कर्नाटकातील खाद्यभ्रमंती

दक्षिण भारताच्या प्रवासाला निघण्यापूर्वी अनेक मित्रमंडळींनी आणि नातेवाईकांनी एक गोष्ट आवर्जून सांगितली होती की, तिकडे गेल्यावर जेवणाच्या बाबतीत थोडे सांभाळून राहावे लागते. तिकडे फक्त त्यांचेच म्हणजे पारंपरिक दाक्षिणात्य पदार्थ खायला मिळतात आणि अन्नामध्ये भाताचाच वापर सर्वाधिक असतो. सकाळच्या नाश्त्यासाठी इडली, मेदू वडा, मसाला डोसा, उत्तप्पा यांसारख्या पदार्थांशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नसतो. हीच गोष्ट पक्की ध्यानात असल्याने आमच्या या अकरा दिवसांच्या प्रवासामध्ये आपल्याला सातत्याने हेच पदार्थ खावे लागतील की काय, असा मोठा प्रश्न प्रवासाच्या सुरुवातीलाच मनात रेंगाळत होता. प्रवासाच्या पहिल्या दिवशी आम्ही गोकाकमध्ये मुक्काम केला. तिथे हॉटेलमधील रेस्टॉरंटमध्ये जेवणासाठी सर्व प्रकारचे पंजाबी पदार्थ आणि मसालेदार भाज्या होत्या. पंजाबी पदार्थांनी दक्षिण भारतात देखील किती घट्ट बस्तान बसवले आहे, याची ही पहिली प्रचिती होती. परंतु, प्रवासाचा पहिलाच दिवस असल्याने आणि पोटाला जड नको म्हणून आम्ही साध्या जेवणालाच प्राधान्य दिले. दुसऱ्या दिवशीच्या सकाळच्या नाश्त्यामध्ये मात्र अपेक्षेप्रमाणे दक्षिण भारतीय पदार्थांचीच मोठी रेलचेल दिसून आली. खऱ्या अर्थाने इथूनच आमच्या ऐतिहासिक प्रवासासोबतच आमचा रंजक आणि चविष्ट असा खाद्य प्रवास देखील सुरू झाला.

बदामीमध्ये पोहोचल्यावर तिथल्या हॉटेलमध्येही सामान्यपणे जेवणासाठी पंजाबी पदार्थांचीच मोठी यादी होती. मला या मसालेदार, तेलकट पंजाबी भाज्या बिलकुलच आवडत नाहीत. पंजाबी पदार्थांच्या त्या लाटेत काहीतरी अस्सल स्थानिक खाण्याचा आम्ही शोध घेत होतो. सुदैवाने, बदामीमधीलच एका रेस्ट हाऊसमध्ये आम्हाला तिथल्या प्रसिद्ध 'लिंगायत खानावळी' या प्रकाराविषयी माहिती मिळाली. महाराष्ट्रामध्ये जशा घरगुती जेवण देणाऱ्या खानावळी आणि थाळी पद्धतीची छोटी रेस्टॉरंट्स असतात, तशीच ही अस्सल कर्नाटकी लिंगायत खानावळ होती. पहिल्या दिवशी संध्याकाळी आमच्या हॉटेलच्या शेजारीच असलेल्या एका साध्याशा पण गजबजलेल्या खानावळीमध्ये आम्ही जाऊन बसलो आणि दक्षिण भारतीय थाळीची ऑर्डर दिली. ही कर्नाटकी थाळी खरोखरच खूप विशेष आणि वेगळी होती. ताटात वाढलेल्या भाज्या, गरमागरम चपात्या आणि कडक भाकरी चविष्ट होत्या. या घरगुती जेवणाच्या चवीने प्रवासाचा सगळा थकवा कुठल्या कुठे पळून गेला. विशेष म्हणजे याच ठिकाणी आम्ही चक्क 'पुरणपोळी' देखील मागवली होती! दोन दिवसांच्या सततच्या प्रवासानंतर आणि हॉटेलच्या जेवणानंतर असे अस्सल घरगुती पद्धतीचे आणि आपल्या मातीशी साधर्म्य सांगणारे जेवण खायला मिळाले होते.

दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी देखील आम्ही बदामीतील एका वेगळ्या लिंगायत खानावळीमध्ये जाऊन जेवलो. तिथे ताटात वेगवेगळ्या प्रकारच्या चविष्ट भाज्या, खुसखुशीत पापड आणि एक विशेष गोष्ट म्हणजे 'सांबर-भात' खायला मिळाला. कर्नाटकात जेवणात भात मोठ्या प्रमाणावर खाल्ला जातो, पण इथे भाताबरोबर सांबर आल्यावर त्यावर कुस्करून खाण्यासाठी एक पापड आवर्जून दिला जायचा. खाण्याची ही एक वेगळी आणि रुचकर पद्धत आम्हाला त्यादिवशी समजली. बदामीचे ऐतिहासिक वैभव पाहून झाल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी आम्ही गजेंद्रगडला भेट दिली. गजेंद्रगड गावामध्ये देखील अनेक खानावळी होत्या. बऱ्याचदा रस्त्यावरून गाडी चालवताना आणि उत्तम हॉटेल शोधत असताना आम्ही दुकानांवरची नावे वाचण्याचा प्रयत्न करत होतो. परंतु, गावामधील जवळपास सगळ्याच हॉटेल्सवरील आणि दुकानांवरील पाट्या केवळ आणि केवळ 'कन्नड' लिपीतच लिहिलेल्या असल्याने, भाषेचा एक भलामोठा पेच आमच्यासमोर उभा राहिला होता. एका हॉटेलची एकंदरीत बाह्य रचना, आत असलेली बाकड्यांची मांडणी आणि तिथली लोकांची गर्दी पाहता ही नक्कीच एखादी प्रसिद्ध खानावळच असावी, हे आम्ही आमच्या अनुभवावरून हेरले. आणि आमचा तो अंदाज अगदी खरा ठरला. या ठिकाणची थाळी देखील अतिशय उत्तम आणि चवीने परिपूर्ण होती. या दोन-तीन दिवसांच्या अनुभवानंतर मी या लिंगायत खानावळींच्या प्रेमातच पडलो होतो. इथल्या भाज्यांची चव आणि गरमागरम भाकरी इतकी लाजवाब होती की, मी माझ्या नियमित जेवणापेक्षा रोज एक-दोन भाकरी जास्तच खात होतो.

हम्पीच्या त्या अवाढव्य साम्राज्यात पोहोचायला आम्हाला संध्याकाळ झाली होती. ऐतिहासिक वास्तू पाहण्याच्या ओढीने आणि प्रवासाने थकल्यामुळे रात्री उशीर झाला आणि नाईलाजाने आम्हाला पुन्हा त्याच पंजाबी मसालेदार भाज्यांवर समाधान मानावे लागले. दुसऱ्या दिवशी दुपारी आमच्या गाईडने आम्हाला जेवणासाठी पुन्हा एकदा एका चकचकीत पंजाबी रेस्टॉरंटमध्ये नेले. पण त्यावेळी मात्र आम्ही गाईडला प्रकर्षाने आणि स्पष्टपणे सांगितले की, आम्हाला कोणत्याही पंजाबी हॉटेलमध्ये न जेवता अस्सल स्थानिक 'खानावळी'मध्येच जेवायचे आहे. सुदैवाने, यापूर्वीच्या प्रवासात ज्या लिंगायत खानावळीची आम्हाला सवय झाली होती, तशीच एक खानावळ हम्पीतल्या कमलापुरा भागात देखील होती. दोन शेजार-शेजारच्या खानावळींमध्ये खवय्यांची बऱ्यापैकी मोठी गर्दी होती. तरीदेखील आम्ही संयमाने वाट बघून आमचा नंबर लावला. जेव्हा पानावर गरमागरम जेवण वाढले गेले, तेव्हा तो वाट पाहण्याचा वेळ सार्थकी लागला आणि आम्ही तृप्त होऊनच तिथून बाहेर पडलो.

कर्नाटकातल्या बऱ्याच पारंपरिक आणि प्रसिद्ध उपाहारगृहांमध्ये जेवण थेट हिरव्यागार 'केळीच्या पानावर' वाढले जाते, असे आम्ही खूप ऐकून होतो आणि तसे जेवण जेवण्याची आमची इच्छा होती. परंतु, हम्पीच्या मुख्य पर्यटन आणि आजूबाजूच्या परिसरात अशा प्रकारची अस्सल उपाहारगृहे फारशी नव्हती. त्यामुळे रोजच्या त्याच थाळीची थोडीशी चव बदलण्यासाठी आणि केळीच्या पानावरील जेवणाचा अनुभव घेण्यासाठी आम्ही विजयनगर तालुक्याचे मुख्य ठिकाण असणाऱ्या 'होस्पेट' या शहरी भागामध्ये आलो. तिथे शोध घेतल्यानंतर पुन्हा एकदा एक अत्यंत उत्तम आणि पारंपरिक लिंगायत खानावळ आमच्या दृष्टीस पडली. त्या दिवशी संध्याकाळी तिथे स्थानिकांची आणि पर्यटकांची मोठ्या प्रमाणावर गर्दी होती. कशीबशी एका कोपऱ्यामध्ये आम्हाला बसायला जागा मिळाली. समोर एक स्वच्छ, हिरवेगार आणि कोवळे केळीचे पान ठेवण्यात आले. त्यावर थोड्याच वेळात भात, सांबर, रस्सम, विविध प्रकारच्या कोरड्या आणि ओल्या भाज्या, लोणचे, पापड असा सर्व भरगच्च स्वयंपाक वाढला गेला. या सर्व पदार्थांची चव उत्कृष्ट, नैसर्गिक आणि सात्विक होती. अन्नाचा खरा आस्वाद घेणे म्हणजे काय असते, हे त्या केळीच्या पानावर जेवताना आम्हाला खऱ्या अर्थाने पहिल्यांदा समजले. केळीच्या पानाचा तो एक वेगळाच मंद सुगंध त्या गरम जेवणात मिसळून त्याची चव आणखीनच वाढवत होता. हम्पीच्या मुख्य परिसरापासून थोडे लांब येऊन देखील एका उत्तम आणि संस्मरणीय जेवणाचा स्वाद आम्हाला चाखता आला होता, ज्याचे समाधान खूप मोठे होते.

सकाळच्या नाश्त्याच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर, आमच्या प्रवासात लागलेल्या कोणत्याही हॉटेलमध्ये दक्षिण भारतीय पदार्थ सोडून अन्य कुठलेच पदार्थ कधीही मिळाले नाहीत. म्हणजे इतके दिवस आम्ही सकाळच्या वेळी फक्त इडली, वडा, डोसा, उत्तप्पा याच पदार्थांवर आपली गुजराण करत होतो. पण यातही एक वेगळीच गंमत होती. प्रत्येक हॉटेलची, प्रत्येक गावाची चव आणि सांबर बनवण्याची पद्धत पूर्णपणे वेगळी होती. कुठे सांबर थोडे गोडसर असायचे, तर कुठे अत्यंत झणझणीत! आणि विशेष नमूद करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, ज्या अफाट प्रमाणात हे पदार्थ ताटात दिले जातात, ते प्रमाण आणि तो आकार आपल्या महाराष्ट्रामध्ये कुठेही सहसा पाहायला मिळत नाही. चित्रदुर्ग शहरामध्ये सकाळी नाश्ता करत असताना मेनू कार्डवर एका ठिकाणी 'चाऊ चाऊ भात' नावाचा एक नवीन पदार्थ दिसला. हे काहीतरी वेगळेच आणि भारी नाव आहे, असा विचार करून मी उत्सुकतेने तो पदार्थ ऑर्डर केला. पण जेव्हा प्रत्यक्ष ताटात तो पदार्थ समोर आला, तेव्हा समजले की तो दुसरा तिसरा काही नसून आपला नेहमीचा साधा 'उपमा' आणि गोड शिरा यांचे मिश्रण होते!

प्रवासाच्या शेवटच्या टप्प्यात मुरुडेश्वरचे दर्शन घेऊन आम्ही महामार्गावरून पुढे निघालो होतो. एका मोठ्या चार्जिंग स्टेशनला गाडी चार्जिंगला लावल्यानंतर, भूक लागल्यामुळे आम्ही जवळच असलेल्या एका छोट्याशा आणि साध्या उपाहारगृहामध्ये जेवायला बसलो. हे हॉटेल चालवणाऱ्या त्या स्थानिक ताईंना कन्नड भाषा वगळता इतर कोणतीही भाषा अजिबात अवगत नव्हती. पण तिथे भाषेची कोणतीही अडचण आली नाही. त्यांनी प्रेमाने आणि हसतमुखाने आम्हाला सुंदर, गरमागरम आणि चविष्ट असा 'पुलाव' खायला घातला. अतिशय कमी किमतीमध्ये आणि एका छोट्याशा टपरीवजा हॉटेलमध्ये खाल्लेल्या त्या पुलावाची चव एका पंचतारांकित हॉटेलच्या जेवणालाही लाजवणारी होती आणि ती आम्हाला प्रवासातील एक वेगळीच तृप्ती देऊन गेली.

अकरा दिवसांचा हा प्रदीर्घ प्रवास संपवून, परतीच्या वाटेवर आम्ही जेव्हा गोव्याची सीमारेषा ओलांडून आपल्या महाराष्ट्रात, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात पोहोचलो, तेव्हा एक वेगळाच आनंद झाला होता. सलग दहा-अकरा दिवस इडली, डोसा, मेदू वडा आणि सांबर-भात खाऊन आमच्या जिभा आता आपल्या अस्सल महाराष्ट्रीयन चवीसाठी आसुसल्या होत्या. त्यामुळे, सिंधुदुर्गमध्ये पोहोचल्याच्या दुसऱ्या दिवशी सकाळी सर्वात पहिल्यांदा आम्ही एका हॉटेलमध्ये जाऊन झणझणीत 'मिसळ पाव' आणि गरमागरम 'वडापाव'ची ऑर्डर दिली. अनेक दिवसांनंतर तेव्हा जीभ आणि मन दोन्ही खऱ्या अर्थाने तृप्त झाले. दक्षिण भारतीय पदार्थांचा तो सात्विक आस्वाद आणि शेवटी आपल्या मातीतल्या झणझणीत चवीचा तो स्पर्श, या दोन्ही गोष्टींमुळे आमच्या या ऐतिहासिक प्रवासासोबतच आमची ही खाद्यभ्रमंती देखील आयुष्यभरासाठी संस्मरणीय ठरली होती!

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #कर्नाटक #हंपी #बदामी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत 

 

कर्नाटकात दरवळलेला मराठीचा सुगंध

कोल्हापूर मार्गे आंबोली घाटातून कोकणात उतरताना कर्नाटकाच्या हद्दीत असणाऱ्या निपाणी शहरातून आपला प्रवास होतो. हा सीमाभाग पूर्णतः मराठी भाषिक असल्याने, आजवरच्या प्रवासात कर्नाटकाशी आपला इतकाच काय तो संबंध आलेला होता. परंतु, बदामी आणि हम्पीच्या या प्रदीर्घ ऐतिहासिक प्रवासात कर्नाटक आणि मराठी भाषेचा असणारा अतूट संबंध मला हळूहळू नव्याने उलगडत गेला. आमच्या या सफरीच्या पहिल्याच दिवशी जेव्हा आम्ही गोकाकमध्ये मुक्काम केला, तेव्हा सकाळी एका उपाहारगृहात आजूबाजूला कर्नाटकी हेल असलेली पण अस्सल मराठी बोलणारी माणसे दिसून आली. तिथून पुढे बदामीमध्ये पोहोचल्यावरही हाच अनुभव आला. बदामीच्या ऐतिहासिक लेण्या आणि किल्ल्यावर फिरताना आमच्या कानांवर सातत्याने मराठी शब्द पडत होते. आजूबाजूला नजर टाकली असता, पार्किंगमध्ये उभ्या असलेल्या गाड्यांपैकी निम्म्याहून अधिक गाड्या या 'एमएच' (MH) पासिंगच्या, म्हणजेच महाराष्ट्रातून आलेल्या होत्या. सुरुवातीला याचे खूप नवल वाटत होते. महाराष्ट्रापासून शेकडो किलोमीटर दूर, एका अनोळख्या प्रदेशात येऊनही आपल्याला आपली मातृभाषा इतक्या सहजतेने ऐकायला मिळते, याचे एक मोठे अप्रूप वाटले.

आम्ही बदामीमध्ये ज्या हॉटेलमध्ये थांबलो होतो, त्याच्या अगदी बाहेरच चालुक्य राजांच्या वंशजांच्या एका संमेलनाचा मोठा फोटो लावलेला होता. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या संमेलनाची सर्व माहिती देवनागरीत आणि अस्सल मराठीत लिहिलेली होती, आणि चालुक्यांचे ते वंशज 'साळुंखे' या मराठमोळ्या आडनावाचे होते! बऱ्याचदा हॉटेलमध्ये आम्ही कर्मचाऱ्यांशी थेट मराठीतूनच संवाद साधायचो, आणि विशेष म्हणजे आपली भाषा त्यांना अगदी सहज समजत होती. याच हॉटेलमधला एक वेटर तर चक्क 'जाधव' आडनावाचा होता. हॉटेलमधून प्रस्थान करतेवेळी त्याने आवर्जून आम्हाला सांगितले की तो मूळचा हुबळीचा आहे. त्याच्या आजूबाजूला आणि हुबळीतही बहुतांश लोक मराठीच राहतात, पण दुर्दैवाने त्याला स्वतःला मात्र अस्सल मराठी बोलता येत नाही, ही खंत त्याने बोलून दाखवली.

पुढे हम्पीच्या दिशेने प्रवास करतानाही रस्त्यावर पुणे, कोल्हापूर, सांगली यांसारख्या शहरांचा आरटीओ क्रमांक असणारी वाहने सातत्याने आमच्या सोबतीला होती. हम्पीच्या त्या अफाट आणि गुंतागुंतीच्या परिसराची माहिती घेण्यासाठी आम्ही एका 'मराठी' गाईडलाच प्राधान्य दिले. मूळचा कन्नड भाषिक असणारा, परंतु मराठी बोलणारा वाटाड्या मिळाल्याने आमचा तो ऐतिहासिक प्रवास सुकर आणि ज्ञानवर्धक झाला. हम्पीतल्या त्या तीन दिवसांच्या मुक्कामात तिथे आलेल्या एकूण पर्यटकांपैकी निम्म्याहून अधिक पर्यटक हे मराठी बोलणारेच असल्याचे प्रकर्षाने जाणवले. आपल्या महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या मराठीच्या विविध छटा तिथे सातत्याने कानावर पडत होत्या. सुरुवातीला ज्या गोष्टीचे खूप अप्रूप वाटायचे, त्याची नंतर सवय होऊन गेली. तिथली गर्दी पाहून, संपूर्ण कर्नाटक पर्यटन हे बऱ्याच अंशी महाराष्ट्रातील पर्यटकांवरच अवलंबून आहे की काय, असा विचार कालांतराने मनात येऊ लागला आणि ती गोष्ट बऱ्यापैकी खरी देखील होती. कर्नाटकच्या पर्यटन स्थळांवर सर्वाधिक गर्दी आजही महाराष्ट्रातील पर्यटकांचीच असते. विशेष म्हणजे, आपल्याकडे आलेल्या या पाहुण्यांचा पाहुणचार कसा करायचा, हे कर्नाटकी लोकांना चांगल्या प्रकारे अवगत आहे.

प्रवासात कधीकधी अगदी अचानक एखाद्या वळणावर मराठी बोलणारा स्थानिक व्यक्ती भेटायचा आणि सुखद धक्का देऊन जायचा. बदामीच्या पायथ्याशी उभे असताना आम्ही तिथल्या एका स्थानिक व्यक्तीला थेट किल्ल्याकडे जाण्याचा मार्ग सहज मराठीत विचारला, तेव्हा त्यानेही कसलाही संकोच न करता मराठीत आम्हाला अचूक रस्ता सांगितला. पुढे चित्रदुर्ग शहरात जेव्हा आम्ही हॉटेल शोधत होतो, तेव्हा एका हॉटेलचा मालक आमच्याशी पूर्णवेळ मराठीमध्येच संवाद साधत होता. अशा अनेक आश्चर्यकारक आणि सुखद गोष्टी आमच्या या प्रवासाच्या अनुभवात मोठी भर टाकत गेल्या. कर्नाटकाच्या समुद्रकिनारपट्टीवर असलेल्या मरावंते गावातील आमच्या हॉटेलमधील वेटरही आमच्याशी मराठीतच बोलत होता.

या सर्व अनुभवांनी मला दोन वर्षांपूर्वी केलेल्या कर्नाटकातील गोकर्ण महाबळेश्वरच्या प्रवासाची आठवण करून दिली. तिथेही एका हॉटेलमध्ये थांबलो असता तिथला वेटर आमच्याशी थेट मराठीत बोलायला लागला होता. त्याने तेव्हा एक सुंदर भौगोलिक सत्य सांगितले होते की, दमणच्या किनाऱ्यापासून ते थेट गोकर्ण-कारवारपर्यंतचा संपूर्ण किनारपट्टीचा भाग हा भाषिकदृष्ट्या मराठीच आहे. एका मराठी माणसासाठी ही खरोखरच मोठी अभिमानाची गोष्ट होती. गोकर्णच्या पुढे काही अंतरावर असलेल्या ऐतिहासिक मिर्जान किल्ल्यावर आलेले बहुतांश पर्यटकही एकमेकांशी मराठीमध्येच गप्पा मारत होते. तिथे घडलेला एक गमतीशीर किस्सा आजही लक्षात आहे. त्या किल्ल्यावर एक जोडपे एकमेकांशी मराठीतून मनसोक्त भांडत होते. कदाचित त्यांना असे वाटले असावे की आपण महाराष्ट्रापासून इतक्या दूर आलो आहोत, त्यामुळे आपली भाषा इथे कोणालाही समजणार नाही. परंतु, त्यांच्या त्या शिव्या ऐकून आम्हाला मनातल्या मनात हसू आले होते.

चित्रदुर्ग किल्ल्याच्या त्या अभेद्य आणि सात पदरी तटबंदीवर भेटलेल्या पर्यटकांमध्ये देखील बहुतांश पर्यटक हे महाराष्ट्रातीलच होते. एकंदरीत, राज्याच्या सीमा ओलांडून एका दूरच्या प्रदेशात प्रवास करत असतानाही, आपल्या मातृभाषेच्या आपुलकीने आणि उबदारपणाने आमची साथ सोडली नव्हती. मराठी मातृभाषा असणारे आणि मराठी समजणारे लोक कर्नाटकामध्ये पदोपदी, प्रत्येक पर्यटन स्थळावर आम्हाला दिसून आले. या संपूर्ण प्रवासातील सर्वात विशेष आणि नमूद करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, आम्ही तिथल्या स्थानिकांशी अनेकदा थेट मराठीत बोललो, परंतु त्यांनी कधीही आपल्याच मुंबई आणि परिसरात पाहायला मिळणाऱ्या दुराग्रहाप्रमाणे उद्धटपणे असे सांगितले नाही की आम्हाला मराठी येत नाही, फक्त हिंदीमध्येच बोला! मोडक्या-तोडक्या का होईना, पण त्यांनी कायम आपल्या भाषेत प्रतिसाद देण्याचा आणि हसतमुखाने मदत करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला.

दोन राज्यांमधील राजकीय सीमा जरी नकाशावर आखलेल्या असल्या, तरी संस्कृती, इतिहास आणि भाषेचे धागे एकमेकांत किती घट्ट विणलेले असतात, हे या संपूर्ण प्रवासाने आम्हाला शिकवले. चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव आणि विजयनगर यांसारख्या महान साम्राज्यांनी या दोन्ही प्रदेशांवर राज्य केले असल्यामुळे येथील लोकजीवनात एक कमालीचे साधर्म्य पाहायला मिळते. इथल्या लाल मातीत आणि काळ्या पाषाणात केवळ ऐतिहासिक वैभवच दडलेले नाही, तर एक प्रकारचा अतूट भाषिक जिव्हाळाही दडलेला आहे. आपली भाषा जेव्हा परक्या भूमीतही आदराने आणि प्रेमाने स्वीकारली जाते, तेव्हा तो प्रवास केवळ एका पर्यटनापुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो दोन भिन्न संस्कृतींना जोडणारा एक जिवंत आणि सळसळता दुवा बनतो. याच भाषिक अभिमानाच्या आणि मनमिळाऊ कर्नाटकी पाहुणचाराच्या गोड आठवणी उराशी बाळगून, आम्ही आमच्या या अकरा दिवसांच्या ऐतिहासिक प्रवासाची समाधानी आणि तृप्त मनाने सांगता केली.

--- तुषार भ. कुटे 

#हंपी #बदामी #कर्नाटक #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मराठी #प्रवास #महाराष्ट्र

मुर्डेश्वर

मरावंते ते मुर्डेश्वर हा पुढचा प्रवास अतिशय नयनरम्य होता. एका बाजूला अथांग पसरलेला अरबी समुद्र आणि दुसऱ्या बाजूला हिरवेगार पश्चिम घाट, या दोन्हींच्या मधून जाणारा तो गुळगुळीत महामार्ग प्रवासाची रंगत अधिकच वाढवत होता. रस्त्याच्या दुतर्फा असलेल्या नारळी-पोफळीच्या बागा, कौलारू घरे आणि मधूनच लागणारी छोटी-मोठी खाडीपात्रे निसर्गसौंदर्याची आठवण करून देत होती. मरावंतेच्या त्या नितांत सुंदर सकाळच्या आठवणी मनात साठवून आम्ही साधारण तास-दीड तासाच्या प्रवासानंतर मुर्डेश्वर शहराच्या वेशीवर येऊन पोहोचलो. मुर्डेश्वरमध्ये प्रवेश करताच खूप दुरूनच आपल्याला एका भव्य आणि गगनचुंबी वास्तूचे दर्शन घडते, ते म्हणजे इथल्या मंदिराचे अवाढव्य 'राजा गोपूर'. हे गोपूर जसजसे जवळ येऊ लागते, तसतशी या संपूर्ण मंदिर परिसराच्या भव्यतेची आपल्याला जाणीव होऊ लागते. त्यादिवशी मुर्डेश्वरमध्ये मात्र खूप मोठी गर्दी पाहायला मिळाली.

मुर्डेश्वर हे ठिकाण केवळ एका मंदिरासाठी नाही, तर भक्ती, कला आणि निसर्ग यांच्या एका अजोड संगमासाठी जगभरात ओळखले जाते. आम्ही आमची गाडी गर्दीतल्या पार्किंगमध्ये कशीबशी लावून मंदिराच्या मुख्य प्रांगणात प्रवेश केला. राजा गोपुराच्या पायथ्याशी उभे राहून जेव्हा वर पाहिले, तेव्हा त्याच्या विस्तीर्ण आणि कलाकुसरीने नटलेल्या बांधकामाने डोळे दीपून गेले. वीस मजल्यांच्या आणि सुमारे २३७ फूट उंच असलेल्या या राजा गोपुराच्या वरच्या मजल्यावर जाण्यासाठी आतून लिफ्टची व्यवस्था केलेली आहे. तिथली ती भली मोठी गर्दी पाहून आम्ही बाहेरूनच या गोपुराचे दर्शन घेतले.

या गोपुराच्या मागच्या बाजूला समोरच तीन बाजूंनी अरबी समुद्राच्या निळ्याशार पाण्याने वेढलेल्या एका टेकडीवर, भगवान शंकरांची एक अतिशय भव्य आणि रौद्र तरीही शांत मुद्रेतील मूर्ती विराजमान झालेली आम्हाला दिसली. तब्बल १२३ फूट उंच असलेली ही भगवान शिवाची मूर्ती जगातल्या सर्वात उंच शिवप्रतिमांपैकी एक मानली जाते. सकाळच्या स्वच्छ सूर्यप्रकाशात ती मूर्ती एखाद्या सुवर्णासारखी चमकत होती. भगवान शंकरांचे ध्यानस्थ रूप, त्यांच्या गळ्यातील नाग, जटेतून वाहणारी गंगा आणि त्यांच्या पाठीमागे अथांग पसरलेला निळाशार समुद्र, हे सर्व दृश्य एखाद्या सुंदर आणि सजीव चित्रासारखे भासत होते. उंचावरून दिसणारा तो लाटांचा फेसाळता किनारा, आजूबाजूच्या नारळीच्या बागा आणि समुद्रावर तरंगणाऱ्या छोट्या-मोठ्या बोटी, हे सर्व पाहताना आम्ही वेळ आणि काळ दोन्ही विसरून गेलो.

रामायण काळातील रावण आणि आत्मलिंग यांच्या कथेचा संदर्भ या ऐतिहासिक मुर्डेश्वर मंदिराशी जोडलेला आहे. इथल्या गाभाऱ्यातील शांतता आणि बाहेर समुद्राच्या लाटांचा घुमणारा नाद, यांचा एक अनोखा आणि दैवी मेळ येथे अनुभवता येतो. भगवान शिवाच्या त्या महाकाय मूर्तीच्या अगदी जवळ जाऊन आम्ही ती कलाकृती पाहिली. तिथल्या प्रत्येक कोरीव कामात आणि रचनेत एक अफाट भक्ती दडलेली आहे. मागील नऊ-दहा दिवसांच्या आमच्या या प्रदीर्घ प्रवासात आम्ही अनेक ऐतिहासिक आणि प्राचीन वास्तू पाहिल्या, पण मुर्डेश्वरचे हे दर्शन आमच्या प्रवासाला एक अत्यंत सुंदर आणि आध्यात्मिक किनार देऊन गेले. समुद्राच्या त्या खवळलेल्या लाटा जणू शिवाचाच गजर करत आहेत, असा भास मनात घेऊन आम्ही मुर्डेश्वरच्या या पवित्र भूमीचा निरोप घेतला.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #समुद्रकिनारा #मंदिर #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत

 

मरावंते समुद्रकिनारा

अगुंबे घाटाचा तो थरारक प्रवास संपवून रात्रीच्या वेळी जेव्हा आम्ही मरावंतेला पोहोचलो, तेव्हा घड्याळाने बरीच पुढची वेळ गाठली होती. पण पनवेल-कन्याकुमारी या राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ६६ वरची वाहनांची वर्दळ आणि रहदारी मात्र तसूभरही कमी झाली नव्हती. गाडीतून प्रवास करताना रस्त्याच्या डाव्या बाजूला अरबी समुद्राच्या खवळलेल्या लाटांचा घुमणारा आवाज स्पष्टपणे ऐकू येत होता, परंतु रात्रीच्या त्या काळोखात समुद्राचे ते अथांग दृश्य मात्र पूर्णपणे गुडूप झाले होते. भारताच्या किनारपट्टीवर अरबी समुद्राला अगदी खेटून आणि समांतर असा राष्ट्रीय महामार्ग जाणारी अतिशय मोजकीच ठिकाणे आहेत, आणि त्यातीलच एक अद्वितीय आणि निसर्गरम्य ठिकाण म्हणजे हा 'मरावंते' समुद्रकिनारा होय.

आदल्या रात्रीच्या प्रवासाचा थकवा दूर करून, दुसऱ्या दिवशी भल्या पहाटेच आम्ही महामार्ग ओलांडून थेट या विस्तीर्ण समुद्रकिनाऱ्यावर जाऊन पोहोचलो. पूर्वेकडून उगवणाऱ्या सूर्याची सोनेरी आणि कोवळी किरणे जेव्हा समुद्राच्या त्या निळ्याशार आणि खवळलेल्या लाटांवर पडत होती, तेव्हा ते दृश्य डोळ्यांचे पारणे फेडणारे होते. किनाऱ्यावरील ती मऊ, उबदार आणि सोनेरी वाळू समुद्राच्या पाण्याबरोबर अत्यंत नैसर्गिक लयीत हेलकावे खाताना दिसत होती. किनाऱ्याची धूप थांबवण्यासाठी आणि महामार्गाचे रक्षण करण्यासाठी येथे अवाढव्य दगडांची एक अतिशय वेगळी आणि विशिष्ट प्रकारची रचना करण्यात आली आहे. जर आकाशातून किंवा एखाद्या 'ड्रोन कॅमेरा'च्या नजरेतून पाहिले, तर एका बाजूला अथांग अरबी समुद्र, मध्यभागी काळाकुट्ट डांबरी रस्ता आणि दुसऱ्या बाजूला संथ वाहणारी सौपर्णिका नदी, असे इथले एक  विलोभनीय सौंदर्य आपल्या ध्यानात येते. मागील सलग नऊ दिवसांच्या ऐतिहासिक आणि घाटमाथ्यावरील खडतर प्रवासानंतर झालेले समुद्राचे हे प्रथम दर्शन आमच्या सर्वांच्या मनाला एक वेगळीच शांतता आणि सुखद गारवा देणारे ठरले. या अथांग किनाऱ्यावर मनसोक्त वेळ घालवून आणि त्या निसर्गाशी एकरूप होऊन आम्ही परतलो. त्यानंतर सकाळची न्याहारी आटोपून आम्ही आमच्या पुढच्या मुक्कामाच्या, म्हणजेच 'मुरुडेश्वरच्या रस्त्याला लागलो. 

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #समुद्रकिनारा #महामार्ग #प्रवास #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत 

 

होदिगेरे ते मानवंते एक विलक्षण प्रवास!

होदिगेरे येथील स्वराज्य संकल्पक शहाजीराजांच्या समाधीचे दर्शन घेऊन, अवघ्या पाचच मिनिटांत आम्ही पुन्हा चित्रदुर्ग-शिवमोगा मुख्य मार्गाला लागलो. आता आमच्या या प्रवासाचा पुढचा थांबा थेट अरबी समुद्राच्या किनारपट्टीवरील निसर्गरम्य 'मानवंते' हा होता. प्रवासाची दिशा ठरवण्यासाठी जेव्हा गुगल मॅपचा आधार घेतला, तेव्हा त्याने किनारपट्टीवर जाण्यासाठी दोन वेगवेगळे रस्ते सुचवले. त्यापैकी सुप्रसिद्ध 'अगुंबे घाटा'तून खाली उतरणारा रस्ता वेळेच्या दृष्टीने कमी वेळेचा दाखविल्याने आम्ही त्याच मार्गाने जाण्याचा निर्णय घेतला. शिवमोगा शहराची हद्द पार केल्यानंतर आमच्या प्रवासाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलून गेले. या परिसरातील विस्तीर्ण आणि भल्यामोठ्या सुपारीच्या बागांमधून जाणारा तो काळाकुट्ट आणि गुळगुळीत डांबरी रस्ता प्रवासाचा आनंद द्विगुणित करत होता. रस्त्यावर वाहनांची फारशी वर्दळ नसल्याने गाडी चालवणे अतिशय सुखद वाटत होते. दुपार टळून गेली होती आणि सूर्यदेव हळूहळू पश्चिमेच्या क्षितिजाकडे आपला प्रवास करत होते.

गाडीच्या खिडकीतून बाहेर नजर टाकावी तिथपर्यंत रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना केवळ आणि केवळ सुपारीच्याच गर्द बागा डोलताना दिसत होत्या. भारतातील सुपारीचे हे सर्वात मोठे कोठारच असावे, याची प्रकर्षाने जाणीव तिथली ती अथांग हिरवळ पाहून झाली. घनदाट झाडीच्या त्या नितांत सुंदर आणि निसर्गरम्य परिसरातून प्रवास करताना, खऱ्या अर्थाने निसर्गाशी एकरूप झाल्याचा आनंद आम्हाला घेता आला. प्रवासात अधूनमधून घाटमाथ्यावरील वळणदार रस्ते लागायचे, तर कधी रस्ता पूर्णपणे घनदाट झाडीच्या बोगद्यातून जायचा. उत्कृष्ट प्रतीच्या सुपारीच्या वाणासाठी संपूर्ण कर्नाटकात प्रसिद्ध असणारे 'तीर्थहळ्ळी' गाव मागे टाकल्यानंतर, आम्ही एका अधिकच घनदाट आणि गूढ जंगलामध्ये प्रवेशकर्ते झालो. उन्हाळ्यातही इथली झाडी इतकी गर्द होती की, पावसाळ्याच्या दिवसांत हा संपूर्ण परिसर किती सुखद, मनमोहक आणि हिरवागार असावा, याची मी केवळ कल्पनाच करत होतो.

संध्याकाळच्या सुमारास आम्ही अगुंबे घाट उतरायला सुरुवात केली. घाटाच्या अगदी सुरुवातीलाच एका ठिकाणी रस्ता इतका अरुंद होता की तिथून केवळ एकेरी वाहतूकच पुढे जाऊ शकत होती. याच ठिकाणी निसर्गाचे एक विलोभनीय रूप पाहण्यासाठी पर्यटकांची भलीमोठी गर्दी उसळली होती. डोंगरांच्या त्या उंच पट्ट्यावरून आणि घनदाट झाडीतून इथला अथांग पसरलेला विस्तीर्ण परिसर एकाच दृष्टिक्षेपात येत होता. मावळतीचा सूर्य आणि ते निसर्गरम्य दृश्य पाहण्यासाठी पर्यटकांची तिथे मोठी झुंबड उडाली होती. जसजसे आम्ही पुढे गेलो, तसतसा या अगुंबे घाटाचा खरा आणि अक्राळविक्राळ आवाका आमच्या ध्यानात येऊ लागला. हा घाट भारतातील कठीण श्रेणीत मोडणाऱ्या घाटांपैकी एक आहे, याची प्रचिती पदोपदी येत होती. अनेक ठिकाणी अत्यंत अवघड 'हेअर पिन कर्व्ह' असणारे तीव्र उताराचे वळणदार रस्ते गर्द झाडीतून पार करत आम्ही अतिशय सावधपणे घाट उतरत होतो. माझ्या आतापर्यंतच्या प्रवासात महाराष्ट्रामध्येही इतका अवघड आणि तीव्र उताराचा घाट मी पाहिला नव्हता. या रस्त्याने नेहमी प्रवास करणाऱ्या स्थानिकांच्या गाड्या अत्यंत सफाईदारपणे आणि वेगाने वर येत होत्या, परंतु रस्त्याची रुंदी बऱ्याच ठिकाणी खूपच कमी असल्याने मला अतिशय सावधपणे आणि गाडीवर पूर्ण नियंत्रण ठेवून गाडी चालवावी लागत होती. सुदैवाने त्या दिवशी अंधार पडलेला नव्हता, पाऊसही नव्हता आणि धुक्याची चादरही नव्हती. अशा अनुकूल हवामानात एका अज्ञात आणि अवघड घाटातून प्रवास करताना आम्ही नकळतपणे निसर्गाचे शतशः आभार मानले. तरीही हा घाट उतरताना मिळालेला अनुभव खऱ्या अर्थाने अंगावर काटा आणणारा आणि थरारक असाच होता.

अखेर घाट पूर्णपणे उतरून खाली आलो, तेव्हा आम्हा सर्वांनी एक मोठा सुटकेचा निश्वास सोडला. परंतु आमचा थरार इथेच संपला नव्हता, कारण जंगल अजूनही संपलेले नव्हते. त्या घनदाट जंगलातून आणि विरळ वस्ती असलेल्या, रहदारी नसलेल्या सामसूम डांबरी रस्त्यांवरून आम्ही किनारपट्टीच्या दिशेने वेगाने मार्गक्रमण करत होतो. सूर्य अजून पूर्णपणे मावळलेला नव्हता, तरीदेखील जंगलाच्या त्या घनदाट छत्रीमुळे वातावरणामध्ये बऱ्यापैकी काळोख दाटून आला होता. प्रत्यक्ष त्या जंगलाच्या हद्दीतून बाहेर आलो, तेव्हा घड्याळात संध्याकाळचे साडेसात वाजून गेले होते. त्यानंतर साधारणतः आठ वाजण्याच्या सुमारास आम्ही पनवेल-कन्याकुमारी राष्ट्रीय महामार्गाला लागलो. बऱ्याच कालावधीनंतर आणि शांततेनंतर रस्त्यावर इतकी मोठी रहदारी आणि वाहनांचे दिवे दिसून आले. अखेर रात्रीचे नऊ वाजले, तेव्हा आम्ही मानवंते किनाऱ्यावर असणाऱ्या आमच्या नियोजित रिसॉर्टमध्ये पोहोचलो आणि एका अत्यंत थरारक प्रवासाची सांगता झाली.

(चित्रे: इंटरनेट माध्यम)

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #घाट #प्रवास