विजयनगर साम्राज्याच्या मुख्य अवशेषांकडे मार्गक्रमण करत असताना रस्त्याच्या उजव्या बाजूला 'क्वीन्स बाथ' अर्थात राणीच्या स्नानघराची एक अतिशय लक्षवेधी आणि प्राचीन इमारत आमच्या दृष्टीस पडली. हत्तीशाळेचा तो अवाढव्य परिसर पाहून आम्ही परत मागे वळलो आणि या कुतूहल जागवणाऱ्या इमारतीच्या दिशेने आमची पावले वळवली. बाहेरून पाहताक्षणीच ही वास्तू 'इंडो-इस्लामिक' वास्तुकलेचा एक अप्रतिम आणि नयनरम्य आविष्कार असल्याचे स्पष्ट जाणवत होते. या ऐतिहासिक वास्तूचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसावे आणि पर्यटकांना निवांतपणा मिळावा, यासाठी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने (एएसआय) इमारतीच्या सभोवताली एक अतिशय सुंदर आणि हिरवेगार उद्यान फुलवले आहे. इमारतीच्या प्रवेशद्वारापाशी लावलेल्या माहिती फलकावरील नोंदी वाचल्यावर एक रंजक बाब आमच्या लक्षात आली; ती म्हणजे, जरी या वास्तूला जगभरात 'राणीचे स्नानघर' या नावाने ओळखले जात असले, तरी प्रत्यक्ष इतिहासात ती केवळ राण्यांसाठीच वापरली जात होती का, याबद्दल इतिहासकारांमध्ये अजूनही एकमत नाही आणि त्याविषयी निश्चित माहिती उपलब्ध नाही. मात्र, इमारतीच्या आत प्रवेश केल्यावर आणि तिथली एकूण भव्य रचना पाहिल्यावर हे स्पष्ट होते की, तत्कालीन राजघराण्यातील लोकांसाठी निवांत वेळ घालवण्यासाठी आणि जलक्रीडेचा मनसोक्त आनंद लुटण्यासाठी अत्यंत विचारपूर्वक बनवलेली ही एक शाही आणि विलासी जागा होती.
हम्पीच्या संपूर्ण परिसरामध्ये फिरताना विजयनगरच्या राजांची आणि वास्तूविशारदांची जल व्यवस्थापनावर असलेली विलक्षण पकड पावलोपावली दिसून येते. क्वीन्स बाथ अर्थात राणीचे स्नानघर हा याच प्रगत आणि विलासी वास्तुकलेचा एक अत्यंत उत्कृष्ट नमुना आहे. या इमारतीचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या बाह्य आणि अंतर्गत रचनेतील कमालीचा विरोधाभास. बाहेरून पाहताना ही इमारत अतिशय साधी, भक्कम तटबंदीयुक्त आणि कोणत्याही विशेष नक्षीकामाविना उभी असलेली एक चौकोनी वास्तू वाटते. या जाडजूड आणि उंच भिंतींवर सुरक्षेच्या कारणास्तव खिडक्यांची रचना केलेली नाही. परंतु, एकदा का तुम्ही प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवले, की आतले ते मनमोहक आणि विलासी जग पाहून डोळे अक्षरशः विस्फारून जातात आणि बाहेरील साधेपणामागील रहस्य उलगडते.
इमारतीच्या आतल्या बाजूला अगदी मध्यभागी एक प्रचंड मोठा आणि खोल असा चौकोनी पाण्याचा तलाव आहे. या तलावात उतरण्यासाठी अतिशय सुबक अशा दगडी पायऱ्यांची रचना केलेली आहे. या तलावाच्या चारही बाजूंनी अतिशय प्रशस्त आणि हवेशीर असा लांबच लांब कॉरिडॉर किंवा परिक्रमा मार्ग बांधलेला आहे. या मार्गाला लागूनच तलावाच्या दिशेने तोंड करून अनेक सुंदर आणि कमानीयुक्त सज्जे (बाल्कनी) तयार करण्यात आलेले आहेत. राजघराण्यातील स्त्रिया किंवा राजाचे अतिथी याच सज्जांमध्ये बसून जलक्रीडेचा आणि संगीताचा आनंद लुटत असावेत, अशी कल्पना तिथली रचना पाहिल्यावर सहज करता येते. या सज्जांच्या छतांकडे नजर टाकली असता, प्रत्येक सज्जाचे छत हे वेगवेगळ्या आकारात आणि वेगवेगळ्या कोरीव कामात सजवलेले दिसते. कमानींची इस्लामिक शैली आणि खांबांवरील तसेच छतावरील हिंदू शैलीतील नक्षीकाम यामुळे हा इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचा एक अतिशय दुर्मिळ आणि देखणा आविष्कार ठरतो. एकेकाळी या कमानींवर आणि छतांवर अतिशय सुंदर असे रंगीत 'स्टुको' (चुना आणि जिप्समचे मिश्रण) नक्षीकाम होते, ज्याचे काही पुसटसे अवशेष आजही तिथे पाहायला मिळतात.
या स्नानघरातील पाणीपुरवठा आणि जल व्यवस्थापनाचे तंत्रज्ञान खरोखरच अचंबित करणारे आहे. या भव्य तलावात पाणी आणण्यासाठी विजयनगरच्या प्रसिद्ध दगडी जलवाहिन्यांचा (अक्वाडक्ट्स) अतिशय खुबीने वापर केला होता. इमारतीच्या बाहेरून एक मोठा कालवा या वास्तूला जोडलेला होता, ज्यातून ताजे आणि स्वच्छ पाणी सतत या तलावात पडत असे. या पाण्याचा प्रवाह आणि दाब नियंत्रित करण्यासाठी विशेष रचना केलेली होती. तसेच, वापरलेले आणि जुने पाणी बाहेर काढण्यासाठी तलावाच्या तळाशी एक उत्तम ड्रेनेज व्यवस्था निर्माण केली होती, जेणेकरून तलावात नेहमीच शुद्ध आणि ताजे पाणी राहील. या पाण्यासोबत सुगंधी फुले, केशर आणि चंदनाचे अत्तर वापरून राजघराण्यातील लोक आपले शाही स्नान अधिकच आल्हाददायक बनवत असत, असे म्हटले जाते.
या वास्तूच्या नावावरून असलेला संभ्रमही तितकाच रंजक आहे. जरी याला 'राणीचे स्नानघर' असे म्हटले जात असले, तरी हे ठिकाण राजघराण्यातील स्त्रियांच्या सुरक्षित परिसराच्या म्हणजेच 'झनाना एन्क्लोजर'च्या थोडे बाहेर आणि राजप्रांगणाच्या जवळ आहे. त्यामुळे अनेक इतिहासकारांचे आणि अभ्यासकांचे असे मत आहे की, हे केवळ राण्यांचे स्नानघर नसून स्वतः सम्राट कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या अत्यंत जवळच्या दरबारी लोकांसाठी बनवलेले शाही जलक्रीडांगण किंवा 'प्लेझर पॅव्हेलियन' असावे. राजा स्वतः या ठिकाणी येऊन निवांत वेळ घालवत असण्याची दाट शक्यता आहे. कारण काहीही असो, पण आज या कोरड्या पडलेल्या तलावाच्या काठावर उभे राहून जेव्हा आपण त्या काळाची कल्पना करतो, तेव्हा विजयनगर साम्राज्याचे ते अतुलनीय ऐश्वर्य, राजेशाही विलास आणि प्रगत जीवनशैली आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत झाल्याशिवाय राहत नाही. पुरातत्त्व खात्याने आजूबाजूला फुलवलेल्या बागेमुळे या वास्तूच्या लालसर रंगाला एक हिरवागर्द आणि अतिशय मनमोहक असा नैसर्गिक साज चढला आहे, जो हम्पीला येणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाला विजयनगरच्या प्रेमात पाडतो.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
