आजच्या या ऐतिहासिक प्रवासाच्या आणि दिवसाच्या शेवटाकडे जात असताना, आमच्या पावलांनी एका अत्यंत अनोख्या आणि गूढ मंदिराची वाट धरली. काल आणि आज दिवसभरात याच देवळाच्या समोरच्या रस्त्यावरून आम्ही अनेकदा प्रवास केला होता, पण या वास्तूचे खरे रहस्य आणि तिची भव्यता आम्हाला तेव्हा समजली नव्हती. हे रहस्यमयी मंदिर म्हणजे 'प्रसन्न विरूपाक्ष मंदिर' होय. तुम्हाला हे ऐकून आश्चर्य वाटेल की, आज ज्या जागेवर हे मंदिर मोठ्या दिमाखात उभे आहे, तिथे जेमतेम पन्नास-साठ वर्षांपूर्वी मंदिराचा साधा मागमूसही नव्हता! म्हणजेच, तब्बल शेकडो वर्षे एका वैभवशाली साम्राज्याचे हे एवढे मोठे मंदिर याच ठिकाणी जमिनीत गाडलेले आहे, याची साधी कल्पनाही कोणाला नव्हती.
मुख्य डांबरी रस्त्यावरून आम्ही डाव्या बाजूला आतमध्ये वळलो. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याने अतिशय काळजीपूर्वक संरक्षित केलेल्या या ऐतिहासिक परिसरामध्ये जाण्यासाठी एकच मुख्य प्रवेशद्वार तयार केलेले आहे. या प्रवेशद्वारावरच या मंदिराची संपूर्ण आणि रंजक माहिती सांगणारा एक फलक लावलेला आहे. या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर जे दृश्य दिसते, ते हम्पीमधील इतर कोणत्याही मंदिरापेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि थक्क करणारे आहे. हे संपूर्ण मंदिर जमिनीच्या पातळीखाली म्हणजेच एका खोलगट भागात बांधलेले आहे. आजूबाजूच्या रखरखीत आणि खडकाळ परिसराच्या अगदी विरुद्ध, पुरातत्व खात्याने या मंदिराच्या सभोवताली एक अतिशय सुंदर, शांत आणि हिरवीगार बाग फुलवली आहे. अनेक झाडे लावून या परिसराला एका निसर्गरम्य छायेत वेढून टाकले आहे.
या हिरव्यागार बागेतून चालताना, दगडांमध्ये अतिशय सुबकपणे कोरलेल्या पुरातन पायऱ्यांवरून आम्ही हळूहळू खाली मंदिराच्या दिशेने उतरू लागलो. एका अत्यंत सुंदर आणि कलात्मक दगडी प्रवेशद्वारातून आम्ही जमिनीच्या खाली प्रवेश केला. आमच्या संपूर्ण हम्पीतल्या आतापर्यंतच्या प्रवासात हे एकुलते एक असे मंदिर होते, जिथे पोहोचण्यासाठी आम्हाला पायऱ्या चढून वर जाण्याऐवजी, चक्क जमिनीच्या खाली पायऱ्या उतरून जावे लागत होते! हा अनुभवच मुळात अंगावर रोमांच उभे करणारा होता. सर्व पायऱ्या उतरून खाली पोहोचल्यानंतर, या मंदिराचा मुख्य सभामंडप आणि गाभारा आमच्या दृष्टीस पडला, आणि एका अद्भुत आश्चर्याने आमची पावले तिथेच थबकली.
समोर दिसणाऱ्या या संपूर्ण मंदिराच्या गाभाऱ्याभोवती आणि महामंडपात पाणी साचलेले होते. कडक उन्हाळ्याचे दिवस असूनही या पाण्याची पातळी फारशी कमी झालेली नव्हती. हे दृश्य खरोखरच अचंबित करणारे होते. इतिहासकारांच्या आणि स्थानिक जाणकारांच्या मते, जवळूनच वाहणाऱ्या तुंगभद्रा नदीतून एका खास आणि गुप्त भूमिगत कालव्याद्वारे या ठिकाणी थेट पाणी आणले गेले असावे. या प्रगत जल व्यवस्थापनामुळेच हे मंदिर वर्षातील बाराही महिने, कोणत्याही ऋतूत अर्धेअधिक पाण्याखाली असते. याला म्हणूनच अनेकदा 'अंडरग्राउंड शिवा टेम्पल' किंवा 'पातळेश्वर मंदिर' असेही म्हटले जाते. हिंदू धर्मशास्त्रानुसार भगवान शिव हे अत्यंत उष्ण आणि रौद्र प्रवृत्तीचे मानले जातात. त्यांच्या पिंडीला शांत आणि शीतल ठेवण्यासाठी सतत जलाभिषेक केला जातो. याच कल्पनेतून विजयनगरच्या कल्पक वास्तूविशारदांनी या मंदिराची रचनाच अशी केली असावी की, भगवान प्रसन्न विरूपाक्षाचा गाभारा कायम जलमग्न राहील आणि पिंडीला सतत पाण्याचा नैसर्गिक स्पर्श होत राहील. जमिनीखाली असल्यामुळे आणि पाण्याने वेढलेले असल्यामुळे या मंदिरात प्रवेश करताच भर उन्हाळ्यातही एका विलक्षण आणि सुखद गारव्याची अनुभूती येते.
पाण्याच्या कडेकडेने मुख्य गाभाऱ्याकडे जाताना विजयनगरच्या स्थापत्यशास्त्राचा एक अत्यंत प्रगल्भ आणि कलात्मक आविष्कार आपल्याला पाहायला मिळतो. या मंदिराची एकंदरीत रचना ही विजयनगरच्या वास्तुकलेला अत्यंत अनुकूल अशीच आहे. मंदिराचे छत सपाट असून त्याला आधार देणारे असंख्य दगडी खांब या सभामंडपात उभे आहेत. या चौरसाकृती आणि भक्कम खांबांवर अतिशय रेखीव आणि सुबक असे नक्षीकाम केलेले आहे. यावर कोरलेली पौराणिक शिल्पे आणि भौमितिक रचना या मंदिराला एक वेगळीच आकर्षकता आणि भव्यता प्रदान करतात. अंधाऱ्या गाभाऱ्यात, पाण्यावर पडणारे खांबांचे प्रतिबिंब आणि त्या शांत पाण्यातून चालताना येणारा तो संथ आवाज, हे सर्व आपल्याला एका वेगळ्याच अध्यात्मिक आणि गूढ विश्वात घेऊन जाते. छतावर वटवाघळांचा थोडासा वावर असला तरी, तिथली ती गूढ शांतता मनाला एक प्रकारची भुरळ घालते.
मुख्य गाभाऱ्याचे ते जलमग्न सौंदर्य डोळ्यांत साठवून आम्ही मंदिराच्या डाव्या बाजूला जाणाऱ्या एका छोट्या रस्त्याने थोडे मागे गेलो. त्या ठिकाणी देखील अत्यंत सुंदर नक्षीकामातील आणखी एक लहान पण रेखीव दगडी मंदिर आम्हाला दिसून आले. या उपमंदिराच्या अगदी समोरच एक प्राचीन शिलालेख अत्यंत सुरक्षितपणे ठेवलेला दिसला. या शिलालेखावर कोरलेल्या कन्नड लिपीतील नोंदींनुसार, विजयनगरचे महान सम्राट कृष्णदेवराय यांनी आपल्या कारकिर्दीत या मंदिराला आणि इथल्या देवतेला काही जमिनी दान दिल्याचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. यावरून या मंदिराचे तत्कालीन ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व किती अनन्यसाधारण होते, हे सिद्ध होते.
या मंदिराच्या रचनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, जमिनीच्या वरून किंवा बाहेरून चालणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला आतमध्ये इतके भव्य आणि जलमग्न मंदिर दडलेले आहे, याचा पुसटसाही अंदाज येत नाही. बाहेरील शत्रूंना किंवा आक्रमकांना या मंदिराची भनक लागू नये, अशा अत्यंत सुरक्षित आणि गुप्त पद्धतीने ही एकंदरीत रचना केली असावी. आणि याच कल्पक रचनेमुळे पंधराशे पासष्ट सालच्या भयंकर विध्वंसामध्ये हे मंदिर पूर्णपणे नष्ट होण्यापासून बचावले. काळाच्या ओघात हे मंदिर मातीच्या आणि राडारोड्याच्या ढिगाऱ्याखाली पूर्णपणे गाडले गेले होते. १९८० च्या दशकापर्यंत या ठिकाणी एवढे मोठे मंदिर आहे, याची कुणालाच अजिबात कल्पना नव्हती. जेव्हा पुरातत्व खात्याने या भागात उत्खनन सुरू केले, तेव्हा जमिनीच्या पोटातून हा खजिना जसाच्या तसा उजेडात आला. हम्पीच्या या अफाट आणि अवाढव्य साम्राज्यामध्ये मंदिरांचा प्रवास करत असताना, जमिनीखाली दडलेल्या आणि पाण्यावर तरंगणाऱ्या या अद्भुत प्रसन्न विरूपाक्ष मंदिराची मोहिनी पर्यटकांना पडल्याशिवाय राहत नाही. इतिहास आणि निसर्गाचा हा एक अत्यंत अद्भुत आणि गूढ संगम आहे, जो प्रत्येक प्रवाशाच्या मनात कायमचा कोरला जातो.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
