पट्टदकलच्या अद्भुत ऐतिहासिक वारसास्थळावरून निघताना आम्हाला अपेक्षेपेक्षा बराच उशीर झाला होता. तिथून अगदी जवळच असलेल्या 'ऐहोळे' या गावातील जगप्रसिद्ध मंदिरे आजच्या आजच पाहण्याचा आमचा पक्का बेत होता. पट्टदकलवरून ऐहोळेला पोहोचण्यासाठी जेमतेम वीस मिनिटांचा रस्ता होता, परंतु गुगल मॅपच्या अंदाजानुसार आम्ही तिथे संध्याकाळी सहाच्या नंतरच पोहोचणार होतो. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या अखत्यारीत असणारी ही सर्व ऐतिहासिक ठिकाणे संध्याकाळी बरोबर सहा वाजता पर्यटकांसाठी बंद होतात, याची आम्हाला पूर्ण कल्पना होती. त्यामुळे वेळेवर पोहोचलो नाही तर ही मंदिरे आतून पाहता येणार नाहीत, ही धाकधूक मनात होती. तरीही, 'प्रयत्न करायला काय हरकत आहे?' असा सकारात्मक विचार करून आम्ही ऐहोळेच्या दिशेने गाडी दामटली.
अखेर संध्याकाळी सहा वाजून दहा मिनिटांनी आम्ही ऐहोळे गावात प्रवेश केला. गावात शिरतानाच रस्त्याच्या सुरुवातीला दोन-तीन अतिशय सुंदर आणि प्राचीन मंदिरे आमचे स्वागत करत उभी होती. गुगल मॅपवर पाहिल्यावर लक्षात आले की, या गावात मंदिरांचे स्थान एकाच ठिकाणी नसून ते संपूर्ण गावभर विखुरलेले आहे. गाडी थोडी पुढे गेल्यावर रस्त्याच्या डावीकडे, उजवीकडे आणि अगदी दूरवरच्या एखाद्या टेकडीवरही प्राचीन मंदिरेच मंदिरे दिसायला लागली. गाव ओलांडून थोडे बाहेर आल्यावर डाव्या बाजूला एका एकाकी मंदिराच्या दिशेने आम्ही वळलो. सुदैवाने हे मंदिर उघडे होते आणि त्याच्या बाहेर पुरातत्व खात्याचा निळा फलकही लावलेला होता. हे ऐहोळे गावातील प्रसिद्ध 'हुच्चीमल्ली मंदिर' होते. पट्टदकलच्याच सुबक स्थापत्यशैलीची आठवण करून देणारी या मंदिराची रचना अतिशय विलोभनीय होती. विशेष म्हणजे, या मंदिराच्या प्रांगणातून आजूबाजूला दूरवर पसरलेली आणखी अनेक मंदिरे स्पष्टपणे दिसत होती.
सूर्य मावळायला अजून बराच वेळ शिल्लक होता आणि आकाशात रंगांची उधळण सुरू झाली होती. त्यामुळे उरलेल्या वेळेत इतरही काही मंदिरे बाहेरून का होईना पाहता येतील, या विचाराने आम्ही पुन्हा मुख्य गावाकडे मागे फिरलो. गावाच्या अगदी मध्यभागी पुरातत्व खात्याने संरक्षित केलेला मुख्य मंदिरांचा एक मोठा आणि विस्तीर्ण समूह आम्हाला दिसला. अर्थातच, अधिकृत वेळ उलटून गेल्यामुळे या मुख्य संकुलात आत जाण्याची परवानगी आम्हाला मिळाली नाही. त्यामुळे कंपाऊंडच्या बाहेरूनच त्या भव्य वास्तूंचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवून आम्ही पुढे प्रस्थान केले.
गावाच्या अगदी समोरच एक भक्कम किल्लावजा डोंगर आमचे लक्ष वेधून घेत होता. या डोंगरावर एक छानशी जुनी तटबंदी देखील दिसत होती. न राहवून आम्ही त्या दिशेने गाडी वळवली. डोंगराच्या पायथ्याशी गाडी थांबवून, तिथे लाल दगडात कोरलेल्या आणि झीज झालेल्या सुंदर पायऱ्यांवरून आम्ही किल्ल्याच्या दिशेने चढाई सुरू केली. जसजसे आम्ही वर जाऊ लागलो, तसतसे संपूर्ण ऐहोळे गाव एका सुंदर कॅनव्हाससारखे आमच्यासमोर उलगडू लागले. वरून पाहताना या गावातील शेकडो मंदिरांचे अफाट जाळे नजरेस पडले. जिथे नजर जावी, तिथे फक्त मंदिरे आणि मंदिरेच दिसत होती! 'हे संपूर्ण गाव फक्त मंदिरे बांधण्यासाठीच वसवले होते की काय?' असा भाबडा प्रश्न हे दृश्य पाहून नक्कीच कोणाच्याही मनात येईल. गावाच्या प्रत्येक कोपऱ्यात, गल्लीत आणि शेजारी वाहणाऱ्या मलप्रभा नदीच्या काठावरही अनेक मंदिरे उभी होती. यातल्या अनेक मंदिरांना पुरातत्व खात्याने कुंपण घालून संरक्षित केले होते. आपल्याकडे एखाद्या गावात एखादे प्राचीन मंदिर असले तरी आपल्याला त्याचे मोठे अप्रूप वाटते आणि आपण अचंबित होतो. पण या एकाच गावात तब्बल शेकडो प्राचीन मंदिरे विखुरलेली पाहणे, हा खरोखरच एक अद्भुत आणि थक्क करणारा अनुभव होता.
पायऱ्या चढून आम्ही किल्ल्याच्या सर्वोच्च माथ्यावर पोहोचलो. या किल्ल्यावरही एक अतिशय सुंदर आणि शांत मंदिर होते, ज्याचे नाव 'मेगुती जैन मंदिर' असे आहे. या उंचीवरून आजूबाजूचा सर्व विस्तीर्ण परिसर एकाच दृष्टिक्षेपात न्याहाळता येत होता. या किल्ल्याची भक्कम तटबंदी पाहून ती कोणीतरी नव्याने पुनर्बांधणी केल्यासारखी वाटत होती. या ठिकाणावरून संपूर्ण गावातील सर्व मंदिरे एकाच वेळी पाहता येत होती. शहराच्या गोंगाटापासून दूर, अतिशय निवांत ठिकाणी एका सुंदर नदीच्या काठावर हे ऐहोळे गाव वसलेले आहे. संध्याकाळची वेळ होती आणि सूर्य पश्चिम क्षितिजावर अगदी संथपणे मावळत होता. तो शांत परिसर, ती लाल माती आणि तो थंडगार वारा अनुभवताना तिथेच तासन् तास बसून राहावेसे वाटत होते. पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या त्या प्राचीन मंदिरांनी या छोट्याशा गावाची शोभा खऱ्या अर्थाने कैकपटीने वाढवली होती.
ऐहोळे हे केवळ कर्नाटकातील बागलकोट जिल्ह्यातील एक सामान्य गाव नाही, तर तो भारतीय उपखंडातील मंदिर वास्तुकलेचा आणि शिल्पकलेचा एक अतिशय मोठा आणि महत्त्वाचा अध्याय आहे. प्राचीन काळी या गावाला 'आर्यपूर' किंवा 'अय्यावोळे' या नावाने ओळखले जायचे. इतिहासकारांच्या आणि पुरातत्व तज्ज्ञांच्या मते, ऐहोळे हे खऱ्या अर्थाने 'भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेचे पाळणाघर' आहे. आज आपण भारतभर जी भव्य आणि विविध शैलींची मंदिरे पाहतो, त्या सर्वांचे प्राथमिक प्रयोग आणि रेखाटने याच ऐहोळे गावाच्या लाल मातीत साकारली गेली होती.
पाचव्या शतकापासून ते आठव्या शतकापर्यंत चालुक्य घराण्याच्या राजांनी या गावाला आपल्या वास्तुकलेची एक उघडी प्रयोगशाळाच बनवून टाकले होते. चालुक्य राजांनी बदामीला आपली राजकीय राजधानी आणि पट्टदकलला आपली सांस्कृतिक राजधानी बनवण्यापूर्वी ऐहोळे येथेच आपल्या महान कारागिरांना आणि शिल्पकारांना मुक्तपणे प्रयोग करण्याची संधी दिली. दगडांवर घाव घालून वेगवेगळ्या आकारांची, वेगवेगळ्या शिखरांची आणि वेगवेगळ्या शैलींची मंदिरे कशी उभी करावीत, याचे धडे याच भूमीत गिरवले गेले. याच कारणामुळे ऐहोळे गावात आजमितीला १२५ पेक्षा अधिक लहान-मोठी मंदिरे आणि लेण्या अस्तित्वात आहेत, जी एकाच विशिष्ट शैलीत नसून वास्तुकलेच्या अनेक विविध अंगांचे दर्शन घडवतात.
ऐहोळेमधील सर्वात प्रसिद्ध आणि पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण असलेले मंदिर म्हणजे 'दुर्गा मंदिर'. या मंदिराचे नाव ऐकताच आपल्याला वाटते की हे मंदिर देवी दुर्गेचे असावे, परंतु तसे नाही. हे मंदिर मूळतः भगवान विष्णू किंवा शिवाला समर्पित असावे. या मंदिराच्या अगदी जवळ पूर्वी एक जुना 'दुर्ग' म्हणजेच किल्ला किंवा ढिगारा होता, त्यामुळे स्थानिक लोक याला 'दुर्गा मंदिर' असे म्हणू लागले. या मंदिराची रचना संपूर्ण भारतात अत्यंत दुर्मिळ आहे. हे मंदिर 'गजपृष्ठाकार' म्हणजेच हत्तीच्या पाठीसारख्या किंवा बौद्ध चैत्यगृहासारख्या अर्धगोलाकार आकारात बांधलेले आहे. मंदिराच्या सभोवताली प्रदक्षिणा घालण्यासाठी खांबांनी युक्त असा एक सुंदर मार्ग आहे. या खांबांवर आणि मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर महिषासुरमर्दिनी, नरसिंह, शिव-पार्वती आणि वराह अवताराची अतिशय सुबक आणि प्रमाणबद्ध शिल्पे कोरलेली आहेत. या मंदिराचे शिखर काहीसे उत्तर भारतीय 'नागर' शैलीकडे झुकणारे आहे, जे तत्कालीन शिल्पकारांच्या प्रयोगाचा एक उत्तम नमुना आहे.
दुर्गा मंदिराच्याच संकुलात असलेले दुसरे एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिर म्हणजे 'लाड खान मंदिर'. या मंदिराचे नाव एखाद्या मुस्लिम व्यक्तीच्या नावावरून असल्यामुळे सुरुवातीला मोठे आश्चर्य वाटते. यामागचा इतिहास असा आहे की, विजापूरच्या आदिलशाहीच्या काळात 'लाड खान' नावाचा एक सेनापती या मंदिरात आपला मुक्काम ठोकून होता आणि त्याने या मंदिरालाच आपले निवासस्थान बनवले होते. तेव्हापासून या मंदिराला त्याचेच नाव पडले. हे मंदिर पंचायतन शैलीतील असून त्याची वास्तुरचना लाकडी घरासारखी दिसते. दगडांना लाकडाच्या ओंडक्यांसारखा आकार देऊन या मंदिराचे छप्पर अतिशय कल्पकतेने बनवलेले आहे. मंदिराच्या आत नंदीची एक मोठी मूर्ती असून खांबांवर गंगा आणि यमुना या नद्यांच्या देवतांची अतिशय रेखीव शिल्पे आहेत. चालुक्य कारागीर लाकडी वास्तुकलेकडून दगडी वास्तुकलेकडे कसे वळत होते, हे या मंदिरावरून स्पष्टपणे समजते.
ऐहोळेमध्ये केवळ मंदिरेच नाहीत, तर खडकात कोरलेली एक अप्रतिम लेणी देखील आहे, जिचे नाव 'रावणफाडी लेणी' असे आहे. सहाव्या शतकात कोरलेली ही लेणी पूर्णपणे भगवान शिवाला समर्पित आहे. या लेणीच्या आत प्रवेश करताच डाव्या बाजूला नटराज शिवाची एक अत्यंत भव्य आणि गतिमान मूर्ती पाहायला मिळते. या मूर्तीच्या सभोवताली सप्तमातृका अतिशय सुंदर रीतीने कोरलेल्या आहेत. शिवाने आपल्या नृत्यातून जणू संपूर्ण ब्रह्मांड कसे व्यापून टाकले आहे, याचा प्रत्यय हे शिल्प पाहताना येतो. याच लेणीमध्ये अर्धनारीश्वर आणि हरिहर यांचीही अत्यंत रेखीव आणि जिवंत वाटणारी शिल्पे आहेत.
ज्या डोंगरावर चढून आम्ही ऐहोळे गावाचे विहंगम दृश्य पाहिले, त्या डोंगरावरील 'मेगुती जैन मंदिर' हे देखील ऐतिहासिक दृष्ट्या एक अत्यंत महत्त्वाचे ठिकाण आहे. इसवी सन ६३४ मध्ये चालुक्य राजा दुसरा पुलकेशी याचा दरबारी कवी 'रविकीर्ती' याने या मंदिराची निर्मिती केली. हे मंदिर जैन धर्माचे असून ते पूर्णपणे द्राविड शैलीत बांधलेले आहे. या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या बाहेरील भिंतीवर असलेला एक प्रदीर्घ शिलालेख, ज्याला 'ऐहोळे शिलालेख' म्हणून ओळखले जाते. या शिलालेखात राजा दुसऱ्या पुलकेशीने उत्तर भारताचा महान सम्राट हर्षवर्धन याचा नर्मदा नदीच्या काठी कसा दारुण पराभव केला, याची शौर्यगाथा अत्यंत अभिमानाने कोरलेली आहे. भारतीय इतिहासातील अनेक महत्त्वाचे संदर्भ आणि सनावळ्या या एकाच शिलालेखावरून आजच्या इतिहासकारांना स्पष्ट झाल्या आहेत.
आम्ही पाहिलेले 'हुच्चीमल्ली मंदिर' हे ऐहोळेमधील आणखी एक महत्त्वपूर्ण मंदिर आहे. या मंदिराच्या शिखराची रचना रेखा-नागर शैलीची आहे आणि या मंदिराच्या गाभाऱ्यात कार्तिकेयाची मयूरावर स्वार झालेली अतिशय आकर्षक मूर्ती आहे. याशिवाय गावात हुच्चीमल्ली, गौडर मंदिर, चक्रगुडी आणि अंबिगेरागुडी असे मंदिरांचे अनेक छोटे-मोठे समूह आहेत. या प्रत्येक मंदिरात काहीतरी नवीन प्रयोग केलेला आढळतो. कोठे छताची रचना वेगळी आहे, कोठे शिखराचा आकार नवीन आहे, तर कोठे खांबांवरील नक्षीकाम अद्वितीय आहे.
ऐहोळे गावाचे आणखी एक वेगळेपण म्हणजे येथील प्राचीन मंदिरे आणि आजचे आधुनिक जनजीवन यांचा झालेला विलक्षण संगम. भारतभरातील इतर ऐतिहासिक स्थळे ही अनेकदा मानवी वस्तीपासून दूर आणि पूर्णपणे संरक्षित असतात. पण ऐहोळे गावात असे नाही. येथे अक्षरशः लोकांच्या घरांच्या भिंती या पंधराशे वर्षे जुन्या मंदिरांच्या भिंतींना लागून आहेत. येथील लोक या प्राचीन अवशेषांच्या सानिध्यातच आपले रोजचे जीवन जगतात. घराच्या अंगणात एखादे चालुक्यकालीन मंदिर उभे आहे आणि त्याच्या पायऱ्यांवर लहान मुले खेळत आहेत किंवा गुरांना बांधलेले आहे, अशी दृश्ये ऐहोळेच्या गल्ल्यांमध्ये फिरताना सहज पाहायला मिळतात. हे दृश्य एकाच वेळी भूतकाळ आणि वर्तमानकाळाची गळाभेट घडवून आणते.
थोडक्यात सांगायचे तर, ऐहोळे हे भारतीय वास्तुकलेचे एक जिवंत आणि कधीही न संपणारे पुस्तक आहे. ज्यांना भारताचा प्राचीन इतिहास, इथली शिल्पकला आणि जुन्या काळच्या कारागिरांची अफाट बुद्धिमत्ता समजून घ्यायची आहे, त्यांच्यासाठी ऐहोळे म्हणजे एक मोठी पर्वणीच आहे. या गावातील लाल मातीचा प्रत्येक कण आणि इथला प्रत्येक दगड आजही चालुक्यांच्या त्या सुवर्णयुगाची साक्ष देत उभा आहे. बदामी आणि पट्टदकलच्या वैभवाचा पाया ज्या भूमीत रचला गेला, ती ऐहोळेची प्रयोगशाळा पाहिल्याशिवाय चालुक्य इतिहासाची कोणतीही सफर खऱ्या अर्थाने पूर्ण होऊच शकत नाही.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मराठी #मंदिर #वारसास्थळ
