दोन हजार वर्षांपूर्वी भक्कम कातळामध्ये कोरलेल्या लेण्या हे आपल्या महाराष्ट्राचे एक अत्यंत प्राचीन आणि अभिमानास्पद वैभव आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून आम्ही महाराष्ट्रातील विविध ठिकाणी विखुरलेल्या अनेक लेण्यांना भेटी दिल्या आणि तिथला इतिहास समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. यांतील बहुतांश लेण्या या प्रामुख्याने बौद्धकालीन वास्तूरचनेचा आणि शांततेचा अप्रतिम नमुना आहेत. परंतु, महाराष्ट्राच्या सीमेबाहेर जाऊन लेण्यांच्या जगात डोकावण्याचा आणि एक वेगळी स्थापत्यशैली अनुभवण्याचा योग बदामीच्या या प्रवासात पहिल्यांदाच जुळून आला. बदामीचा ऐतिहासिक किल्ला पाहून परतीच्या वाटेवर असतानाच, अगदी समोरच्याच भव्य डोंगरामध्ये चार वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये कोरलेल्या बदामी लेण्या आम्हाला खुणावत होत्या. सध्या बदामीमधील हा लेणीसमूह भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाच्या निगराणीखाली आणि ताब्यामध्ये आहे. लालभडक वालुकाश्माच्या कातळात कोरलेल्या या लेण्या म्हणजे चालुक्यकालीन स्थापत्यकलेचा एक सर्वोच्च आणि अप्रतिम आविष्कार आहेत. तब्बल पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात पण महान कारागिरांनी आपल्या कौशल्याचा, संयमाचा आणि कल्पकतेचा पुरेपूर वापर करून या निर्जीव दगडांमध्ये कलेचे जे प्राण फुंकले आहेत, ते पाहून आजच्या प्रगत युगातही आपण थक्क होऊन जातो.
बदामीच्या या लेण्या केवळ खडकात खोदलेली भोके नसून ती चालुक्यांच्या सुवर्णयुगाची जिवंत स्पंदने आहेत. सहाव्या शतकात बदामी, जिला त्यावेळी वातापी या नावाने ओळखले जायचे, ती चालुक्य घराण्याची राजधानी होती. चालुक्य राजा पहिला पुलकेशी, कीर्तिवर्मन आणि मंगलेश यांच्या राजवटीत या अद्वितीय लेण्यांची निर्मिती झाली. या लेण्यांची रचना इतर लेण्यांपेक्षा थोडी वेगळी आहे. अगस्त्य तलावाच्या दक्षिणेला असलेल्या एका अवाढव्य लाल खडकाच्या डोंगरात खालून वर अशा चार चढत्या टप्प्यांमध्ये या लेण्या कोरलेल्या आहेत. या लेण्या पाहण्यासाठी डोंगराच्या अंगावर पायऱ्या कोरलेल्या आहेत आणि प्रत्येक लेणी ही एका विशिष्ट उंचीवर स्थित आहे. या चार लेण्यांपैकी पहिली लेणी भगवान शिवाला समर्पित आहे, दुसरी आणि तिसरी लेणी भगवान विष्णूला समर्पित आहे, तर सर्वात वरची चौथी लेणी ही जैन धर्माची आहे. या चारही लेण्यांमधून चालुक्य राजांची सर्वधर्मसमभाव मानणारी प्रगल्भ वृत्ती आणि त्यांच्या कलेची उंची आपल्याला पाहायला मिळते.
पायथ्याकडून वर चढायला सुरुवात केल्यावर सर्वात आधी लागते ती लेणी क्रमांक एक. ही लेणी भगवान शिवाला समर्पित असून ती या लेणीसमूहातील सर्वात प्राचीन लेणी मानली जाते. लाल खडकात कोरलेल्या पायऱ्या चढून आपण या लेणीच्या मुखमंडपात प्रवेश करतो. या लेणीचे सर्वात मोठे आणि जगप्रसिद्ध आकर्षण म्हणजे प्रवेशद्वाराच्या अगदी उजव्या बाजूला कोरलेले नटराज शिवाचे भव्य शिल्प. हे शिल्प इतके जिवंत आणि प्रमाणबद्ध आहे की पाहताक्षणीच डोळ्यांचे पारणे फिटते. या नटराज शिवाला अठरा हात दाखवले आहेत. विशेष म्हणजे, या अठरा हातांपैकी कोणतेही दोन हात एकत्र जोडले तर त्यातून भरतनाट्यम या शास्त्रीय नृत्यातील एक विशिष्ट मुद्रा तयार होते, असे अभ्यासक सांगतात. चालुक्य काळातील शिल्पकारांना नृत्यास्त्राचे किती सखोल ज्ञान होते, याची ही प्रचिती आहे. या मूर्तीच्या बाजूलाच गणपती आणि नंदीची छोटी शिल्पे कोरलेली आहेत. लेणीच्या आतमध्ये गेल्यानंतर सभामंडप आणि गाभारा लागतो. या लेणीच्या भिंतींवर हरिहर म्हणजेच अर्धा भाग शिव आणि अर्धा भाग विष्णू असलेली मूर्ती, तसेच अर्धनारीश्वराचे अतिशय सुबक शिल्प कोरलेले आहे. अर्धनारीश्वराच्या मूर्तीमध्ये शिवाची कठोरता आणि पार्वतीचे लावण्य यांचा अतिशय सुंदर संगम साधलेला दिसतो. छतावर कोरलेले नागराजाचे शिल्प आणि विद्याधरांच्या आकृत्या लेणीच्या सौंदर्यात अधिकच भर घालतात.
पहिल्या लेणीचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवून आपण आणखी काही पायऱ्या चढून वर जातो, तेव्हा दुसऱ्या लेणीपाशी पोहोचतो. ही लेणी पहिल्या लेणीच्या तुलनेत आकाराने थोडी लहान असली, तरी ती शिल्पकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे. ही लेणी प्रामुख्याने भगवान विष्णूला समर्पित आहे. या लेणीच्या प्रवेशद्वारावर दोन द्वारपाल उभे असून त्यांच्या हातात कमळाचे फूल आहे. या लेणीचे मुख्य आकर्षण म्हणजे भगवान विष्णूच्या वराह अवताराचे शिल्प. या वराह अवताराने पृथ्वीला म्हणजेच भूदेवीला आपल्या नाकावर अलगद उचलून धरले आहे. हे शिल्प इतके भव्य आहे की त्यात वराहाची ताकद आणि भूदेवीबद्दलची काळजी स्पष्टपणे दिसून येते. यासोबतच याच लेणीमध्ये त्रिविक्रम म्हणजेच वामन अवताराचे अतिशय सुंदर शिल्प कोरलेले आहे. वामनाने आपला एक पाय उचलून आकाशाला कसा गवसणी घातली आहे, हे या शिल्पातून अत्यंत प्रभावीपणे मांडले आहे. या लेणीच्या छतावर स्वस्तिक आणि मत्स्यचक्रासारखी अतिशय गुंतागुंतीची आणि सुंदर भौमितिक नक्षी कोरलेली आहे. प्रत्येक खांबावर आणि भिंतीवर कुठेही रिकामी जागा न सोडता काहीतरी कलाकुसर केलेली दिसते.
दुसऱ्या लेणीतून बाहेर पडून आपण जेव्हा तिसऱ्या लेणीकडे प्रस्थान करतो, तेव्हा आपल्याला चालुक्य कलेच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचल्याचा भास होतो. बदामीच्या चारही लेण्यांमध्ये ही तिसरी लेणी सर्वात मोठी, सर्वात भव्य आणि सर्वाधिक कलाकुसर असलेली आहे. या लेणीच्या निर्मितीचा एक स्पष्ट शिलालेख येथे पाहायला मिळतो, ज्यावरून असे सिद्ध होते की ही लेणी चालुक्य राजा मंगलेश याने इसवी सन ५७८ मध्ये कोरवून घेतली. ही लेणी महाविष्णूला समर्पित आहे. या लेणीचा सभामंडप इतका विस्तीर्ण आणि भव्य आहे की तो पाहून आपण अक्षरशः अवाक होतो. या लेणीला आधार देणारे खांब हे केवळ साधे खांब नसून त्यांवर अतिशय बारकाईने नक्षीकाम केलेले आहे. प्रत्येक खांबाच्या वरच्या बाजूला यक्ष, गंधर्व, आणि प्रणयी युगुलांची शिल्पे कोरलेली आहेत. या लेणीमध्ये भगवान विष्णूची अनेक भव्य आणि मोहक शिल्पे आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने आठ हात असलेला महाविष्णू, शेषनागावर विसावलेला अनंतशयन विष्णू, अष्टभुज त्रिविक्रम आणि नरसिंह अवताराची मूर्ती लक्ष वेधून घेते. नरसिंहाच्या मूर्तीमध्ये त्याचा उग्र अवतार अतिशय बारकाईने कोरला आहे. या लेणीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे पूर्वी या लेणीच्या छतावर आणि भिंतींवर अतिशय सुंदर रंगीत चित्रे काढलेली होती. आजही छताच्या काही भागांवर या रंगकाम केलेल्या चित्रांचे पुसटसे अवशेष पाहायला मिळतात, जे आपल्याला अजिंठा लेण्यांमधील चित्रांची आठवण करून देतात. लाल दगडावर कोरलेली ही भव्य शिल्पे आणि त्यावरील ती पुसटशी रंगीत चित्रे हा सगळाच अनुभव एका वेगळ्या जगात घेऊन जाणारा असतो.
तिसऱ्या लेणीच्या भव्यतेतून बाहेर आल्यावर आपण लेणीसमूहातील सर्वात शेवटच्या आणि सर्वात उंचावर असलेल्या चौथ्या लेणीकडे मार्गक्रमण करतो. ही लेणी जैन धर्माला समर्पित असून ती सातव्या शतकात, म्हणजेच पहिल्या तीन लेण्यांच्या तुलनेत थोड्या नंतरच्या काळात कोरली गेली असावी असे मानले जाते. या लेणीचा आकार तिसऱ्या लेणीपेक्षा लहान असला तरी इथली शांतता आणि पावित्र्य मनाला भुरळ घालते. या लेणीच्या गाभाऱ्यात जैन धर्माचे चोविसावे तीर्थंकर भगवान महावीर यांची अतिशय शांत आणि ध्यानस्थ अवस्थेतील मूर्ती कोरलेली आहे. याशिवाय लेणीच्या भिंतींवर भगवान पार्श्वनाथ आणि बाहुबली यांची भव्य शिल्पे कोरलेली आहेत. बाहुबलीच्या मूर्तीच्या पायाला वेढलेल्या वेली आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरील कमालीची शांतता ही त्या वेळच्या शिल्पकारांच्या कौशल्याची पावती आहे. या लेणीच्या खांबांवर इतर जैन तीर्थंकरांच्या छोट्या-छोट्या आकृत्या अतिशय सुबकपणे कोरलेल्या आहेत. वरच्या उंचीवर असल्यामुळे या लेणीमध्ये सतत एक थंडगार वारा वाहत असतो आणि आजूबाजूला असलेली नीरव शांतता आपल्याला अंतर्मुख करते.
या चौथ्या लेणीच्या बाहेरच्या प्रांगणात उभे राहून जेव्हा आपण खाली पाहतो, तेव्हा बदामीचे जे विहंगम दृश्य दिसते, ते शब्दांत वर्णन करणे कठीण आहे. खालच्या बाजूला शांतपणे पसरलेला निळाशार अगस्त्य तलाव, तलावाच्या काठावर उभी असलेली लाल दगडांची प्राचीन भूतनाथ मंदिरे आणि तलावाच्या पलीकडच्या टेकडीवर असलेला बदामीचा तो अभेद्य किल्ला हे सर्व एकाच चौकटीत पाहताना आपण जणू एका भव्य ऐतिहासिक चित्रपटाचाच भाग झाल्यासारखे वाटते. लालभडक वालुकाश्माच्या या कड्यांमधून डोकावणारा सूर्यप्रकाश जेव्हा तलावाच्या पाण्यावर आणि या लेण्यांच्या भिंतींवर पडतो, तेव्हा या लेण्या जणू सोन्यासारख्या झळाळून उठतात.
बदामीच्या या लेण्यांची सफर म्हणजे केवळ काही ऐतिहासिक वास्तू पाहणे नसते, तर तो काळ, ती संस्कृती आणि त्या अज्ञात शिल्पकारांच्या प्रतिभेला दिलेली ती एक सलामी असते. आज आपल्याकडे सर्व अत्याधुनिक यंत्रसामग्री उपलब्ध आहे, तरीही अशा प्रकारच्या लेण्या नव्याने निर्माण करणे आपल्याला शक्य नाही. पंधराशे वर्षांपूर्वी केवळ हातोडा आणि छिन्नीच्या साहाय्याने एका अखंड लाल खडकातून इतक्या भव्य आणि सजीव मूर्ती कशा घडवल्या गेल्या असतील, हा विचारच मानवी बुद्धीच्या अवाक्याबाहेरचा आहे. महाराष्ट्रातील काळ्या बेसॉल्ट खडकात कोरलेल्या बौद्ध लेण्या आणि कर्नाटकातील या लाल वालुकाश्मात कोरलेल्या चालुक्य लेण्या या दोन्हीमध्ये जरी स्थापत्यकलेचा आणि धर्माचा फरक असला, तरी दोन्ही ठिकाणच्या शिल्पकारांची ईश्वराप्रती आणि कलेप्रती असलेली भक्ती मात्र एकसमान असल्याचे जाणवते.
बदामीच्या या लेण्या पाहून जेव्हा आपण परतीच्या प्रवासाला लागतो, तेव्हा आपल्या मनावर या लाल दगडांच्या लेण्यांचा, तिथल्या नटराजाच्या अठरा हातांचा, विष्णूच्या भव्य अवतारांचा आणि महावीरांच्या शांत चेहऱ्याचा एक कायमस्वरूपी ठसा उमटलेला असतो. इतिहासाची आवड असणाऱ्या आणि भारतीय स्थापत्यकलेचा अभ्यास करू इच्छिणाऱ्या प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी बदामीच्या या कातळात कोरलेल्या महाकाव्याला भेट द्यायलाच हवी. या लेण्या केवळ कर्नाटकचे किंवा भारताचेच नव्हे, तर संपूर्ण मानवजातीचे एक अमूल्य आणि कधीही न विसरता येणारे वैभव आहेत.
--- तुषार भ. कुटे
#मराठी
#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
