बदामीच्या आसपास कुठेतरी 'पट्टदकल' नावाचे युनेस्कोने प्रमाणित केलेले एक जागतिक वारसास्थळ आहे, एवढीच त्रोटक माहिती आमच्याकडे होती. जेव्हा आम्ही गुगल मॅपवर याचा शोध घेतला, तेव्हा लक्षात आले की प्राचीन मंदिरांचे हे ऐतिहासिक गाव बदामीपासून जेमतेम बावीस किलोमीटर अंतरावर आहे. म्हणजेच तिथे पोहोचण्यासाठी अवघ्या अर्ध्या तासाचा रस्ता होता. दुपारचे जेवण आणि थोडी विश्रांती आटोपून आम्ही पट्टदकलसाठी निघालो, तेव्हा घड्याळात जवळपास चार वाजत आले होते. या ऐतिहासिक स्थळाची प्रवेशद्वारे संध्याकाळी सहा वाजता बंद होतात, याची आम्हाला कल्पना होती, त्यामुळे वेळेत पोहोचणे गरजेचे होते.
बदामीहून थेट उत्तरेकडे जाणाऱ्या रस्त्याने आम्ही पट्टदकलच्या दिशेने आमचा प्रवास सुरू केला. सुदैवाने या रस्त्यावर वाहनांची फारशी वर्दळ नव्हती, त्यामुळे आजूबाजूच्या शांत आणि मोकळ्या निसर्गाचा आनंद घेत आम्ही अगदी अर्ध्या तासातच पट्टदकलला पोहोचलो. हे एक युनेस्को जागतिक वारसास्थळ असल्याने, आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार या संपूर्ण परिसराची अतिशय चोख आणि उत्तम निगा राखली जात असल्याचे पहिल्याच दिसले. आम्ही भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून ऑनलाईन तिकीट काढले आणि या ऐतिहासिक वास्तूंच्या परिसरात प्रवेश केला.
आत पाऊल ठेवताच तिथल्या कमालीच्या स्वच्छतेने आणि नीटनेटकेपणाने आमचे मन जिंकून घेतले. समोरच एका विस्तीर्ण हिरव्यागार उद्यानात, लाल वालुकाश्माच्या दगडात कोरलेली आणि प्रामुख्याने दक्षिणात्य स्थापत्यशैलीत बांधलेली अतिशय आकर्षक मंदिरे दिमाखात उभी होती. डोळ्यांचे पारणे फेडणारी तब्बल आठ ते दहा भव्य मंदिरे या एकाच प्रशस्त परिसरामध्ये एका रांगेत आणि समूहाने उभी होती. पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याने या सर्व मंदिरांभोवती अतिशय सुंदर आणि हिरवीगार बाग फुलवली होती, ज्यामुळे या लाल दगडांच्या मंदिरांचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसत होते. या परिसरातील लाल दगडात कोरलेले एकेक मंदिर म्हणजे चालुक्यकालीन शिल्पकलेचा आणि वास्तुरचनेचा एक अद्वितीय आणि जिवंत नमुनाच होता, ज्यावरून नजर हटवणे कठीण होऊन बसले होते.
पट्टदकल हे केवळ काही प्राचीन मंदिरांचे समूह असलेले गाव नाही, तर तो भारतीय स्थापत्यकलेचा एक सुवर्ण इतिहास आहे. सातव्या आणि आठव्या शतकात जेव्हा दक्षिण भारतात चालुक्य घराण्याची सत्ता शिगेला पोहोचली होती, तेव्हा त्यांनी आपल्या कलेचा आणि वैभवाचा सर्वोच्च आविष्कार या ठिकाणी घडवला. 'पट्टदकल' या शब्दाचा अर्थच मुळी 'राज्याभिषेकाची जागा' असा होतो. पूर्वी याला 'पट्टदकिसुवलाल' असे म्हटले जायचे. बदामी ही जरी चालुक्य राजांची राजकीय राजधानी असली, तरी पट्टदकल ही त्यांची सांस्कृतिक आणि धार्मिक राजधानी होती. चालुक्य घराण्यातील राजांचे राज्याभिषेक याच पवित्र भूमीवर अत्यंत थाटामाटात होत असत. या स्थानाचे आणखी एक मोठे महत्त्व म्हणजे येथून वाहणारी मलप्रभा नदी. हिंदू धर्मात आणि विशेषतः मंदिर स्थापत्यशास्त्रात उत्तरावाहिनी नदीला अत्यंत पवित्र मानले जाते. पट्टदकलजवळ मलप्रभा नदी उत्तरेकडे वळते, आणि याच उत्तरावाहिनी नदीच्या काठावर चालुक्यांनी आपल्या या भव्य मंदिरांची निर्मिती करून या स्थानाचे पावित्र्य अधिकच वाढवले.
भारतीय स्थापत्यकलेच्या अभ्यासकांसाठी पट्टदकल म्हणजे एक उघडे आणि जिवंत विद्यापीठ आहे. असे म्हटले जाते की, चालुक्यांनी मंदिर बांधणीचे प्राथमिक धडे 'ऐहोळे' येथे गिरवले, तिथे त्यांनी विविध प्रयोग केले. बदामीमध्ये त्यांनी आपली कला थोडी अधिक विकसित केली, पण पट्टदकलमध्ये येऊन त्यांच्या या वास्तुकलेने अक्षरशः पदवीच संपादन केली आणि ती शिखरावर पोहोचली. पट्टदकलचे सर्वात मोठे आणि अद्वितीय वैशिष्ट्य म्हणजे येथे उत्तर भारतीय आणि दक्षिण भारतीय स्थापत्यशैलीचा झालेला अद्भुत संगम. या एकाच परिसरामध्ये तुम्हाला उत्तर भारतीय 'रेखा-नागर' शैलीतील शिखरे असलेली मंदिरे आणि दक्षिण भारतीय 'द्राविड' शैलीतील विमाने असलेली मंदिरे खांद्याला खांदा लावून उभी असलेली दिसतात. एकाच राजवटीत आणि एकाच काळात दोन भिन्न भौगोलिक वास्तुकलांचा असा मिलाफ जगात अन्यत्र क्वचितच पाहायला मिळतो. याच संगमातून पुढे 'वेसर' नावाच्या एका नवीन संमिश्र स्थापत्यशैलीचा उदय झाला, ज्याचा पाया पट्टदकलच्या याच लाल मातीत रोवला गेला.
पट्टदकलच्या या भव्य मंदिर समूहातील सर्वात प्रमुख, सर्वात मोठे आणि सर्वाधिक सुरक्षित असे मंदिर म्हणजे विरूपाक्ष मंदिर. या मंदिरात प्रवेश करताच चालुक्यांच्या अफाट सामर्थ्याची आणि त्यांच्या कलाप्रेमाची प्रचिती येते. इसवी सन ७४० च्या सुमारास चालुक्य राजा दुसरा विक्रमादित्य याने कांचीपुरमच्या पल्लव राजांवर मिळवलेल्या महाविजयाचे स्मारक म्हणून त्याच्या पट्टराणीने, अर्थात राणी लोकमहादेवीने या मंदिराची निर्मिती केली. हे मंदिर पूर्णपणे दक्षिण भारतीय द्राविड शैलीत बांधलेले आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारापासून ते थेट गाभाऱ्यापर्यंत प्रत्येक दगडावर इतके बारीक आणि सुबक नक्षीकाम केले आहे की ते पाहताना आपण थक्क होऊन जातो. मंदिराच्या मुख्य मंडपात अनेक भव्य खांब आहेत आणि या प्रत्येक खांबावर रामायण, महाभारत, भागवत पुराण आणि पंचतंत्रातील विविध प्रसंग अतिशय जिवंतपणे कोरलेले आहेत. या शिल्पांमध्ये केवळ देवदेवतांच्याच मूर्ती नाहीत, तर तत्कालीन समाजजीवन, लोकांचे पोशाख, त्यांचे अलंकार, वाद्ये वाजवणारे कलाकार आणि नर्तकी यांचे अतिशय बारकाईने चित्रण केलेले आहे. विरूपाक्ष मंदिराच्या अगदी समोरच एक स्वतंत्र आणि भव्य नंदी मंडप आहे. या मंडपामध्ये काळ्याभोर आणि गुळगुळीत पाषाणात कोरलेली एक विशाल नंदीची मूर्ती आहे. आज इतक्या शतकांनंतरही या नंदीच्या अंगावरील कोरीव काम आणि पाषाणाची झळाळी तशीच कायम आहे, हे पाहून तत्कालीन कारागिरांच्या कौशल्यासमोर नतमस्तक व्हायला होते.
विरूपाक्ष मंदिराच्या अगदी शेजारीच उभे असलेले दुसरे भव्य मंदिर म्हणजे मल्लिकार्जुन मंदिर. हे मंदिर राजा विक्रमादित्याची दुसरी राणी, त्रैलोक्यमहादेवी हिने बांधले होते. हे मंदिर हुबेहूब विरूपाक्ष मंदिरासारखेच दिसते, केवळ आकाराने ते थोडेसे लहान आहे. या दोन्ही राण्या सख्ख्या बहिणी होत्या आणि त्यांनी आपल्या पतीच्या विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी या दोन जुळ्या वाटणाऱ्या मंदिरांची निर्मिती केली. मल्लिकार्जुन मंदिराच्या भिंतींवर आणि खांबांवरही अतिशय सुंदर आणि मोहक शिल्पे कोरलेली आहेत. या मंदिराच्या शिखराची रचना द्राविड शैलीतील असली तरी, त्यातील सुबकता मन वेधून घेते. या मंदिराच्या खांबांवर भगवान शिव आणि पार्वतीच्या विहाराचे, तसेच श्रीकृष्णाच्या बाललीलांचे प्रसंग अत्यंत कौशल्याने कोरलेले आहेत.
या दोन राण्यांच्या मंदिरांच्या थोडे पुढे गेल्यास आपल्याला संगमेश्वर मंदिर पाहायला मिळते. हे पट्टदकलमधील सर्वात जुन्या मंदिरांपैकी एक मानले जाते. हे मंदिर राजा विजयादित्य याने इसवी सन ७२० च्या सुमारास बांधायला सुरुवात केली होती. दुर्दैवाने राजाच्या मृत्यूनंतर या मंदिराचे काम अपूर्ण राहिले. पण हे अपूर्ण मंदिरही वास्तुकलेच्या अभ्यासकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण याच्या अपूर्ण अवस्थेमुळे तत्कालीन कारागीर नेमक्या कोणत्या टप्प्यांतून आणि कशा पद्धतीने मंदिराची उभारणी करत असत, याचा सखोल अभ्यास करता येतो. या मंदिराची रचना अत्यंत साधी पण भक्कम आहे आणि हे देखील द्राविड शैलीचेच उत्तम उदाहरण आहे.
या द्राविड शैलीच्या मंदिरांच्या बरोबरीने पट्टदकलमध्ये उत्तर भारतीय नागर शैलीतील मंदिरांचाही एक स्वतंत्र गट आहे, जो या परिसराचे वेगळेपण अधोरेखित करतो. यांतील सर्वात लक्षवेधी मंदिर म्हणजे गलगनाथ मंदिर. या मंदिराचे शिखर आकाशाच्या दिशेने निमुळते होत जाणारे, म्हणजेच रेखा-नागर शैलीचे आहे. या मंदिराच्या बाहेरील एका भिंतीवर भगवान शिवाने अंधकासुराचा वध केल्याचे अतिशय रौद्र आणि प्रभावी शिल्प कोरलेले आहे. या शिल्पातील शिवाची गती आणि चेहऱ्यावरील भाव तत्कालीन शिल्पकारांच्या प्रगल्भतेची साक्ष देतात. याच नागर शैलीतील आणखी एक सुंदर मंदिर म्हणजे काशीविश्वनाथ मंदिर. हे मंदिर राष्ट्रकूट काळात बांधले गेले असावे असा अंदाज आहे. या मंदिराच्या आतील छतावर कोरलेली कमळाची फुले आणि इतर भौमितिक नक्षीकाम इतके अचूक आहे की ते पाहून दृष्टी खिळून राहते. याशिवाय प्रवेशद्वाराजवळच असलेली जांबुलिंगेश्वर आणि कडासिद्धेश्वर ही दोन लहान पण अतिशय सुबक मंदिरे देखील याच नागर शैलीची उदाहरणे आहेत. जांबुलिंगेश्वर मंदिराच्या बाहेरील भिंतीवर नटराज शिवाची मूर्ती अतिशय सुंदर रीतीने कोरलेली आहे, तर कडासिद्धेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर शिव-पार्वतीचे दर्शन घडते.
पट्टदकलच्या या मुख्य मंदिर समूहापासून थोडे दूर चालत गेल्यावर मलप्रभा नदीच्या अगदी काठावर पापनाथ मंदिर उभे आहे. हे मंदिर स्थापत्यकलेतील एका मोठ्या स्थित्यंतराचा साक्षीदार आहे. या मंदिराच्या निर्मितीत नागर आणि द्राविड या दोन्ही शैलींचे मिश्रण पाहायला मिळते. सुरुवातीला हे मंदिर कदाचित नागर शैलीत बांधायला घेतले असावे आणि नंतर त्यात द्राविड शैलीचे घटक जोडले गेले असावेत, असे अभ्यासक मानतात. या मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर रामायणातील प्रसंग अतिशय सविस्तरपणे कोरलेले आहेत. रामाचा वनवास, सीतापहरण, वाली-सुग्रीव युद्ध आणि रावणासोबतचे अंतिम युद्ध यांसारखे प्रसंग दगडांवर एखाद्या चित्रकथेसारखे वाचता येतात. या मंदिराची लांबी इतर मंदिरांपेक्षा जास्त आहे आणि आतील अंधाऱ्या गाभाऱ्यात प्रवेश केल्यावर एक वेगळीच गूढ शांतता जाणवते.
या सर्व हिंदू मंदिरांच्या सोबतीने पट्टदकलमध्ये एक जैन नारायण मंदिर देखील आहे. हे मंदिर नवव्या शतकात राष्ट्रकूट राजांच्या काळात बांधले गेले. चालुक्य आणि राष्ट्रकूट या दोन्ही राजवटींनी सर्व धर्मांना कसा समान आदर दिला होता, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. या जैन मंदिराची रचना अतिशय प्रमाणबद्ध असून येथील खांबांवरील कोरीव काम इतर हिंदू मंदिरांच्या तुलनेत थोडे वेगळे आणि अधिक साधे पण विलोभनीय आहे.
पट्टदकलच्या या मंदिरांचे केवळ ऐतिहासिक किंवा धार्मिकच महत्त्व नाही, तर या वास्तू तत्कालीन कारागिरांच्या आणि शिल्पकारांच्या सन्मानाचेही प्रतीक आहेत. अनेक प्राचीन भारतीय वास्तूंमध्ये कारागिरांची नावे कुठेही नमूद केलेली नसतात. पण पट्टदकलला मात्र अपवाद आहे. विरूपाक्ष मंदिराच्या भिंतीवर एक शिलालेख आढळतो, ज्यामध्ये या मंदिराची उभारणी करणाऱ्या मुख्य वास्तुविशारदाचे नाव 'गुंड अनिवारीताचारी' असे मोठ्या अभिमानाने कोरलेले आहे. या महान कारागिराला राजाने 'त्रिभुवनाचारी' म्हणजेच तिन्ही लोकांचा सर्वात महान कारागीर अशी पदवी बहाल केली होती. केवळ मुख्य शिल्पकारच नव्हे, तर इतर अनेक छोट्या-मोठ्या कारागिरांची नावे त्यांनी घडवलेल्या शिल्पांच्या खाली कोरलेली आढळतात. यावरून चालुक्य काळात कलेला आणि कलाकारांना किती मोठा मान आणि राज्याश्रय होता, हे स्पष्ट होते.
संध्याकाळचे सहा वाजत आले होते. सूर्याची तिरपी सोनेरी किरणे जेव्हा या लाल वालुकाश्माच्या मंदिरांवर पडत होती, तेव्हा हा संपूर्ण परिसर एखाद्या सुवर्णनगरीसारखा झळाळून उठला होता. खाली हिरवेगार गवत आणि त्यावर उभी असलेली ही लालभडक ऐतिहासिक मंदिरे, असा तो रंगसंगतीचा खेळ निव्वळ अद्भुत होता. जवळूनच वाहणाऱ्या मलप्रभा नदीच्या संथ पाण्याचा आवाज आणि परिसरात असलेली एक विलक्षण शांतता, यामुळे आम्ही अक्षरशः एका वेगळ्याच युगात हरवून गेलो होतो. दोन तासांचा हा वेळ कसा गेला, ते समजलेच नाही.
हे युनेस्को जागतिक वारसास्थळ भारताच्या वैभवशाली इतिहासाची अशी एक सोनेरी पाने आहे, जी वाचताना प्रत्येक भारतीयाची छाती अभिमानाने फुलून येते. हजारो वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात आणि ज्ञात शिल्पकारांच्या हातांचे चुंबन घ्यावेसे वाटते, ज्यांनी आपल्या घावांनी या निर्जीव दगडांना अमरत्व प्राप्त करून दिले. बदामीच्या प्रवासात पट्टदकलला भेट दिल्याशिवाय चालुक्यांचा हा गौरवशाली इतिहास खऱ्या अर्थाने पूर्णच होऊ शकत नाही, ही एक अतिशय समृद्ध जाणीव घेऊनच आम्ही पुढच्या प्रवासाला लागलो.... ऐहोळेच्या दिशेने ...
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय #मराठी #मंदिर #वारसास्थळ
