काल रात्री हम्पीमध्ये मुसळधार पावसाने चांगलीच हजेरी लावली होती. विजांच्या भयंकर गडगडाटासह कोसळणाऱ्या पावसाचा आवाज रात्रभर कानांवर पडत होता. सकाळी जाग आली तेव्हाही आकाशात ढगांची मोठी गर्दी होती. पण सुदैवाने पाऊस थांबला होता, ही आमच्यासाठी एक अत्यंत सकारात्मक बाब होती. कालच्या उन्हाच्या तडाख्यानंतर या ढगाळ वातावरणामुळे मोठा दिलासा मिळाला होता आणि आज उन्हाचा फारसा त्रास होणार नाही, याची खात्री पटली. आता फक्त दिवसा पाऊस पुन्हा सुरू होऊ नये, एवढीच मनोमन प्रार्थना करत आम्ही आजच्या देवदर्शनासाठी बाहेर पडलो. आजचा आमचा संपूर्ण दिवस हम्पीतील मंदिरांना आणि तिथल्या चैतन्याला समर्पित होता.
कमलापूरहून हम्पीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर एका छोट्याशा आणि साध्या टपरीवर आम्ही सकाळच्या न्याहारीसाठी थांबलो. ही टपरी चार उत्साही ज्येष्ठ नागरिक अतिशय उत्तम प्रकारे चालवत होते. त्यांचा मेनू पूर्णपणे अस्सल दक्षिण भारतीय पद्धतीचा होता. आम्ही नेहमीप्रमाणे वेगवेगळ्या पदार्थांची ऑर्डर दिली. पण जेव्हा ताट समोर आले, तेव्हा त्यात वाढलेल्या पदार्थांची अवाढव्य मात्रा पाहून आम्ही थक्क झालो. दक्षिण भारतीय पदार्थांची खरी चव आणि तिथल्या लोकांची आदरातिथ्याची पद्धत दक्षिण भारतातच खऱ्या अर्थाने अनुभवायला मिळते, याचा हा एक अतिशय सुखद अनुभव होता. इथेही संवादासाठी भाषेची अडचण पुन्हा एकदा जाणवली, पण प्रेमाला आणि चवीला भाषेची गरज नसते, हेच त्या ज्येष्ठ नागरिकांच्या हसऱ्या चेहऱ्यावरून दिसत होते.
न्याहारी आटोपून आम्ही 'विरूपाक्ष' मंदिराकडे प्रस्थान केले. हम्पीमधील विरूपाक्ष मंदिर हे एक असे एकमेव आणि जिवंत ठिकाण आहे, जिथे आजही भाविकांची आणि पर्यटकांची अलोट गर्दी पाहायला मिळते. आतापर्यंत हम्पीमध्ये पाहिलेल्या इतर कोणत्याही भग्न वास्तूंमध्ये एवढी गर्दी दिसली नव्हती, जेवढी या मंदिराच्या आवारात होती. सकाळी दहा वाजता आम्ही मंदिरापाशी पोहोचलो, तेव्हाही वातावरण पूर्णतः ढगाळ आणि आल्हाददायक होते. मंदिराच्या समोरच लोकांचा मोठा जनसागर लोटला होता. मंदिराच्या दोन्ही बाजूंना काल पाहिलेल्या विजय विठ्ठल मंदिराप्रमाणेच प्राचीन दगडी बांधकामे आणि मंडप दिसून आले. ही एकेकाळची विजयनगरची अत्यंत गजबजलेली बाजारपेठ होती. अगदी मागील दहा-पंधरा वर्षांपर्यंत याच प्राचीन मंडपांमध्ये स्थानिक बाजार भरवला जायचा. परंतु, या ऐतिहासिक वास्तूंचे रक्षण करण्यासाठी पुरातत्व खात्याने या सर्व व्यापाऱ्यांना नव्याने पर्यायी जागा मिळवून दिली आहे. त्यामुळे आता हा संपूर्ण विस्तीर्ण परिसर पुरातत्व खात्याच्या ताब्यात असून, तो अत्यंत मोकळा आणि स्वच्छ दिसतो.
विजय विठ्ठल मंदिराप्रमाणेच या विरूपाक्ष मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार देखील 'गोपूर' पद्धतीचे आणि अतिशय गगनचुंबी आहे. हे गोपूर आजही अत्यंत भक्कम आणि दिमाखदार स्थितीत उभे असल्याचे जाणवले; कदाचित पुरातत्व विभागाने त्याची नव्याने डागडुजी आणि रंगरंगोटी केली असावी. प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर समोरच एक भलीमोठी आणि प्रशस्त मोकळी जागा दिसून आली. या प्रांगणाच्या एका कोपऱ्यामध्ये तीन तोंडे असलेल्या नंदीची एक अतिशय दुर्मिळ मूर्ती विसावलेली होती. त्या नंदीला लागूनच असलेल्या एका भिंतीवर विजयनगर साम्राज्याचे अधिकृत बोधचिन्ह म्हणजेच 'राजमुद्रा' अतिशय सुबकपणे कोरलेली होती. या राजमुद्रेवर वराह (डुक्कर), एक धारदार खंजीर (कट्यार) आणि सूर्य-चंद्राची प्रतिमा स्पष्टपणे दिसून आली. आज प्रथमच विजयनगरच्या त्या अजेय साम्राज्याची राजमुद्रा प्रत्यक्ष पाहण्याचे भाग्य लाभले होते. ही मुद्रा विजयनगरच्या सामर्थ्याची आणि त्यांच्या अढळ सत्तेची साक्ष देत तिथे उभी होती.
मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्याकडे जाण्यासाठी आम्ही डाव्या बाजूने रांगेत उभे राहिलो. चालताना दोन्ही बाजूंना हम्पीतील इतर प्राचीन मंदिरांप्रमाणेच खांबांवर अतिशय रेखीव आणि जिवंत दगडी नक्षीकाम केलेले पाहायला मिळत होते. याच बाजूला विरूपाक्ष मंदिराची सर्वात लाडकी आणि जगप्रसिद्ध 'लक्ष्मी' नावाची हत्तीण भाविकांना दर्शन देते. परंतु, आमचे नशीब थोडे कच्चे होते; ती नेमकी त्याच वेळी आंघोळीसाठी तुंगभद्रा नदीकडे गेल्याचे आम्हाला समजले. 'कदाचित दहा-पंधरा मिनिटांत ती पुन्हा परतेल,' असा विचार करून आम्ही आमची पावले पुढे गाभाऱ्याच्या दिशेने वळवली. मुख्य गाभाऱ्यामध्ये दर्शनासाठी बऱ्यापैकी गर्दी उसळली होती. रांगेतून पुढे जात आम्ही भगवान विरूपाक्षाचे (शिवाचे) अतिशय शांततेत दर्शन घेतले. त्याचबरोबर शेजारीच असलेल्या 'पंपावती देवी'चेही दर्शन घेण्याचा योग आला. पंपावती ही विरूपाक्षाची धर्मपत्नी मानली जाते. याच ठिकाणी आल्यावर मला एका ऐतिहासिक सत्याचा उलगडा झाला; तो म्हणजे 'पंपा' या नावावरूनच या क्षेत्राला 'हम्पी' हे नाव कसे पडले!
मंदिराच्या गाभाऱ्याच्या अगदी मागच्या बाजूला आम्हाला एका अद्वितीय आणि अचंबित करणाऱ्या वैज्ञानिक चमत्काराचे साक्षीदार होता आले. मला याबद्दल आधी काहीच माहिती नव्हती. आमच्यासोबत असलेल्या गाईडने मंदिरामध्ये भिंतीवर तयार होत असलेला 'पिन-होल इफेक्ट' आम्हाला आवर्जून दाखवला. गाभाऱ्याच्या मागच्या भिंतीतून मंदिराच्या मुख्य गोपुराच्या दिशेने जाणारे एक छोटेसे छिद्र ठेवण्यात आले आहे. त्या अत्यंत लहान छिद्रातून बाहेरचा प्रकाश गाभाऱ्याच्या अंधाऱ्या भागात दिवसभर आतमध्ये येत राहतो. आणि सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या प्रकाशामुळे समोरच्या भिंतीवर त्या गगनचुंबी गोपुराची अगदी स्पष्ट आणि उलटी प्रतिमा तयार झालेली दिसते! तिथे समोर कोणताही कॅमेरा, भिंग किंवा आरसा लावलेला नाही. केवळ प्रकाशाचे आणि भूमितीचे अचूक गणित वापरून तयार केलेल्या या अद्वितीय रचनेमुळेच हा अद्भुत नजारा पाहायला मिळतो. विशेष म्हणजे, दिवसाच्या कोणत्याही वेळी किंवा ऋतूत यात काहीच फरक पडत नाही. आम्ही जेव्हा ही प्रतिमा पाहत होतो, तेव्हा बाहेर पूर्णतः ढगाळ वातावरण होते; सूर्याचा लख्ख प्रकाश नव्हता. तरीदेखील गोपुराची ती उलटी प्रतिमा भिंतीवर अतिशय स्पष्ट आणि सुंदर दिसत होती. हे दृश्य पाहून पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या विजयनगरच्या त्या हुशार आणि प्रगत अभियंत्यांना उत्स्फूर्तपणे सलाम ठोकावासा वाटला.
या अद्भुत दर्शनानंतर आम्ही मंदिराच्या दुसऱ्या बाजूने बाहेर पडलो आणि लगोलग जवळूनच वाहणाऱ्या तुंगभद्रा नदीच्या दिशेने प्रस्थान केले. आज पहिल्यांदाच या ऐतिहासिक आणि पवित्र नदीचे प्रत्यक्ष दर्शन घडले. नदीच्या पाण्याचा प्रवाह अतिशय संथ आणि शांत होता. परंतु, विजयनगरच्या स्थापनेपासून ते त्याच्या विध्वंसापर्यंतचा संपूर्ण इतिहास आपल्या गाठीशी बांधून हा प्रवाह गेली कित्येक शतके असाच अविरतपणे वाहत आहे, याची जाणीव तिथे उभे राहिल्यावर मनोमन झाली. नदीच्या घाटावरही लक्ष्मी हत्तीण पाहायला मिळाली नाही; ती आंघोळ करून परत मंदिराकडे गेल्याचे स्थानिकांकडून समजले. त्यामुळे आम्हीही पुन्हा माघारी फिरलो आणि थेट लक्ष्मीच्या निवासस्थानी पोहोचलो. अखेर ती तिथे आलेली होती! तिचा आशीर्वाद घेण्यासाठी भाविकांची बऱ्यापैकी गर्दी जमली होती. आम्हीही त्या गर्दीत आनंदाने सामील झालो. तिच्या सोंडेचा तो प्रेमळ आणि आश्वासक स्पर्श अनुभवून आम्ही अत्यंत तृप्त मनाने विरूपाक्ष मंदिर परिसरामध्ये आमचा पुढचा फेरफटका मारायला सुरुवात केली.
हम्पीचा संपूर्ण परिसर हा भग्न वास्तूंचा, पडक्या महालांचा आणि काळाच्या ओघात हरवलेल्या इतिहासाचा एक विस्तीर्ण कॅनव्हास आहे. या शहरात पाऊल ठेवल्यावर कुठेही पाहिले तरी सोळाव्या शतकात झालेल्या भयंकर विध्वंसाच्या खुणा स्पष्टपणे दिसतात. परंतु, या हजारो एकरांवर पसरलेल्या लाल-करड्या दगडांच्या आणि उध्वस्त झालेल्या साम्राज्याच्या अगदी मध्यभागी एक असे ठिकाण आहे, जे आजही जिवंत आहे, धडधडत आहे आणि जिथला शंखनाद गेली पंधराशे वर्षे कधीही थांबलेला नाही. ते ठिकाण म्हणजेच भगवान शिवाचे अतिशय जागृत आणि भव्य असे 'श्री विरूपाक्ष मंदिर'. हे मंदिर केवळ एक दगडी वास्तू नाही, तर ती विजयनगर साम्राज्याची आत्मा आहे. साम्राज्ये उभी राहिली आणि लयाला गेली, राजे बदलले, भयंकर युद्धे झाली, परंतु तुंगभद्रेच्या तीरावर असलेल्या या विरूपाक्षाच्या पूजेत आणि तिथल्या भक्तीच्या प्रवाहात आजवर कधीही खंड पडलेला नाही. हे मंदिर युनेस्को जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीतील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि जिवंत स्मारक मानले जाते.
विरूपाक्ष मंदिराचा इतिहास हा विजयनगर साम्राज्याच्या स्थापनेपेक्षाही शेकडो वर्षे जुना आहे. या ठिकाणी भगवान शिवाची पूजा सातव्या शतकापासून केली जात असल्याचे अनेक ऐतिहासिक आणि पुरातात्विक पुरावे उपलब्ध आहेत. सुरुवातीला चालुक्य आणि होयसळ राजांच्या काळात हे एक अतिशय छोटे आणि साधे शिवालय होते. या परिसराला 'पंपा क्षेत्र' असे म्हटले जायचे. यामागे एक अतिशय सुंदर पौराणिक कथा आहे. असे मानले जाते की, 'पंपा' नावाची एक स्थानिक देवी होती, जी ब्रह्मदेवाची मानसकन्या होती. तिने भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी याच तुंगभद्रेच्या तीरावर असलेल्या 'हेमकुट' पर्वतावर अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली होती. तिच्या या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिवाने 'विरूपाक्ष' हे रूप धारण करून तिच्याशी विवाह केला. म्हणूनच भगवान शिवाला येथे 'पंपापती' (पंपाचा पती) असेही संबोधले जाते. 'पंपा' या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन पुढे कन्नड भाषेत 'हम्पा' असा शब्द तयार झाला आणि त्याच 'हम्पा' शब्दावरून या संपूर्ण क्षेत्राला आज आपण 'हम्पी' या नावाने ओळखतो. विजयनगर साम्राज्याची स्थापना जेव्हा इसवी सन १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क या दोन भावांनी संत विद्यारण्य यांच्या आशीर्वादाने केली, तेव्हा त्यांनी विरूपाक्षाला आपले 'कुलदैवत' मानले. विजयनगरचे सर्व राजे स्वतःला विरूपाक्षाचे दास किंवा प्रतिनिधी मानत असत. त्यांच्या साम्राज्याचा कोणताही अधिकृत राज्यादेश किंवा करार हा राजाच्या नावाने नव्हे, तर 'श्री विरूपाक्ष' या नावाने आणि स्वाक्षरीने काढला जात असे. यावरून या मंदिराचे राजकीय आणि अध्यात्मिक महत्त्व किती अनन्यसाधारण होते, हे स्पष्ट होते.
हम्पीच्या आकाशाला गवसणी घालणारे विरूपाक्ष मंदिराचे मुख्य गोपूर हे या वास्तूचे सर्वात मोठे आकर्षण आहे. या पूर्व दिशेला असलेल्या मुख्य प्रवेशद्वाराला 'बिस्तप्पय्या गोपूर' असे म्हटले जाते. याची उंची तब्बल पन्नास मीटर (सुमारे १६५ फूट) असून, हे नऊ मजली भव्य गोपूर हम्पीमधील कोणत्याही ठिकाणून अगदी सहजपणे दृष्टीस पडते. हे गोपूर विटा आणि चुन्याच्या मिश्रणातून बांधलेले असून त्याच्या बाह्य भागावर शेकडो देवी-देवतांच्या, यक्ष-किन्नरांच्या आणि पौराणिक पात्रांच्या अत्यंत सुबक मूर्ती कोरलेल्या आहेत. पंधराव्या शतकात बांधलेल्या या गोपुराचा पंधराशे पासष्ट सालच्या युद्धात काहीसा विध्वंस झाला होता, परंतु एकोणिसाव्या शतकात स्थानिक अधिकाऱ्यांनी आणि नंतर पुरातत्व विभागाने त्याची अतिशय उत्तम डागडुजी करून ते पुन्हा त्याच्या मूळ दिमाखात उभे केले.
या भव्य प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवताच आपण एका अत्यंत विस्तीर्ण अशा बाह्य प्रांगणात पोहोचतो. या प्रांगणात अनेक छोटे-मोठे मंडप आणि उपमंदिरे आहेत. इथेच आपल्याला तीन तोंडाचा नंदी आणि विजयनगरची राजमुद्रा पाहायला मिळते. या राजमुद्रेवरील 'वराह' हे भगवान विष्णूचा अवतार मानले जाते, ज्याने पृथ्वीला संकटातून वाचवले होते. विजयनगरचे राजे स्वतःला प्रजेचे रक्षक मानत असल्यामुळे त्यांनी वराहाला आपल्या मुद्रेवर स्थान दिले होते. या बाह्य प्रांगणातून आपण एका छोट्या आणि आतील गोपुरातून (ज्याला राय गोपूर म्हणतात) मुख्य मंदिराच्या अंतरंगात प्रवेश करतो.
हे आतील प्रांगण म्हणजे विजयनगरचे महान सम्राट कृष्णदेवराय यांनी या मंदिराला दिलेली एक अमूल्य देणगी आहे. इसवी सन १५१० मध्ये जेव्हा कृष्णदेवराय सिंहासनावर विराजमान झाले, तेव्हा त्यांनी आपल्या राज्याभिषेकाच्या स्मरणार्थ या मुख्य मंदिराचा प्रचंड विस्तार केला. त्यांनी मुख्य गाभाऱ्याच्या समोर एक अत्यंत भव्य आणि डोळे दीपवणारा असा 'रंगमंडप' (महामंडप) उभारला. या रंगमंडपाची वास्तुकला खऱ्या अर्थाने अवाक करणारी आहे. या मंडपाला आधार देणारे जे भव्य दगडी खांब आहेत, त्यांच्यावर विजयनगर शैलीचे वैशिष्ट्य असलेले 'याळी' नावाचे पौराणिक प्राणी अतिशय जिवंतपणे कोरलेले आहेत. याळी हा सिंह, घोडा आणि हत्ती यांचे मिश्रण असलेला एक काल्पनिक प्राणी आहे, जो शौर्य आणि ताकदीचे प्रतीक मानला जातो. हे प्राणी जणू काही आपल्या दोन पायांवर उभे राहून मंडपाचे छत पेलत आहेत, असा भास होतो. याच खांबांवर मकर, नर्तिका, योद्धे आणि विविध देवतांची नाजूक शिल्पे अतिशय कौशल्याने कोरलेली आहेत.
विरूपाक्ष मंदिराचा हा रंगमंडप केवळ त्याच्या दगडी खांबांसाठीच प्रसिद्ध नाही, तर त्याच्या छतावर रंगवलेल्या आणि आज शेकडो वर्षांनंतरही टिकून असलेल्या 'फ्रेस्को' चित्रांसाठीही जगभर ओळखला जातो. विजयनगरकालीन चित्रकलेचे हे अत्यंत दुर्मिळ असे जिवंत उदाहरण आहे. या मंडपाच्या छताकडे नजर टाकली असता, नैसर्गिक रंगांनी काढलेली अनेक सुंदर चित्रे आपल्याला दिसतात. या चित्रांमध्ये रामायण आणि महाभारतातील विविध प्रसंग, भगवान शिव आणि पार्वतीचा विवाह सोहळा, कामदेवाला भस्मसात करणारा शिव, आणि विजयनगर साम्राज्याचे मार्गदर्शक संत विद्यारण्य यांची पालखीतून निघणारी मिरवणूक अतिशय सविस्तरपणे चित्रित केलेली आहे. हे नैसर्गिक रंग दगडावर इतके पक्के बसले आहेत की आज कित्येक शतके उलटूनही त्यांच्यातील जिवंतपणा आणि भाव टिकून आहेत. या चित्रांमधून तत्कालीन समाजाचे पेहराव, त्यांचे अलंकार आणि त्यांच्या परंपरा यांचा अतिशय सखोल अभ्यास करता येतो.
रंगमंडपाच्या पुढे आपण जेव्हा मुख्य गाभाऱ्यात प्रवेश करतो, तेव्हा एक वेगळीच गूढ शांतता आणि पावित्र्य आपल्याला वेढून टाकते. अतिशय साध्या पण भक्कम अशा या गाभाऱ्यात भगवान विरूपाक्षाचे शिवलिंग विराजमान आहे. हा गाभारा मंदिराचा सर्वात जुना, म्हणजेच सातव्या शतकातील भाग मानला जातो. इथे नेहमी दिव्यांचा मंद प्रकाश आणि उदबत्तीचा सुवास दरवळत असतो. या गाभाऱ्याच्या अगदी मागच्या बाजूला, मंदिराच्या अंधाऱ्या प्रदक्षिणा मार्गात तो प्रसिद्ध 'पिन-होल इफेक्ट' पाहायला मिळतो, ज्याचा उल्लेख आपण आधी केला आहे. प्राचीन भारतातील प्रकाशाच्या परावर्तनाचे आणि भूमितीचे ज्ञान किती प्रगत होते, याचा हा एक जिवंत आणि अविश्वसनीय पुरावा आहे. भिंतीतील एका अत्यंत लहान छिद्रातून येणाऱ्या प्रकाशामुळे समोरच्या भिंतीवर बाहेरील मुख्य गोपुराची अचूक उलटी सावली तयार होते. हे पाहण्यासाठी कोणत्याही आधुनिक भिंगाची किंवा उपकरणाची गरज लागत नाही. तत्कालीन वास्तूविशारदांनी मंदिराच्या मुख्य गोपुराची उंची, छिद्राचा आकार आणि मागच्या भिंतीचे अंतर यांचे इतके अचूक गणित जुळवले आहे की, सूर्यप्रकाश कमी असला तरीही ही सावली स्पष्ट दिसते. हा चमत्कार पाहण्यासाठी जगभरातील वैज्ञानिक आणि अभ्यासक विरूपाक्ष मंदिराला आवर्जून भेट देतात.
मुख्य गाभाऱ्याच्या उत्तरेला 'पंपावती देवी' आणि 'भुवनेश्वरी देवी' यांची अतिशय सुंदर आणि जागृत अशी उपमंदिरे आहेत. विशेषतः भुवनेश्वरी देवीच्या मंदिरातील कोरीव काम हे अत्यंत नाजूक असून, ते चालुक्य शैलीचा प्रभाव दर्शवते. असे मानले जाते की हे उपमंदिर विजयनगर साम्राज्याच्या आधीच्या काळात बांधले गेले असावे. या मंदिराच्या दारावर आणि खांबांवरील नक्षीकाम काळ्या पाषाणात कोरलेले असल्यामुळे ते अतिशय चकचकीत आणि रेखीव दिसते.
विरूपाक्ष मंदिराचे सौंदर्य हे केवळ त्याच्या चार भिंतींच्या आतच मर्यादित नाही, तर त्याच्या बाहेरचा परिसरही तितकाच ऐतिहासिक आणि विलोभनीय आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून बाहेर पडल्यावर आपल्यासमोर एक लांबच लांब आणि प्रशस्त असा रस्ता पसरलेला दिसतो. हा रस्ता जवळपास एक किलोमीटर लांब असून, याला 'हम्पी बाजार' किंवा 'विरूपाक्ष बाजार' असे म्हटले जाते. या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना एका रांगेत बांधलेले प्राचीन दगडी मंडप आणि दुकाने आहेत. विजयनगरच्या सुवर्णकाळात ही बाजारपेठ जगातील सर्वात श्रीमंत आणि गजबजलेल्या बाजारपेठांपैकी एक होती. परदेशी प्रवाशांच्या नोंदीनुसार, या बाजारात हिरे, माणके, सोने-चांदी आणि मौल्यवान रत्ने रस्त्यावर उघड्यावर ठेवून विकली जात असत. आज ही बाजारपेठ रिकामी असली, तरी या मंडपांच्या रांगा पाहून आपण त्या काळातील वैभवाची कल्पना सहज करू शकतो. दरवर्षी चैत्र महिन्यात (एप्रिल) याच रस्त्यावरून विरूपाक्ष स्वामींचा अत्यंत भव्य असा रथोत्सव पार पडतो. या रथोत्सवाला संपूर्ण दक्षिण भारतातून लाखो भाविक जमतात आणि हा संपूर्ण परिसर अक्षरशः भक्तीच्या सागरात बुडून जातो. पंधराशे वर्षांपूर्वी ज्या रस्त्यावरून रथ ओढला जात असे, त्याच रस्त्यावरून आजही ही परंपरा अखंडपणे चालू आहे, हेच या मंदिराचे सर्वात मोठे यश आहे.
मंदिराच्या उत्तरेकडील बाजूला 'मन्मथ तलाव' नावाचा एक अत्यंत पवित्र आणि मोठा पाण्याचा तलाव आहे. या तलावाच्या चारही बाजूंनी आत उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्या केलेल्या आहेत आणि तलावाच्या काठावर नवव्या व दहाव्या शतकातील काही अतिशय प्राचीन आणि छोटी शिवालये उभी आहेत. भाविक मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी या पवित्र तलावात स्नान करतात. या तलावाच्या पलीकडेच 'हेमकुट पर्वत' उभा आहे. या पर्वतावर चालुक्य आणि जैन शैलीतील अनेक प्राचीन मंदिरांचा समूह पाहायला मिळतो. संध्याकाळच्या वेळी या पर्वतावर बसून विरूपाक्ष मंदिराचे मुख्य गोपूर आणि त्याच्या पाठीमागे मावळणारा सूर्य पाहणे, हा हम्पीमधील सर्वात सुंदर आणि विलोभनीय अनुभव मानला जातो.
विरूपाक्ष मंदिराची आणखी एक अत्यंत जिवंत आणि भाविकांच्या जिव्हाळ्याची गोष्ट म्हणजे 'लक्ष्मी' नावाची मंदिर हत्तीण. दक्षिण भारतातील अनेक मोठ्या मंदिरांमध्ये हत्ती पाळण्याची परंपरा आहे आणि लक्ष्मी ही या मंदिराची शान आहे. सकाळी नदीवर जाऊन स्नान करणे, भाविकांना सोंडेने आशीर्वाद देणे आणि मंदिराच्या रोजच्या धार्मिक कार्यांमध्ये सहभागी होणे, हा तिचा दिनक्रम आहे. लहान मुलांपासून ते मोठ्यांपर्यंत सर्वांनाच लक्ष्मीचे मोठे आकर्षण असते. तिच्या अस्तित्वामुळे या ऐतिहासिक दगडांच्या वास्तूला एका जिवंतपणाचा आणि वात्सल्याचा स्पर्श लाभला आहे.
तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा विजयनगर शहराची अमानुष कत्तल आणि जाळपोळ झाली, तेव्हा आक्रमकांनी अनेक भव्य मंदिरे आणि महाल बेचिराख केले. परंतु, सुदैवाने विरूपाक्ष मंदिर या भयंकर विध्वंसातून बऱ्याच अंशी बचावले. कदाचित हे मंदिर अत्यंत प्राचीन आणि लोकांच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र असल्यामुळे आक्रमकांनी याला पूर्णपणे नष्ट करण्याचे टाळले असावे, किंवा इथल्या भक्तांनी आपल्या प्राणांची आहुती देऊन या मूर्तीचे आणि गाभाऱ्याचे रक्षण केले असावे. कारण काहीही असो, या मंदिराचे वाचणे हे भारतीय संस्कृतीसाठी एका मोठ्या आशीर्वादासारखे ठरले आहे.
आज आपण जेव्हा विरूपाक्ष मंदिराच्या आवारात उभे राहतो, तेव्हा आपल्याला केवळ दगडांची इमारत दिसत नाही, तर पंधराशे वर्षांच्या अखंड मानवी श्रद्धेचा तो एक अभेद्य किल्ला दिसतो. कृष्णदेवरायांचा तो पराक्रमी इतिहास, संत विद्यारण्यांचे ते तत्त्वज्ञान, शिल्पकारांची ती अजोड कला आणि सर्वसामान्यांची ती अढळ भक्ती, या सर्व गोष्टी आजही या मंदिराच्या प्रत्येक खांबात आणि प्रत्येक शिखरात जिवंत आहेत. हम्पीचा प्रवास हा विरूपाक्ष मंदिराच्या दर्शनाशिवाय आणि तिथल्या गोपुरासमोर नतमस्तक झाल्याशिवाय कधीच पूर्ण होऊ शकत नाही. हे मंदिर म्हणजे काळाच्या प्रवाहाविरुद्ध खंबीरपणे उभा असलेला आणि भारताच्या वैभवशाली इतिहासाची अखंड गाथा गाणारा एक चिरंतन दीपस्तंभच आहे.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
