सध्या पर्यटकांना सक्त मनाई आहे. यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक कारण आहे. या मंदिरामध्ये काळ्या पाषाणातून कोरलेले असे असंख्य छोटे-छोटे खांब आहेत, ज्यांवर हलकीशी थाप मारल्यास त्यातून भारतीय शास्त्रीय संगीताचे विविध स्वर आणि नाद निर्माण होतात. प्रत्येक खांबातून एक वेगळ्याच प्रकारचे, अतिशय सुमधुर संगीत ऐकू येते. या संगीताचा अनुभव घेण्यासाठी येणारे हजारो पर्यटक सातत्याने या खांबांवर आघात करत असत, ज्यामुळे या प्राचीन आणि दुर्मिळ वास्तूला मोठा धोका निर्माण झाला होता. याच कारणामुळे आता तिथे जाण्यास बंदी घालण्यात आली आहे.

परंतु, पर्यटकांची निराशा होऊ नये म्हणून पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याने एक अतिशय कल्पक आणि आधुनिक उपाय शोधून काढला आहे. त्यांनी या खांबांमधून निघणारे ते अद्भुत संगीत अतिशय उत्तम दर्जाच्या उपकरणांद्वारे ध्वनिमुद्रित (रेकॉर्ड) केले आहे आणि ते त्यांच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध करून दिले आहे. मंदिराच्या बाहेर प्रत्येक खांबाची माहिती देणाऱ्या फलकाजवळ एक 'क्यूआर कोड' लावलेला आहे. तो कोड आपल्या मोबाईलवर स्कॅन करून आपण थेट त्या वेबसाईटवर जातो आणि त्या पाषाणांमधून झंकारणारे ते मूळ संगीत अतिशय स्पष्टपणे ऐकू शकतो. निर्जीव काळ्या दगडांतून संगीताचे सूर निर्माण करणारा मानवी कलाकृतीचा आणि बुद्धिमत्तेचा तो एक खरोखरच अद्भुत आणि थक्क करणारा चमत्कार होता. या मुख्य मंदिराच्या सभोवताली अजूनही काही छोटी-छोटी उपमंदिरे आणि अतिशय विस्तीर्ण असे सभामंडप उभे आहेत. अतिशय बारकाईने, जिवंतपणाने कोरलेल्या मूर्ती आणि विविध प्राचीन भौमितिक रचनांनी सजलेले हे विठ्ठल मंदिर पाहताना आमचे भान अक्षरशः हरपून गेले. इतिहासाच्या पानांमध्ये अनेक शतके विविध राजांनी या मंदिराची डागडुजी आणि विस्तार केला. पुढे परकीय आक्रमणांनंतर अनेक वर्षे हे मंदिर दुर्लक्षित राहून जंगलाच्या आणि झाडीच्या वेढ्यात धुळ खात पडलेले होते. परंतु, आज पुरातत्व विभागाच्या अथक प्रयत्नांमुळे हे मंदिर आपल्या गतवैभवासह संपूर्ण जगाच्या नकाशावर मोठ्या अभिमानाने आणि दिमाखाने मिरवत आहे.

विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास आणि त्यांची वास्तुकला समजून घ्यायची असेल, तर हम्पीमधील विजय विठ्ठल मंदिराला भेट देणे हा एक अत्यंत अनिवार्य आणि परमोच्च अनुभव आहे. हे मंदिर केवळ काही दगडांची आणि भिंतींची रचना नाही, तर तो मानवी कल्पकतेचा, अमर्याद भक्तीचा आणि वास्तुकलेच्या सर्वोच्च शिखराचा एक जिवंत पुरावा आहे. या विस्तीर्ण आणि भव्य मंदिर समूहाची निर्मिती एका रात्रीत किंवा एका राजाच्या काळात झालेली नाही. इतिहासकारांच्या मते, पंधराव्या शतकात संगम घराण्याचे महान राजे दुसरे देवराय यांच्या काळात या मंदिराच्या उभारणीला सुरुवात झाली. त्यानंतर तुलुव घराण्याचे अजेय सम्राट कृष्णदेवराय यांनी सोळाव्या शतकात या मंदिराचा प्रचंड विस्तार केला, अनेक भव्य सभामंडपांची भर घातली आणि या वास्तूला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवले. हे मंदिर भगवान विष्णूचा अवतार असलेल्या श्री विठ्ठलाला समर्पित आहे.

या मंदिराच्या स्थापनेमागे एक अतिशय रंजक आख्यायिका सांगितली जाते. असे म्हटले जाते की, विजयनगरच्या राजांनी भगवान विठ्ठलाची मूर्ती पंढरपूरहून हम्पीला आणली आणि त्यांच्यासाठी हे अत्यंत भव्य आणि सुवर्णजडित मंदिर उभारले. परंतु, श्री विठ्ठलाला हे राजेशाही आणि प्रचंड ऐश्वर्याने नटलेले मंदिर आवडले नाही. त्यांना पंढरपूरची ती साधी आणि भक्तांच्या प्रेमाने भरलेली वास्तूच अधिक प्रिय होती. त्यामुळे भगवान विठ्ठल या भव्य मंदिरातून पुन्हा आपल्या पंढरपूरला निघून गेले आणि म्हणूनच या मंदिराचा गाभारा कायमचा रिकामा राहिला. आमच्या सोबत असणाऱ्या गाईडने आम्हाला सांगितले की १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १६ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, बहामनी सल्तनतीच्या सततच्या संघर्षांनी आणि आक्रमणांनी पंढरपूर प्रदेश उद्ध्वस्त केला होता. भगवान विठ्ठलाच्या अत्यंत पूजनीय मूर्तीचा अपमान होऊ नये म्हणून, तिला सुरक्षितपणे विजयनगर साम्राज्यात हलवण्यात आले. त्यानंतर राजा कृष्णदेवरायाने आपली भव्य राजधानी हंपी येथील विठ्ठल मंदिरात त्या मूर्तीची स्थापना केली. आपल्या लाडक्या देवतेच्या अनुपस्थितीमुळे पंढरपूरचे लोक आणि भक्तगण दुःखी झाले होते. संत एकनाथांचे पणजोबा संत भानुदास यांनी मूर्ती परत आणण्यासाठी हंपीपर्यंत खडतर प्रवास केला. वारकरी परंपरेनुसार, भानुदास हंपी येथील मंदिरात गेले आणि त्यांनी भगवान विठ्ठलाच्या परत येण्यासाठी तळमळीने प्रार्थना केली. त्यांच्या अगाध भक्तीने प्रसन्न होऊन, भगवानांनी आपला नऊ रत्नांचा हार भानुदासच्या गळ्यात घातला, असे म्हटले जाते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी, मंदिराच्या रक्षकांना तो हार सापडला, त्यांनी भानुदासला चोर समजून अटक केली आणि राजा कृष्णदेवरायासमोर हजर केले. राजाने भानुदासला सर्वांसमोर फाशी देण्याचा आदेश दिला. तथापि, आख्यायिकेनुसार, त्यांच्या भक्तीची शक्ती इतकी प्रबळ होती की फाशीच्या दोरीचे चमत्कारिकरित्या फुलांच्या सुंदर हारांमध्ये रूपांतर झाले. भानुदासची आध्यात्मिक महानता आणि भगवानांची इच्छा ओळखून, राजा कृष्णदेवरायाने माफी मागितली आणि आदराने त्यांना मूर्ती पंढरपूरला परत नेण्याची परवानगी दिली. इतिहासकारांच्या मते मात्र, जेव्हा १५६५ साली तालिकोटाच्या युद्धात विजयनगरचा दारुण पराभव झाला आणि आक्रमकांनी या शहराची लूट करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा मंदिरातील मूळ मूर्ती सुरक्षिततेसाठी गुप्तपणे पंढरपूरला किंवा इतर सुरक्षित ठिकाणी हलवण्यात आली असावी. कारण काहीही असले, तरी मूर्ती नसतानाही या मंदिराच्या कणाकणात जी भक्ती आणि कला दडलेली आहे, ती आजच्या काळातही कोणत्याही पर्यटकाला नतमस्तक व्हायला लावते.

विठ्ठल मंदिर संकुलात प्रवेश केल्यावर सर्वात आधी आणि सर्वाधिक लक्ष वेधून घेणारी वास्तू म्हणजे तिथला जगप्रसिद्ध 'दगडी रथ' किंवा 'गरुड मंडप'. हा रथ खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या शिल्पकारांनी दगडांवर लिहिलेले एक अजोड महाकाव्य आहे. पाहताक्षणी हा संपूर्ण रथ एकाच अवाढव्य दगडातून कोरलेला आहे असा भास होतो. परंतु, प्रत्यक्षात हा रथ एकाच अखंड पाषाणातून कोरलेला नसून, अनेक महाकाय ग्रॅनाईट दगडांचे तुकडे अतिशय अचूकपणे आणि कौशल्याने एकमेकांत गुंफून तो तयार करण्यात आला आहे. या दगडांच्या सांध्यांची जुळणी इतकी चपखल आहे की साध्या डोळ्यांना ते सांधे सहजासहजी दिसत नाहीत आणि तो एकाच दगडाचा भासतो. हा रथ म्हणजे भगवान विष्णूचे वाहन असलेल्या 'गरुड' देवाला समर्पित असलेले एक छोटेखानी मंदिरच आहे. पूर्वी या रथाच्या आत गरुडाची मूर्ती विराजमान होती आणि या रथावर विटांनी बांधलेले एक उंच आणि सुंदर शिखर देखील होते, जे काळाच्या ओघात आणि आक्रमणांमध्ये नष्ट झाले. या रथाला दगडांची चार भव्य चाके लावलेली आहेत. या चाकांवर कमळाच्या फुलांची अत्यंत नाजूक आणि सुंदर नक्षी कोरलेली आहे. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, एकेकाळी ही महाकाय दगडी चाके खरोखरच त्यांच्या अक्षावर फिरत असत. परंतु, पर्यटकांकडून होणाऱ्या नुकसानीमुळे आणि सुरक्षिततेच्या कारणास्तव आता शासनाने ही चाके सिमेंट लावून कायमची स्थिर केली आहेत. या रथाच्या समोर दोन अवाढव्य हत्तींचे शिल्प आहे, जे जणू हा रथ ओढत असल्याचा भास निर्माण करतात. मात्र, मुळात तिथे हत्ती नसून घोड्यांची शिल्पे होती, ज्यांचे अवशेष आजही हत्तींच्या मागे थोडेसे पाहायला मिळतात. रथाच्या संपूर्ण पृष्ठभागावर युद्धभूमीवरील प्रसंग, पौराणिक कथा आणि विविध प्राण्यांची अतिशय रेखीव शिल्पे कोरलेली आहेत.

दगडी रथाचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवून आपण जेव्हा पुढे मुख्य महामंडपाकडे (सभामंडपाकडे) वळतो, तेव्हा विजयनगरच्या स्थापत्यकलेचे आणि ध्वनिशास्त्राचे एक अत्यंत मोठे रहस्य आपल्यासमोर उलगडते. हे रहस्य म्हणजेच येथील 'संगीतमय खांब' किंवा 'सारेगम खांब'. मुख्य महामंडपाचा भार पेलण्यासाठी आणि त्याच्या सौंदर्यात भर घालण्यासाठी छताला आधार देणारे ५६ भव्य आणि गुंतागुंतीचे खांब येथे उभारलेले आहेत. या प्रत्येक मुख्य खांबाच्या सभोवताली एकाच अखंड दगडातून कोरलेले सात छोटे आणि नाजूक उप-खांब आहेत. हे छोटे खांब केवळ शोभेसाठी नसून ती खऱ्या अर्थाने दगडी वाद्ये आहेत. या खांबांवर चंदनाच्या लाकडाने किंवा बोटांनी हलकीशी थाप मारली, तर त्यातून 'सा-रे-ग-म-प-ध-नी' हे भारतीय शास्त्रीय संगीताचे सप्तसूर अतिशय स्पष्टपणे निनादतात. काही खांबांमधून मृदंग, वीणा, डमरू, जलतरंग आणि घंटी यांसारख्या विविध पारंपरिक वाद्यांचे आवाजही ऐकू येतात.

कठोर आणि निर्जीव मानल्या जाणाऱ्या ग्रॅनाईटच्या दगडातून असे सुमधुर स्वर कसे निर्माण होऊ शकतात, हा प्रश्न आजही जगभरातील अनेक शास्त्रज्ञांना आणि अभ्यासकांना भेडसावतो. ब्रिटिशांच्या काळात या खांबांचे रहस्य उलगडण्यासाठी एका इंग्रज अधिकाऱ्याने चक्क दोन खांब कापून पाहिले होते, असा इतिहास सांगितला जातो. त्याला वाटले होते की या खांबांच्या आत काहीतरी पोकळी असेल किंवा धातूच्या तारा लपवलेल्या असतील. पण खांब कापल्यावर त्याच्या हाती केवळ निराशाच लागली, कारण ते खांब आतून पूर्णपणे भरीव दगडाचेच होते. विजयनगरच्या महान शिल्पकारांनी आणि शास्त्रज्ञांनी दगडाची घनता, त्याची जाडी, त्याचा आकार आणि त्यात असलेले सिलिकाचे प्रमाण यांचा अतिशय सखोल आणि अचूक अभ्यास करून या संगीतमय खांबांची निर्मिती केली होती. या खांबांच्या आकारावर आणि लांबीवर त्यातून निघणारा ध्वनी अवलंबून असतो. मुख्य सभामंडपात जेव्हा नर्तिका नृत्य करत असत, तेव्हा या खांबांचा वाद्य म्हणून वापर करून एक अद्भुत संगीतमय मैफल सजवली जात असे. मानवी बुद्धिमत्तेचा हा चमत्कार पाहताना आपण अवाक होतो. आज या खांबांचे रक्षण करण्यासाठी पर्यटकांना तिथे जाण्यास मनाई असली, तरी क्यूआर कोडच्या माध्यमातून ते संगीत ऐकताना आजही अंगावर रोमांच उभे राहतात.

विठ्ठल मंदिराच्या मुख्य महामंडपाव्यतिरिक्त या विस्तीर्ण आवारात आणखी अनेक अत्यंत महत्त्वाची आणि सुंदर उपमंदिरे तसेच मंडप पाहायला मिळतात. त्यापैकी एक अत्यंत महत्त्वाचा मंडप म्हणजे 'कल्याण मंडप' होय. या मंडपाचा उपयोग प्रामुख्याने देवतेच्या विवाह सोहळ्यांसाठी आणि इतर महत्त्वाच्या धार्मिक उत्सवांसाठी केला जात असे. या कल्याण मंडपाची रचना आणि त्यातील कोरीव काम हे मुख्य मंडपापेक्षाही अधिक गुंतागुंतीचे आणि डोळे दीपवणारे आहे. या मंडपातील खांबांवर 'याळी'  या पौराणिक प्राण्याची अत्यंत भव्य आणि उग्र शिल्पे कोरलेली आहेत. याळी हा एक असा काल्पनिक प्राणी आहे, ज्याचे डोके सिंहाचे, सोंड हत्तीची आणि शरीर घोड्याचे असते. या प्राण्याच्या पायाखाली अनेकदा मकर किंवा छोटे हत्ती दाखवलेले आहेत. याळीच्या माध्यमातून विजयनगरच्या राजांचे अमर्याद सामर्थ्य आणि त्यांची ताकद दाखवण्याचा प्रयत्न शिल्पकारांनी केला आहे. या खांबांवरून नजर वर छताकडे नेली असता, तिथे कोरलेली कमळाच्या फुलांची आणि भौमितिक आकारांची गुंतागुंतीची नक्षी आपल्याला चक्रावून टाकते. दगडावर इतके सुबक काम करण्यासाठी किती संयम आणि कौशल्य लागले असेल, याची आपण केवळ कल्पनाच करू शकतो.

याशिवाय मंदिर परिसरात 'उत्सव मंडप', 'शंभर खांबांचा मंडप' आणि 'अम्मान देवालय' (देवीचे मंदिर) अशा अनेक भव्य वास्तू आहेत. या प्रत्येक वास्तूवर आणि तिच्या भिंतींवर रामायण, महाभारत आणि भागवत पुराणातील अनेक प्रसंग कोरलेले आहेत. भगवान विष्णूचे दशावतार, कृष्णलीला आणि प्रह्लादाची कथा सांगणारी शिल्पे अतिशय जिवंत भासतात. या मंदिराच्या भिंतींवर परकीय व्यापाऱ्यांचे, पोर्तुगीज घोडदळाचे आणि अरबी व्यापाऱ्यांचेही चित्रण केलेले आढळते, जे विजयनगरच्या जागतिक व्यापाराची आणि त्यांच्या परकीय संबंधांची साक्ष देते.

विठ्ठल मंदिराचे वैभव केवळ त्याच्या चार भिंतींच्या आतच मर्यादित नव्हते, तर त्याच्या बाहेरही ते तितक्याच प्रकर्षाने पसरलेले होते. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून बाहेर आल्यावर एक अतिशय रुंद आणि जवळपास एक किलोमीटर लांबीचा सरळ रस्ता पाहायला मिळतो. आज तिथे दगडांचे अवशेष आणि पडके चौथरे असले, तरी पंधराशे वर्षांपूर्वी ही विजयनगरची सर्वात मोठी आणि सर्वात श्रीमंत बाजारपेठ होती, जिला 'विठ्ठल बाजार' म्हणून ओळखले जायचे. या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना सुंदर नक्षीकाम केलेले दगडी मंडप आणि दुकाने होती. जगभरातील इतिहासकारांच्या आणि परदेशी प्रवाशांच्या नोंदींनुसार, या बाजारपेठेत हिरे, माणके, पाचू, मोती आणि इतर मौल्यवान रत्ने रस्त्यावर उघड्यावर ठेवून, जणू काही साध्या भाजीपाल्यासारखी मोजून विकली जात असत. जगभरातील व्यापारी येथे येऊन आपला व्यापार करत असत. याच बाजारपेठेच्या एका बाजूला एक अत्यंत सुंदर अशी 'पुष्करणी' (पायऱ्यांची विहीर किंवा तलाव) स्थित आहे. या पुष्करणीच्या मध्यभागी एक छोटासा आणि देखणा दगडी मंडप आहे. दरवर्षी वसंतोत्सवाच्या वेळी किंवा महत्त्वाच्या सणांच्या दिवशी भगवान विठ्ठलाची आणि रुक्मिणीची मूर्ती या पुष्करणीत आणून तिथे नौकाविहार आणि जलक्रीडा आयोजित केली जात असे. आज ती पुष्करणी रिकामी असली, तरी तिचा आकार आणि तिची रचना तत्कालीन वैभवाची पूर्ण कल्पना देतात.

१५६५ सालचे तालिकोटाचे युद्ध हे विजयनगर साम्राज्यासाठी एक भयंकर दुःस्वप्न ठरले. दख्खनच्या एकत्रित सुलतानांनी या संपन्न शहरावर हल्ला करून त्याचा अमानुषपणे विध्वंस केला. हे आक्रमण इतके भीषण होते की, आक्रमकांनी सलग सहा महिने हे शहर लुटले, जाळले आणि येथील भव्य वास्तूंची तोडफोड केली. विठ्ठल मंदिरालाही या विध्वंसाची मोठी झळ बसली. या मंदिराचे सुंदर लाकडी छत, आतील मौल्यवान रत्ने आणि मूर्ती आक्रमकांनी नष्ट केल्या. जे खांब आणि दगड ते तोडू शकले नाहीत, ते त्यांनी आगी लावून विद्रूप करण्याचा प्रयत्न केला. आजही अनेक खांबांवर आणि दगडांवर आगीमुळे आलेला काळेपणा आणि भेगा स्पष्टपणे दिसून येतात. कित्येक शतके हे अद्वितीय मंदिर जंगलात, मातीच्या आणि धुळीच्या ढिगाऱ्याखाली उपेक्षित आणि बेवारस अवस्थेत पडून होते.

पुढे एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकात, जेव्हा ब्रिटिश पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि नंतर भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने हम्पीमध्ये उत्खनन आणि संवर्धनाचे काम हाती घेतले, तेव्हा या विठ्ठल मंदिराला नवसंजीवनी मिळाली. एएसआयच्या अथक प्रयत्नांमुळे मातीखाली दबलेले अनेक अवशेष बाहेर काढण्यात आले, पडलेले खांब पुन्हा उभे केले गेले आणि मंदिराच्या परिसराचे मूळ सौंदर्य बऱ्याच अंशी पुन्हा स्थापित करण्यात आले. आज या मंदिराचे रक्षण करण्यासाठी जे आधुनिक तंत्रज्ञान आणि नियम लागू करण्यात आले आहेत, ते नक्कीच स्वागतार्ह आहेत.

विजय विठ्ठल मंदिर म्हणजे केवळ एक प्रार्थनास्थळ नसून, तो भारताच्या सुवर्णयुगाचा एक धडधडणारा आणि जिवंत असा आत्मा आहे. या मंदिराच्या आवारात फिरताना, इथल्या दगडांवरून हात फिरवताना आणि त्या संगीतमय खांबांचा इतिहास अनुभवताना, आपण नकळतपणे त्या सोळाव्या शतकात पोहोचतो. कृष्णदेवरायांची ती अवाढव्य सत्ता, कारागिरांची ती अमर्याद आणि दैवी मानली जाणारी प्रतिभा, आणि दगडांतून संगीत निर्माण करणारी ती महान वैज्ञानिक दृष्टी या सर्व गोष्टींचा विचार करून मन अक्षरशः थक्क होते. हम्पीचा प्रवास हा विठ्ठल मंदिराच्या दर्शनाशिवाय आणि तिथल्या दगडी रथाला डोळ्यांत साठवल्याशिवाय कधीच पूर्ण होऊ शकत नाही. विजयनगरचे साम्राज्य जरी आज अस्तित्वात नसले आणि राजे जरी काळाच्या पडद्याआड गेले असले, तरी त्यांनी दगडांवर कोरलेले हे महाकाव्य आणि त्यातून झंकारणारे ते सुमधुर संगीत आजच्या पिढीला आणि येणाऱ्या प्रत्येक युगाला कायम प्रेरणा आणि ऊर्जा देत राहील. हे मंदिर खऱ्या अर्थाने भारतीय वास्तुकलेचा आणि विजयनगरच्या वैभवाचा एक अमर आणि अढळ असा मुकुटमणी आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

खांबांवरील संगीत ऐकण्यासाठी संकेतस्थळ: http://www.asihampicircle.in/saregamapa

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर

 

विजयनगरचे शाही जलक्रीडांगण

विजयनगर साम्राज्याच्या मुख्य अवशेषांकडे मार्गक्रमण करत असताना रस्त्याच्या उजव्या बाजूला 'क्वीन्स बाथ' अर्थात राणीच्या स्नानघराची एक अतिशय लक्षवेधी आणि प्राचीन इमारत आमच्या दृष्टीस पडली. हत्तीशाळेचा तो अवाढव्य परिसर पाहून आम्ही परत मागे वळलो आणि या कुतूहल जागवणाऱ्या इमारतीच्या दिशेने आमची पावले वळवली. बाहेरून पाहताक्षणीच ही वास्तू 'इंडो-इस्लामिक' वास्तुकलेचा एक अप्रतिम आणि नयनरम्य आविष्कार असल्याचे स्पष्ट जाणवत होते. या ऐतिहासिक वास्तूचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसावे आणि पर्यटकांना निवांतपणा मिळावा, यासाठी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने (एएसआय) इमारतीच्या सभोवताली एक अतिशय सुंदर आणि हिरवेगार उद्यान फुलवले आहे. इमारतीच्या प्रवेशद्वारापाशी लावलेल्या माहिती फलकावरील नोंदी वाचल्यावर एक रंजक बाब आमच्या लक्षात आली; ती म्हणजे, जरी या वास्तूला जगभरात 'राणीचे स्नानघर' या नावाने ओळखले जात असले, तरी प्रत्यक्ष इतिहासात ती केवळ राण्यांसाठीच वापरली जात होती का, याबद्दल इतिहासकारांमध्ये अजूनही एकमत नाही आणि त्याविषयी निश्चित माहिती उपलब्ध नाही. मात्र, इमारतीच्या आत प्रवेश केल्यावर आणि तिथली एकूण भव्य रचना पाहिल्यावर हे स्पष्ट होते की, तत्कालीन राजघराण्यातील लोकांसाठी निवांत वेळ घालवण्यासाठी आणि जलक्रीडेचा मनसोक्त आनंद लुटण्यासाठी अत्यंत विचारपूर्वक बनवलेली ही एक शाही आणि विलासी जागा होती.

हम्पीच्या संपूर्ण परिसरामध्ये फिरताना विजयनगरच्या राजांची आणि वास्तूविशारदांची जल व्यवस्थापनावर असलेली विलक्षण पकड पावलोपावली दिसून येते. क्वीन्स बाथ अर्थात राणीचे स्नानघर हा याच प्रगत आणि विलासी वास्तुकलेचा एक अत्यंत उत्कृष्ट नमुना आहे. या इमारतीचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या बाह्य आणि अंतर्गत रचनेतील कमालीचा विरोधाभास. बाहेरून पाहताना ही इमारत अतिशय साधी, भक्कम तटबंदीयुक्त आणि कोणत्याही विशेष नक्षीकामाविना उभी असलेली एक चौकोनी वास्तू वाटते. या जाडजूड आणि उंच भिंतींवर सुरक्षेच्या कारणास्तव खिडक्यांची रचना केलेली नाही. परंतु, एकदा का तुम्ही प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवले, की आतले ते मनमोहक आणि विलासी जग पाहून डोळे अक्षरशः विस्फारून जातात आणि बाहेरील साधेपणामागील रहस्य उलगडते.

इमारतीच्या आतल्या बाजूला अगदी मध्यभागी एक प्रचंड मोठा आणि खोल असा चौकोनी पाण्याचा तलाव आहे. या तलावात उतरण्यासाठी अतिशय सुबक अशा दगडी पायऱ्यांची रचना केलेली आहे. या तलावाच्या चारही बाजूंनी अतिशय प्रशस्त आणि हवेशीर असा लांबच लांब कॉरिडॉर किंवा परिक्रमा मार्ग बांधलेला आहे. या मार्गाला लागूनच तलावाच्या दिशेने तोंड करून अनेक सुंदर आणि कमानीयुक्त सज्जे (बाल्कनी) तयार करण्यात आलेले आहेत. राजघराण्यातील स्त्रिया किंवा राजाचे अतिथी याच सज्जांमध्ये बसून जलक्रीडेचा आणि संगीताचा आनंद लुटत असावेत, अशी कल्पना तिथली रचना पाहिल्यावर सहज करता येते. या सज्जांच्या छतांकडे नजर टाकली असता, प्रत्येक सज्जाचे छत हे वेगवेगळ्या आकारात आणि वेगवेगळ्या कोरीव कामात सजवलेले दिसते. कमानींची इस्लामिक शैली आणि खांबांवरील तसेच छतावरील हिंदू शैलीतील नक्षीकाम यामुळे हा इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचा एक अतिशय दुर्मिळ आणि देखणा आविष्कार ठरतो. एकेकाळी या कमानींवर आणि छतांवर अतिशय सुंदर असे रंगीत 'स्टुको' (चुना आणि जिप्समचे मिश्रण) नक्षीकाम होते, ज्याचे काही पुसटसे अवशेष आजही तिथे पाहायला मिळतात.

या स्नानघरातील पाणीपुरवठा आणि जल व्यवस्थापनाचे तंत्रज्ञान खरोखरच अचंबित करणारे आहे. या भव्य तलावात पाणी आणण्यासाठी विजयनगरच्या प्रसिद्ध दगडी जलवाहिन्यांचा (अक्वाडक्ट्स) अतिशय खुबीने वापर केला होता. इमारतीच्या बाहेरून एक मोठा कालवा या वास्तूला जोडलेला होता, ज्यातून ताजे आणि स्वच्छ पाणी सतत या तलावात पडत असे. या पाण्याचा प्रवाह आणि दाब नियंत्रित करण्यासाठी विशेष रचना केलेली होती. तसेच, वापरलेले आणि जुने पाणी बाहेर काढण्यासाठी तलावाच्या तळाशी एक उत्तम ड्रेनेज व्यवस्था निर्माण केली होती, जेणेकरून तलावात नेहमीच शुद्ध आणि ताजे पाणी राहील. या पाण्यासोबत सुगंधी फुले, केशर आणि चंदनाचे अत्तर वापरून राजघराण्यातील लोक आपले शाही स्नान अधिकच आल्हाददायक बनवत असत, असे म्हटले जाते.

या वास्तूच्या नावावरून असलेला संभ्रमही तितकाच रंजक आहे. जरी याला 'राणीचे स्नानघर' असे म्हटले जात असले, तरी हे ठिकाण राजघराण्यातील स्त्रियांच्या सुरक्षित परिसराच्या म्हणजेच 'झनाना एन्क्लोजर'च्या थोडे बाहेर आणि राजप्रांगणाच्या जवळ आहे. त्यामुळे अनेक इतिहासकारांचे आणि अभ्यासकांचे असे मत आहे की, हे केवळ राण्यांचे स्नानघर नसून स्वतः सम्राट कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या अत्यंत जवळच्या दरबारी लोकांसाठी बनवलेले शाही जलक्रीडांगण किंवा 'प्लेझर पॅव्हेलियन' असावे. राजा स्वतः या ठिकाणी येऊन निवांत वेळ घालवत असण्याची दाट शक्यता आहे. कारण काहीही असो, पण आज या कोरड्या पडलेल्या तलावाच्या काठावर उभे राहून जेव्हा आपण त्या काळाची कल्पना करतो, तेव्हा विजयनगर साम्राज्याचे ते अतुलनीय ऐश्वर्य, राजेशाही विलास आणि प्रगत जीवनशैली आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत झाल्याशिवाय राहत नाही. पुरातत्त्व खात्याने आजूबाजूला फुलवलेल्या बागेमुळे या वास्तूच्या लालसर रंगाला एक हिरवागर्द आणि अतिशय मनमोहक असा नैसर्गिक साज चढला आहे, जो हम्पीला येणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाला विजयनगरच्या प्रेमात पाडतो.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत

 

हत्तीशाळा आणि माहुतांची निवासस्थाने

लोटस महाल आणि 'जनाना एन्क्लोजर'चा तो ऐतिहासिक परिसर पाहून आम्ही पुढे मार्गस्थ झालो. याच परिसराच्या एका भक्कम आणि उंच भिंतीच्या अगदी मागच्या बाजूस विजयनगर साम्राज्याचे अवाढव्य सामर्थ्य दर्शवणारा 'हत्तीखाना' म्हणजेच हत्तीशाळा आमच्यासमोर उभी राहिली. शेकडो वर्षे उलटून गेली आणि अनेक आक्रमणांचे घाव या शहराने सोसले, तरीही ही अवाढव्य इमारत आजही अतिशय भक्कम आणि सुस्थितीमध्ये उभी आहे. ही भव्य इमारत पाहताना अनेक सामान्य पर्यटकांना असा प्रश्न पडू शकतो की, प्राण्यांना बांधण्यासाठी इमारतीची इतकी भव्य आणि गुंतागुंतीची रचना का केली असावी? पण यामागे तत्कालीन राजांचा एक अतिशय स्पष्ट आणि व्यावहारिक उद्देश होता. तो म्हणजे, राजघराण्यातील अत्यंत महत्त्वाच्या आणि युद्धात आघाडीवर असणाऱ्या महाकाय हत्तींची देखभाल करणे त्यांच्या माहुतांना अधिक सोपे जावे. या हत्तीशाळेत एकाच वेळी तब्बल अकरा हत्तींना अतिशय सुरक्षितपणे बांधण्याची आणि त्यांच्या राहण्याची सोय केलेली होती. या हत्तीशाळेच्या इमारतीला काटकोनात, म्हणजेच बरोबर नव्वद अंशांच्या कोनात डाव्या बाजूला माहुतांची निवासस्थाने बांधलेली दिसून आली. हत्तीशाळेच्या छतावर नजर टाकली असता, प्रत्येक घुमट हा वेगवेगळ्या स्थापत्यशैलीत अतिशय कल्पकतेने बांधलेला दिसतो. सध्या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने (एएसआय) या माहुतांच्या निवासस्थानांचे एका सुंदर संग्रहालयात रूपांतर केले असून, तिथे विजयनगरच्या इतिहासाचा अनमोल ठेवा पाहायला मिळतो.

विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास वाचताना आपल्याला पावलोपावली त्यांच्या अफाट लष्करी सामर्थ्याची आणि प्रबळ अर्थव्यवस्थेची प्रचिती येते. या लष्करी सामर्थ्याचा सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा कणा म्हणजे त्यांचे बलाढ्य हत्तीदल होय. प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात युद्धाच्या मैदानावर हत्तींची भूमिका आजच्या काळातील 'रणगाड्यांसारखी' असायची. विजयनगरच्या सैन्यात हजारो हत्ती होते, जे शहराच्या बाहेरील वेगवेगळ्या छावण्यांमध्ये ठेवले जात असत. परंतु, हम्पीच्या या मध्यवर्ती आणि सुरक्षित राजप्रांगणाच्या अगदी जवळ स्थित असलेली ही अकरा कक्षांची 'हत्तीशाळा' त्या हजारो हत्तींसाठी नक्कीच नव्हती. ही विशेष हत्तीशाळा केवळ राजघराण्यातील अत्यंत लाडक्या, राजेशाही आणि सोहळ्यांमध्ये सहभागी होणाऱ्या प्रमुख हत्तींसाठीच बनवण्यात आली होती. महानवमीच्या (दसरा) ऐतिहासिक मिरवणुकीत जे हत्ती सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांनी मढवून रुबाबात चालत असत, त्यांचीच राहण्याची आणि देखभालीची ही शाही व्यवस्था होती. प्राण्यांसाठी बांधलेली इतकी भव्य आणि सुंदर वास्तू संपूर्ण भारतात अन्यत्र कुठेही पाहायला मिळत नाही, हे या हत्तीशाळेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे.
स्थापत्यकलेचा विचार केल्यास, ही हत्तीशाळा म्हणजे 'इंडो-इस्लामिक' वास्तुकलेचा एक अत्यंत उत्कृष्ट आणि नयनरम्य नमुना आहे. ही इमारत सलग आणि एकाच रेषेत बांधलेली असून, यामध्ये हत्तींना बांधण्यासाठी अकरा अतिशय प्रशस्त आणि उंच असे कक्ष (खोल्या) तयार करण्यात आलेले आहेत. या इमारतीची भव्यता तिच्या छतावरून अधिक स्पष्ट होते. या अकरा कक्षांच्या छतांवर अकरा अवाढव्य घुमट उभारलेले आहेत. या घुमटांची रचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. सर्व घुमट एकाच आकाराचे नसून ते आलटून-पालटून वेगवेगळ्या शैलीत बांधलेले आहेत. काही घुमट हे इस्लामिक शैलीनुसार पूर्णपणे गोलाकार आहेत, तर काही घुमट हे अष्टकोनी आणि द्राविड-हिंदू शैलीनुसार पायऱ्या-पायऱ्यांचे शिखरासारखे आहेत. या इमारतीच्या अगदी मध्यभागी असलेला सहावा कक्ष हा इतर सर्व कक्षांपेक्षा आकाराने थोडा मोठा आणि अधिक सुशोभित केलेला आहे. या मध्यवर्ती कक्षावर पूर्वी एक अत्यंत भव्य असे लाकडी शिखर किंवा मंडप असावा, असे इतिहासकारांचे मत आहे. हा मधला कक्ष राजाच्या सर्वात आवडत्या आणि प्रमुख हत्तीसाठी राखीव असावा, ज्याला मिरवणुकीत सर्वात पुढे चालण्याचा मान मिळायचा. हिंदू आणि इस्लामिक वास्तुकलेचा असा सुंदर आणि मूक संवाद या घुमटांच्या रचनेतून आपल्याला पाहायला मिळतो.

या हत्तीशाळेची अंतर्गत रचना देखील तितकीच विचारपूर्वक आणि प्राण्यांच्या सोयीची केलेली आहे. प्रत्येक कक्षाची उंची इतकी जास्त आहे की महाकाय हत्तीला तिथे अतिशय मोकळेपणाने उभे राहता येत असे. या कक्षांच्या भिंती अत्यंत जाड असून त्या उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांतही आतील तापमान थंड राखण्यास मदत करत असत. कक्षाच्या आतमध्ये हत्तींना बांधण्यासाठी लोखंडी कड्या आणि साखळ्या अडकवण्यासाठी खास दगडी हुक आणि कड्या कोरलेल्या पाहायला मिळतात. दोन कक्षांच्या मध्ये असलेल्या भिंतींमध्ये काही छोट्या आणि अरुंद वाटा ठेवलेल्या आहेत. हत्ती जेव्हा आपल्या कक्षात आरामात उभा असेल, तेव्हा त्याला कोणताही त्रास न देता एका कक्षातून दुसऱ्या कक्षात जाण्यासाठी माहुतांना या छोट्या वाटांचा उपयोग होत असे. तसेच, हत्तीशाळेच्या छतावर जाण्यासाठी आतून एक गुप्त जिना देखील तयार केलेला आहे. यावरून स्पष्ट होते की, केवळ सौंदर्यच नव्हे, तर प्राण्यांच्या सुरक्षेचा आणि देखभालीच्या सुलभतेचाही अतिशय बारकाईने विचार या वास्तूच्या निर्मितीत केला गेला होता.

हत्तीशाळेच्या इमारतीला लागूनच, बरोबर नव्वद अंशांच्या कोनात उभी असलेली आयताकृती इमारत म्हणजे माहुतांची निवासस्थाने होय. काही अभ्यासक याला 'रक्षकांचे निवासस्थान' (गार्ड्स क्वार्टर्स) असेही म्हणतात. राजेशाही हत्तींची देखभाल करणे हे अत्यंत जिकिरीचे आणि कौशल्याचे काम होते. या हत्तींना चोवीस तास निगराणीची गरज असायची. म्हणूनच हत्तीशाळेपासून अगदी हाकेच्या अंतरावर माहुतांसाठी ही प्रशस्त निवासस्थाने उभारण्यात आली होती. या इमारतीची रचना इस्लामिक शैलीतील कमानी आणि दालनांनी युक्त आहे. या इमारतीच्या समोरील अंगण अतिशय विस्तीर्ण आहे. या दालनांमध्ये राहून माहूत आपल्या हत्तींच्या खाण्यापिण्याची, त्यांच्या औषधपाण्याची आणि त्यांच्या प्रशिक्षणाची अतिशय चोख व्यवस्था पाहत असत. हत्ती आणि माहुतांचे नाते हे अत्यंत जवळचे आणि जिव्हाळ्याचे असते, त्या नात्याला पोषक असे वातावरण या वास्तूच्या रचनेतून निर्माण करण्यात आले होते.

आजच्या काळात भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने या माहुतांच्या निवासस्थानाचे कल्पकतेने एका उत्तम संग्रहालयात रूपांतर केले आहे. या प्रशस्त दालनांच्या आत प्रवेश केल्यावर आपल्याला विजयनगरच्या आजूबाजूच्या परिसरात सापडलेली अनेक दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक शिल्पे पाहायला मिळतात. यामध्ये प्रामुख्याने शिव-पार्वती, गणपती, विष्णू आणि विविध स्थानिक देवतांच्या सुबक मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. याशिवाय, विजयनगरच्या सैनिकांनी युद्धात गाजवलेल्या शौर्याच्या कथा सांगणारे 'वीरगळ' आणि स्त्रियांच्या बलिदानाची साक्ष देणाऱ्या 'सतीशिळा' या संग्रहालयात अतिशय व्यवस्थितपणे मांडून ठेवलेल्या आहेत. हत्तीशाळेचे सौंदर्य बाहेरून डोळ्यांत साठवल्यानंतर, या संग्रहालयात जाऊन विजयनगरच्या त्या अज्ञात वीरपुत्रांच्या आणि कुशल शिल्पकारांच्या कलेला दाद देणे हा पर्यटकांसाठी एक वेगळाच आणि शांततापूर्ण अनुभव असतो.

या हत्तीशाळेच्या समोर एक अतिशय विस्तीर्ण असे मोकळे मैदान आहे. या मैदानात उभे राहून जेव्हा आपण डोळे मिटतो, तेव्हा पंधराशे वर्षांपूर्वीचा तो सुवर्णकाळ आपल्या मनात जागा होतो. याच मोकळ्या मैदानात महानवमीच्या सणापूर्वी त्या अकरा महाकाय हत्तींना स्नान घातले जात असेल, त्यांच्या अंगावर चंदनाची आणि रंगांची नक्षी काढली जात असेल, त्यांच्या पाठीवर सोन्या-चांदीच्या आणि रेशमी कापडाच्या झुली चढवल्या जात असतील. माहूत आपल्या हत्तींना शाही मिरवणुकीसाठी तयार करताना त्यांच्याशी आदराने आणि प्रेमाने संवाद साधत असतील. तो सगळा गजबजाट, ती राजेशाही शान आणि त्या हत्तींच्या गळ्यातील घंटांचा तो निनाद या सर्व परिसराच्या मातीत आजही कुठेतरी खोलवर दडलेला आहे, असे प्रकर्षाने जाणवते.

१५६५ सालच्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर विजयनगरची जी भयंकर राखरांगोळी झाली, त्यातून ही हत्तीशाळा कशी बचावली, हा एक मोठा कुतूहलाचा विषय आहे. 
आक्रमकांनी राजांचे सुंदर लाकडी महाल, देवळे आणि राजप्रांगणे बेचिराख केली, पण सुदैवाने प्राण्यांच्या या दगडी आणि भक्कम निवाऱ्याकडे त्यांनी फारसे लक्ष दिले नाही. किंवा कदाचित या वास्तूचे अवाढव्य आणि अभेद्य दगडी बांधकाम पाडणे त्यांना शक्य झाले नसावे. कारण काहीही असो, पण या हत्तीशाळेच्या अस्तित्वाने आजच्या जगाला विजयनगरच्या एका अतिशय वेगळ्या आणि व्यावहारिक पैलूची ओळख करून दिली आहे. राजे केवळ स्वतःच्या राहण्यासाठीच आलिशान महाल बांधत नव्हते, तर राज्याची सेवा करणाऱ्या आणि युद्धात प्राण पणाला लावणाऱ्या प्राण्यांसाठीही ते तितक्याच निष्ठेने आणि कल्पकतेने भव्य वास्तूंची निर्मिती करत होते, हेच या हत्तीशाळेचे सर्वात मोठे आणि प्रेरणादायी सत्य आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत