काल संध्याकाळी चित्रदुर्ग शहरात पोहोचायला थोडा उशीर झाल्यामुळे किल्ल्याचे दर्शन हुकले होते. त्यामुळे आज दुसऱ्या दिवशी सकाळी लवकर, म्हणजेच बरोबर सात वाजता आम्ही चित्रदुर्ग किल्ला पाहण्यासाठी बाहेर पडलो. सकाळचे वातावरण अतिशय स्वच्छ, प्रसन्न आणि आल्हाददायक होते. सकाळी लवकर येऊनही किल्ल्याच्या भव्य प्रवेशद्वारापाशी इतिहासप्रेमी पर्यटकांची बऱ्यापैकी गर्दी जमलेली दिसत होती. आम्ही भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून ऑनलाईन तिकीट काढले आणि या ऐतिहासिक वास्तूच्या आत प्रवेश केला. प्रवेशद्वारापाशीच पुरातत्व खात्याने किल्ल्याची बरीचशी रंजक आणि ऐतिहासिक माहिती विविध फलकांवर लिहिलेली आढळून आली. काळाच्या ओघात अनेक आक्रमणे झेलूनही हा दुर्ग अजूनही अतिशय सुस्थितीमध्ये अभिमानाने उभा आहे. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारातून आत जाताना असलेल्या नागमोडी वळणांच्या मार्गाने आम्ही आतमध्ये गेलो. या वाटांवरून चालताना आम्हाला या गोष्टीची पुसटशीही कल्पना नव्हती की या किल्ल्याचा आवाका इतका अवाढव्य आणि अफाट असेल. जुन्या काळातील अनेक प्रकारचे अवशेष, वास्तू आणि तत्कालीन प्रगत तंत्रज्ञान या किल्ल्यावर अजूनही सुस्थितीमध्ये असल्याचे आमच्या दृष्टीस पडले आणि आमचा एक अत्यंत अद्भुत आणि ऐतिहासिक प्रवास खऱ्या अर्थाने सुरू झाला.
चित्रदुर्ग हा केवळ एक किल्ला नाही, तर ते तत्कालीन लष्करी स्थापत्यशास्त्राचे एक अजोड आश्चर्य आहे. कन्नड भाषेमध्ये या किल्ल्याला 'येळु सुत्तिन कोटे' म्हणजेच सात पदरी तटबंदीचा किल्ला असे अत्यंत सार्थ नाव दिले गेले आहे. आम्ही जसे जसे आत जाऊ लागलो, तसे आम्हाला या सात पदरी तटबंदीचे महत्त्व आणि भव्यता समजू लागली. एका पाठोपाठ एक असे सात भक्कम अडथळे पार केल्याशिवाय मुख्य बालेकिल्ल्यापर्यंत पोहोचणे कोणत्याही शत्रूसाठी अशक्यप्राय होते. या तटबंदीची रचना अत्यंत हुशारीने नैसर्गिक ग्रॅनाईटच्या अवाढव्य खडकांमध्ये मिसळून करण्यात आली आहे.
या किल्ल्याचे दरवाजे हे परस्परांसमोर सलग नसून ते अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि नागमोडी वळणांवर बांधलेले आहेत. यामागे एक अत्यंत प्रगत युद्धनीती दडलेली आहे. शत्रूचे महाकाय हत्ती जेव्हा दरवाजा तोडण्यासाठी वेगाने धावत येत, तेव्हा या नागमोडी वळणांमुळे त्यांना आपला वेग कमी करावा लागे आणि त्यामुळे दरवाजाला जोरदार धडक देणे त्यांना शक्य होत नसे. या भक्कम लाकडी दरवाज्यांवर लोखंडी अणकुचीदार खिळे आजही पाहायला मिळतात, जे हत्तींच्या धडकेपासून दरवाजाचे संरक्षण करत असत. दरवाजांच्या वर आणि आजूबाजूला असलेल्या अवाढव्य बुरुजांची रचना देखील थक्क करणारी आहे. या किल्ल्यावर जवळपास एकोणीस मुख्य दरवाजे, अडतीस लहान दरवाजे आणि पस्तीस गुप्त मार्ग आहेत, तर शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी आणि तोफा डागण्यासाठी तब्बल दोन हजार भक्कम बुरुज बांधलेले आहेत. या बुरुजांवर उभे राहून पाहिल्यास संपूर्ण चित्रदुर्ग शहराचा आणि आजूबाजूच्या खोऱ्याचा विस्तीर्ण नजारा डोळ्यांत साठवता येतो. एकेकाळी या बुरुजांवरून विजयनगर आणि नायक राजांचे सैनिक अत्यंत कडक पहारा देत असत.
चित्रदुर्ग किल्ल्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील मानवी कलाकृती आणि निसर्गाचा झालेला अद्वितीय संगम. हा किल्ला पूर्णपणे नैसर्गिकरीत्या उपलब्ध असलेल्या अवाढव्य खडकांवर आणि दगडांवर वसलेला आहे. या खडकांचे आकार इतके विचित्र आणि भव्य आहेत की अनेकदा नैसर्गिक डोंगर कोणता आणि मानवनिर्मित तटबंदीची भिंत कोणती, हे ओळखणे खरोखरच कठीण जाते. याच नैसर्गिक कातळांवर प्राचीन काळातील अनेक सुंदर कातळशिल्पे कोरलेली आम्हाला आढळून आली.
खडकांच्या सपाट भागांवर आणि प्रवेशद्वारांच्या कमानींवर हत्ती, घोडे, मोर, कमळाची फुले, दुतोंडी गरुड म्हणजेच गंडभेरुंड आणि विविध देवतांच्या अत्यंत सुबक प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ही कातळशिल्पे तत्कालीन समाजाची सौंदर्यदृष्टी आणि त्यांच्या कलाप्रेमाची जिवंत साक्ष देतात. काही ठिकाणी खडकांमध्ये नैसर्गिक गुहा तयार झाल्या आहेत, ज्यांचा उपयोग सैनिकांसाठी विश्रांतीस्थान किंवा धान्य साठवण्यासाठी केला जात असे. इतक्या कठीण आणि टणक काळ्या पाषाणावर अत्यंत नाजूक कोरीव काम करण्यासाठी तत्कालीन शिल्पकारांनी किती अपार मेहनत घेतली असेल, याची जाणीव ही कातळशिल्पे पाहताना पदोपदी होत राहते. किल्ल्यावरील या पाषाणांनी उन्हाळ्याचे चटके आणि पावसाच्या सरी झेलत आपला हा ऐतिहासिक वारसा अत्यंत निष्ठेने जपून ठेवला आहे.
चित्रदुर्ग किल्ला हा जितका त्याच्या लष्करी सामर्थ्यासाठी आणि अभेद्यतेसाठी ओळखला जातो, तितकाच तो त्याच्या अध्यात्मिक आणि धार्मिक वारशासाठीही प्रसिद्ध आहे. या अवाढव्य किल्ल्याच्या आत एक-दोन नव्हे, तर चक्क अठरा प्राचीन मंदिरे आहेत. या मंदिरांची रचना प्रामुख्याने द्रविड स्थापत्यशैलीत केलेली असून, ती विजयनगरच्या वास्तुकलेचा आणि कुशलतेचा प्रभाव दर्शवतात. आम्ही यापैकी अनेक प्रमुख मंदिरांना प्रत्यक्ष भेट दिली.
त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध आणि उंचावर स्थित असलेले मंदिर म्हणजे 'हिडिंबेश्वर मंदिर'. महाभारत काळातील महाबली भीम आणि हिडिंबा यांच्या कथेचा संदर्भ या जागेशी जोडला जातो. या मंदिरातील शिवलिंग आणि तिथला शांत परिसर मनाला एक वेगळीच शांती आणि ऊर्जा देतो. याशिवाय, 'संपिगे सिद्धेश्वर मंदिर' हे देखील पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण आहे. या मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी आजही संपिगे म्हणजेच चाफा वृक्षाची फुले दरवळत असतात, ज्यामुळे संपूर्ण वातावरणात एक पावित्र्य निर्माण होते. किल्ल्याची प्रमुख ग्रामदेवता मानली जाणारी 'एकनाथेश्वरी' आणि अवाढव्य पाषाणात अत्यंत सुबकपणे कोरलेले 'गोपाळकृष्ण मंदिर', ही सर्व मंदिरे पाहताना आपण एखाद्या पवित्र तीर्थक्षेत्रावर आल्याचा भास होतो.
सततच्या युद्धाच्या आणि संघर्षाच्या या कठोर वातावरणातही सैनिकांना आणि राजघराण्याला मानसिक बळ देण्यासाठी या मंदिरांची निर्मिती अत्यंत विचारपूर्वक करण्यात आली होती. इथल्या प्रत्येक मंदिराच्या खांबांवर आणि छतावर अत्यंत नाजूक नक्षीकाम केलेले आहे, जे अनेक शतकांनंतरही आपले मूळ सौंदर्य टिकवून आहे.
अथांग आणि प्रगत पाणी साठवण प्रणाली
एखाद्या किल्ल्याला कितीही भक्कम तटबंदी असली, तरी पिण्याच्या पाण्याचा शाश्वत स्रोत असल्याशिवाय तो किल्ला जास्त काळ तग धरू शकत नाही. चित्रदुर्गच्या तत्कालीन वास्तूविशारदांना याची पूर्ण जाणीव होती. त्यामुळे त्यांनी या किल्ल्यावर एक अत्यंत प्रगत आणि अचूक अशी जल व्यवस्थापन आणि पाणी साठवण प्रणाली विकसित केली होती.
संपूर्ण किल्ल्यात पावसाचे पडणारे प्रत्येक थेंब पाणी गोळा करण्यासाठी नैसर्गिक उतारांचा आणि खडकांमधील भेगांचा अत्यंत कल्पकतेने वापर करण्यात आला आहे. आम्ही किल्ल्यावर फिरताना अनेक मोठी कुंडे आणि तलाव पाहिले, जे परस्परांना भूमिगत कालव्यांद्वारे जोडलेले आहेत. यातील सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे 'अक्का-तंगी होंडा' म्हणजेच थोरली आणि धाकटी बहीण अशी दोन पाण्याची कुंडे. ही कुंडे नैसर्गिक खडकात कोरलेली असून त्यातील पाणी अत्यंत स्वच्छ, नितळ आणि थंड असते. एका कुंडातून पाणी भरून वाहू लागले की ते भूमिगत मार्गाने आपोआप दुसऱ्या कुंडात जाईल, अशी ही अचूक आणि वैज्ञानिक रचना आहे.
याशिवाय 'गोपाळकृष्ण होंडा' आणि इतर अनेक छोट्या विहिरी किल्ल्यावर सर्वत्र विखुरलेल्या आहेत. असे अत्यंत अभिमानाने सांगितले जाते की, चित्रदुर्ग किल्ल्यावर सलग अनेक महिने शत्रूचा वेढा पडलेला असतानाही इथल्या सैनिकांना कधीही पाण्याची कमतरता भासली नाही. पाण्याचे महत्त्व आणि त्याच्या नियोजनाचे हे पंधराशे वर्षांपूर्वीचे प्रगत तंत्रज्ञान आजच्या काळातही आपल्या सर्वांसाठी एक मोठा आणि मार्गदर्शक धडा आहे.
किल्ल्याच्या आणखी आत, अत्यंत सुरक्षित भागात गेल्यावर आम्हाला युद्धाच्या साहित्याशी संबंधित काही अत्यंत दुर्मिळ अवशेष पाहायला मिळाले. त्यापैकी सर्वात लक्षवेधी आणि अवाढव्य गोष्ट म्हणजे 'दारूगोळा दळण्याचे पाषाण'. तोफांसाठी आणि बंदुकांसाठी लागणारा दारूगोळा तयार करण्यासाठी येथे चार अत्यंत मोठे आणि गोलाकार दगडी पाटे तयार करण्यात आले आहेत.
या अवाढव्य पाषाणांच्या मध्यभागी एक मोठा लाकडी दांडा अडकवून, त्यांना हत्तींच्या किंवा बैलांच्या साहाय्याने गोल फिरवले जात असे. या प्रक्रियेमुळे अत्यंत कमी वेळेत मोठ्या प्रमाणावर आणि अत्यंत बारीक असा दारूगोळा दळला जात असे. हे पाषाण इतके मोठे आणि वजनदार आहेत की त्यांना पाहून विजयनगर आणि नायक राजांच्या लष्करी तयारीच्या भव्यतेची आणि त्यांच्या ताकदीची अचूक कल्पना येते. या दारूगोळा निर्मिती केंद्राच्या आजूबाजूलाच सैनिकांच्या छावण्यांचे अवशेष, घोड्यांच्या आणि हत्तींच्या प्रशस्त पागा, तसेच धान्य साठवण्यासाठी बांधलेली अवाढव्य कोठारे आहेत. अन्नाची साठवणूक करण्यासाठी खडकांमध्ये कोरलेली ही मोठी कोठारे तत्कालीन अर्थव्यवस्थेची आणि नियोजनाची साक्ष देतात. किल्ल्याच्या एका भागात टंकसाळ आणि तेल साठवण्याच्या खोल विहिरी देखील आहेत. हे सर्व लष्करी आणि प्रशासकीय अवशेष पाहताना डोळ्यांसमोर तो गजबजलेला आणि युद्धसज्ज असा ऐतिहासिक काळ क्षणार्धात जिवंत होतो.
चित्रदुर्ग किल्ल्याची ही संपूर्ण सफर म्हणजे केवळ काळ्या दगडांच्या वास्तू पाहणे नव्हते, तर ते एका अदम्य मानवी जिद्दीचे आणि पराक्रमाचे साक्षात दर्शन होते. याच किल्ल्याचा इतिहास एका सामान्य परंतु अत्यंत शूर स्त्रीच्या नावाने अमर झालेला आहे, ती म्हणजे 'ओनाके ओबव्वा'. किल्ल्यावर फिरताना आम्ही ती ऐतिहासिक जागा पाहिली ज्याला 'ओबव्वा गिंडी' (ओबव्वाची फट) असे म्हटले जाते. जेव्हा हैदर अलीच्या सैन्याने मुख्य दरवाजे भेदता येत नाहीत हे पाहून, एका गुप्त फटीतून आत शिरण्याचा कट रचला, तेव्हा तिथे पहारा देणाऱ्या सैनिकाची पत्नी असलेल्या ओबव्वाने हे पाहिले. आपला नवरा जेवण करत असताना तिने त्याला त्रास न देता स्वतःच्या हातात मुसळ (ओनाके) घेतले आणि त्या फटीतून आत येणाऱ्या शत्रूच्या प्रत्येक सैनिकाच्या डोक्यावर प्रहार करून त्यांना यमसदनी धाडले. एका एकट्या स्त्रीने दाखवलेले हे अफाट धैर्य चित्रदुर्गच्या मातीत कायमचे मिसळून गेले आहे. महान राजा मदकरी नायक यांच्या शौर्याच्या कथा इथल्या प्रत्येक बुरुजावर आणि दरवाज्यावर कोरलेल्या आहेत.
दुपारचे ऊन डोक्यावर आले तरी आमचा किल्ला पाहण्याचा उत्साह अजिबात कमी होत नव्हता, कारण इथला प्रत्येक पाषाण आम्हाला एक नवीन आणि वीरश्रीपूर्ण गोष्ट सांगत होता. निसर्गाचे रौद्र रूप आणि मानवी कलाकुसरीचा हा अप्रतिम संगम पाहून आम्ही अक्षरशः मंत्रमुग्ध झालो होतो. सात पदरी तटबंदी पार करत, अनेक मंदिरे, पाणी साठवण प्रणाली आणि दारूगोळा दळण्याचे अवाढव्य पाषाण यांच्या नोंदी घेत, साधारणपणे चार ते पाच तास या अफाट पसरलेल्या किल्ल्यावर मनसोक्त भटकंती केल्यानंतर आम्ही परतीच्या मार्गाला लागलो. चित्रदुर्गने आम्हाला केवळ ऐतिहासिक माहितीच दिली नाही, तर आपल्या मातृभूमीच्या रक्षणासाठी पूर्वजांनी केलेल्या महान त्यागाची आणि त्यांच्या प्रगत बुद्धिमत्तेची एक अत्यंत प्रेरणादायी जाणीव करून दिली. हा अभेद्य किल्ला पाहणे हा आमच्या संपूर्ण प्रवासातील एक अत्यंत अविस्मरणीय आणि परिपूर्ण असा अनुभव ठरला. इतिहासाची ही पाने मनात कायमची साठवून आम्ही किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराबाहेर पडलो.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #चित्रदुर्ग #दुर्ग #किल्ला
