नाणेघाटातील 'हरवलेले' ऐतिहासिक पुतळे

सह्याद्रीच्या कुशीत लपलेला 'नाणेघाट' हा केवळ निसर्गप्रेमींचे आवडते ठिकाण नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासाचा एक जिवंत साक्षीदार आहे. पुण्याच्या जुन्नर तालुक्यात असलेला हा घाट कोकण आणि देश (पठार) यांना जोडणारा सर्वात जुना व्यापारी मार्ग मानला जातो.
या घाटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील एका गुहेत एकेकाळी अस्तित्वात असणारे सातवाहन राजघराण्यातील राजांचे आणि राणीचे भव्य पुतळे. आज हे पुतळे पूर्णपणे तुटलेले आहेत, पण त्यांच्या खुणा आजही आपल्याला त्या सुवर्णकाळाची आठवण करून देतात. 

१. सातवाहन साम्राज्य आणि नाणेघाट
सुमारे २२०० वर्षांपूर्वी (इ.स. पूर्व पहिल्या शतकात) महाराष्ट्रावर 'सातवाहन' राजांचे राज्य होते. हे अतिशय पराक्रमी आणि श्रीमंत राजघराणे होते. त्यांची राजधानी 'प्रतिष्ठान' (आजचे पैठण) आणि दुसरी राजधानी 'जुन्नर' होती.
व्यापारासाठी कोकणातून घाटावर येण्यासाठी नाणेघाटाचा रस्ता वापरला जाई. या रस्त्यावरून खूप मोठी उलाढाल होत असे. याच ठिकाणी सातवाहनांनी जकात (Toll) गोळा करण्यासाठी एक नाका तयार केला होता. याच घाटातील एका मोठ्या गुहेत त्यांनी आपल्या कुटुंबाचे पुतळे कोरले होते.

२. भारतातील पहिली 'पोर्ट्रेट गॅलरी' (चित्रदालन)
नाणेघाटातील जी प्रमुख गुहा आहे, तिला पुरातत्वशास्त्रज्ञ 'प्रतिमागृह' किंवा 'statue gallery' म्हणतात. असे मानले जाते की, भारताच्या इतिहासात व्यक्तींचे हुबेहूब पुतळे कोरण्याचा हा पहिलाच मोठा प्रयोग होता. दुर्दैवाने, आज आपण जेव्हा या गुहेत जातो, तेव्हा तिथे आपल्याला एकही पुतळा सलग दिसत नाही. भिंतीवर केवळ काही पायांचे अवशेष आणि तुटलेले भाग दिसतात. पण तरीही, आपल्याला हे पुतळे कोणाचे होते हे नक्की सांगता येते.
हे कसे शक्य झाले? कारण, जिथे हे पुतळे होते, त्याच्या ठीक वरच्या बाजूला 'ब्राह्मी लिपी'मध्ये त्या व्यक्तींची नावे कोरलेली आहेत. या नावांवरूनच संशोधकांनी शोधून काढले की, तिथे एकूण ८ महत्त्वाच्या व्यक्तींचे पुतळे होते.

३. तिथे कोणाकोणाचे पुतळे होते?

शिलालेखांनुसार, त्या गुहेत खालील महत्त्वाच्या ऐतिहासिक व्यक्तींचे पुतळे उभे होते:
- राजा सीमुक सातवाहन: हा सातवाहन घराण्याचा संस्थापक होता. म्हणजे ज्याने हे साम्राज्य उभे केले, तो पहिला राजा.
- सम्राज्ञी नागनिका (नायनिका): ही या घराण्यातील अत्यंत पराक्रमी राणी होती. ती राजा सातकर्णी (पहिले) यांची पत्नी होती.
- राजा सातकर्णी (सातकडी): हा राणी नागनिकेचा पती आणि एक महान सम्राट होता. त्याच्या काळात सातवाहन साम्राज्य खूप विस्तारले होते.
- राणीचे वडील (महारठी त्रनकयिरो): राणी नागनिका ही 'महारठी' कुळातील होती. तिच्या वडिलांचा पुतळाही इथे होता, जे त्या काळी राजकीय मैत्रीचे प्रतीक होते.
- राजकुमार: या मुख्य राजा-राणीशिवाय त्यांचे राजकुमार – कुमार भाय, कुमार हकुसिरी (शक्तीश्री) आणि कुमार सातवाहन यांचेही पुतळे तिथे होते.

४. हे पुतळे तिथे का बसवले असावेत?
आज आपण जसे नेत्यांचे किंवा महापुरुषांचे पुतळे चौकात बसवतो, तसेच काहीसे कारण त्यामागे असावे.
- सत्तेचे प्रदर्शन: नाणेघाट हा व्यापारी मार्ग होता. देश-विदेशातील व्यापारी तिथे येत. त्यांनी या गुहेत आल्यावर सातवाहन राजांचे भव्य पुतळे पाहावेत आणि या राजांचा दरारा निर्माण व्हावा, हा उद्देश असावा.
- पूर्वजांचे स्मरण: राणी नागनिकेने आपल्या पतीच्या मृत्यूनंतर राज्यकारभार सांभाळला. तिने आपल्या पूर्वजांचे आणि पतीचे स्मरण म्हणून हे स्मारक बनवले असावे.

५. पुतळे कोणी तोडले? (एक रहस्य)

आज हे पुतळे का नाहीत? ते कोणी तोडले? याबद्दल इतिहासात दोन मुख्य तर्क लावले जातात:
- शत्रूंचे आक्रमण: सातवाहनांचे कट्टर शत्रू 'शक' क्षत्रप होते. जेव्हा शकांनी सातवाहनांचा पराभव करून हा भाग जिंकला असावा, तेव्हा त्यांनी रागाच्या भरात हे पुतळे तोडून टाकले असावेत. (इतिहासकार हा तर्क जास्त ग्राह्य मानतात).
- नैसर्गिक पडझड: हजारो वर्षांच्या ऊन-पावसाने आणि भूस्खलनामुळे हे दगडी पुतळे तुटले असावेत.

६. नागनिकेचा प्रसिद्ध शिलालेख

या पुतळ्यांच्या शेजारीच भिंतीवर एक खूप मोठा आणि प्रसिद्ध शिलालेख कोरलेला आहे. जरी पुतळे नष्ट झाले असले, तरी हा शिलालेख वाचला जातो. यात राणी नागनिकेने केलेले १८ प्रकारचे यज्ञ, तिने दिलेले हजारो गाईंचे, हत्तींचे आणि नाण्यांचे दान यांचा उल्लेख आहे. यावरूनच आपल्याला त्या काळातील समृद्धी समजते. याच शिलालेखाचा आधार घेऊन मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळालेला आहे.

आज नाणेघाटाच्या गुहेत गेल्यावर आपल्याला फक्त दगडी भिंती आणि पायांचे ठसे दिसतात. पण जर आपण थोडी कल्पना केली, तर आपल्याला डोळ्यांसमोर ते भव्य दिवस उभे राहतील – जेव्हा तिथे सातवाहन सम्राटांचे उंच, राजेशाही पुतळे उभे होते आणि येणाऱ्या जाणाऱ्या व्यापाऱ्यांकडे पाहत होते.

हे तुटलेले पुतळे केवळ दगड नसून, महाराष्ट्राच्या एका अत्यंत वैभवशाली इतिहासाचे मूक साक्षीदार आहेत.

(चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे 

#महाराष्ट्र #मराठी #इतिहास #जुन्नर #सातवाहन #maharashtra #history #marathi #naneghat #satvahan

झपुर्झा कला आणि संस्कृती संग्रहालय

पुणे परिसरामध्ये असणाऱ्या एका आगळ्यावेगळ्या संग्रहालयालयांपैकी एक म्हणजे "झपुर्झा कला आणि संस्कृती संग्रहालय". एका दिवशी या संग्रहालयाला भेट देण्याचा योग आला. अर्थात रविवार...  सुट्टीचा वार असल्याने बऱ्यापैकी गर्दी होती. संग्रहालयावरील पाटी बघून लक्षात आले की, पुण्याच्या पु.ना. गाडगीळ ज्वेलर्स यांच्याद्वारे तयार केलेले हे संग्रहालय आहे. 
मराठी माणूस हा कलेचा भोक्ता. पूर्ण भारतभर मराठी माणसाची ही सर्वात सकारात्मक ओळख होय. याचीच प्रचिती या संग्रहालयातील विविध दालनांमधून आली. निरनिराळ्या प्राचीन कलाकृती, चित्रे, वस्तू यांचा अनोखा संग्रह या ठिकाणी पाहायला मिळाला. जुन्या काळातील मातीची भांडी, पितळेची तसेच कांस्याची भांडी या संग्रहामध्ये आहेत. याशिवाय शेकडो वर्षांपूर्वी वापरण्यात येणारे विविध प्रकारचे दिवे, दागिने, वस्त्रे यांची स्वतंत्र दालने इथे पाहता येतात. काळाच्या ओघात महाराष्ट्रीय संस्कृतीतून नामशेष होत असलेली तसेच पूर्णतः नामशेष झालेली अनेक वस्तू आभूषणे, वस्त्रे पाहण्याचा आनंद आपल्याला घेता येतो. चित्रांच्या दालनामध्ये त्यांच्याकडे पाहण्यासाठी खरोखर कलाकाराची दृष्टी लागते याची प्रचिती येते. भारतीय चित्रपटांच्या इतिहासावर आधारित एक छोटेखानी दालनदेखील या संग्रहालयामध्ये पाहता येते. खडकवासला धरणाच्या काठावर हा परिसर वसलेला असल्याने आजूबाजूची निसर्गराजी देखील इथून अनुभवता येते. धरणाच्या काठाहून पलीकडे दिसणारा सिंहगड किल्ला इतिहासाची साक्ष देतो. आणि हे संग्रहालय इतिहासात विस्मरणात जात असलेल्या स्मृतींना पुनश्च जागृत करण्याचे कार्य करते. त्यामुळे एकदा तरी निश्चित भेट द्यावी, असेच हे स्थळ आहे. 

--- तुषार भ. कुटे

 

ट्रिक व्हिजन म्युझियम

आपल्या हटके आणि काहीशा अनोख्या शैलीमुळे ओळखल्या जाणाऱ्या संग्रहालयांपैकी एक म्हणजे लोणावळा येथील "ट्रिक व्हिजन म्युझियम" होय. द्विमितीय चित्रांमधून त्रिमितीय अविष्कार सादर करणारे, हे संग्रहालय होय. इतर संग्रहालयांप्रमाणे या ठिकाणी कोणत्याही वस्तू ठेवलेल्या नाहीत. आधुनिक काळातील चित्रकारांनी रेखाटलेली रंगीत भित्तीचित्रे इथे पाहता येतात. ती पाहण्यासाठी देखील नाहीत. त्यांच्यासोबत आपले छायाचित्र काढण्यासाठी ती रंगवलेली आहेत. यात विशेष ते काय? 
द्विमितीय चित्रांद्वारे त्रिमितीय अविष्कार सादर करण्याची कला अनेक चित्रकारांना अवगत असते. अशाच प्रकारची चित्रे या संग्रहालयामध्ये रेखाटलेली आहेत. म्हणजे एका विशिष्ट कोनातून आपण जर आपला फोटो या ठिकाणी काढला तर त्यातून आपले चित्र त्रिमितीय असल्याचा भास तयार होतो. म्हणजे चित्रातील प्राणी अथवा वस्तूंपैकीच आपण एक आहोत, असे चित्रांमध्ये दिसून येते. अर्थात याकरिता छायाचित्रणाचे कौशल्यही तितकेच महत्त्वाचे. आपल्या छायाचित्र घेताना कोन, अंतर यांचा समतोल साधून संग्रहालयातील मदतनीस आपली छायाचित्रे काढतो. 
ज्या चित्रकारांनी इथल्या भिंतीवर चित्रे रेखाटली आहेत, त्यांचे कसब प्रदर्शित करणारे हे संग्रहालय. पारंपारिक चित्रकला आणि आधुनिक छायाचित्रकला यांचा अविष्कार आपल्याला येथे पाहता येतो, हाच काय तो सारांश!

--- तुषार भ. कुटे

 

कळमजाईचे मंदिर

आळेफाट्याहून पुणे-नाशिक मार्गाने आळेखिंडीकडे जाताना डाव्या बाजूला एका उंच डोंगरावर कळमजाईचे मंदिर आहे. जुन्नर तालुक्यातील बहुतांश ठिकाणावरून हे मंदिर दिसून येते. त्यादिवशी मंदिरापलीकडील गव्हाळ्या डोंगराच्या माथ्यावर ढगांची बरीच गर्दी जमली होती. वारे देखील सुटले होते. वातावरणात थंडावा वाढत चाललेला होता. अशा नेत्रदीपक आणि आल्हाददायक वातावरणात कळमजाईचे हे मंदिर उठून दिसत होते. पुणे आणि नगर जिल्ह्याच्या हद्दीवर आणि वडगाव आनंद गावात असणाऱ्या या मंदिराकडे जाण्यासाठी पायथ्यापासून छोटासा ट्रेक करत जावे लागते. शिवाय याच वाटेच्या उजव्या बाजूने एक डांबरी रस्ता देखील मंदिराच्या दिशेने जातो. या रस्त्याने आपण आधी नगर जिल्ह्याच्या हद्दीमध्ये प्रवेश करतो आणि पुन्हा मंदिरापाशी आल्यावर जुन्नर तालुक्याच्या अर्थात पुणे जिल्ह्याच्या सीमारेषेमध्ये परततो. एका विस्तीर्ण वटवृक्षाला लागून असणारे हे मंदिर कौटुंबिक सहलीसाठी एक उत्तम स्थळ आहे. 

 

ताम्हिणी घाट

आत्तापर्यंत मागच्या ४० वर्षांमध्ये मी कधीही मे महिन्यामध्ये इतका पाऊस पडलेला पाहिलेला नाही. त्यामुळे जुनच्या सुरुवातीलाच सगळीकडे हिरवाई पसरलेली होती. परंतु पाऊस मात्र थांबला होता. मागच्या वर्षी जूनच्या तिसऱ्या आठवड्यामध्ये ताम्हिणी घाटातील धबधबे प्रवाहित झाले होते. यावेळेसची परिस्थिती मात्र पूर्णपणे वेगळे होते. कोकणात उतरण्यासाठी यावेळी ताम्हिणी घाटाने निघालो होतो. मागच्या तीन-चार दिवसांपासून पाऊस पूर्णपणे थांबलेला होता. आणि म्हणूनच हळूहळू उन्हाच्या झळादेखील बसू लागल्या होत्या. असं असलं तरी घाटमाथ्यावर बऱ्यापैकी ढगांची रेलचेल दिसून येते. शिवाय अधूनमधून पावसाचा शिडकावा देखील होत असतो. 
ताम्हिणी घाट चढायला सुरुवात केली तेव्हा देखील या परिसरात सर्वत्र ऊन पडलेलं होतं. मुळशी धरणातील पाण्याने बऱ्यापैकी तळ गाठलेला होता. त्या वळणावळणांच्या रस्त्यांवरून प्रवास करताना आजूबाजूची वनराई छानपैकी हिरवाईने नटलेली दिसत होती. अगदी पावसाळ्याच्या मध्यावर दिसते तशीच. पुणे जिल्ह्याची हद्द ओलांडून रायगड जिल्ह्यामध्ये प्रवेश केला. याच परिसरामध्ये डावीकडच्या उंच कड्यांवरून पावसाळी जलधारा सातत्याने कोसळत असतात. मागच्या काही दिवसांपासून पावसाने ओढ दिल्याने इथले जलप्रपात दिसतील की नाही, याबाबत साशंकता होती. परंतु निसर्गाने आम्हाला आश्चर्याचा धक्का दिला. अगदी कडक उन्हामध्ये ताम्हिणी घाटाच्या त्या उंच कड्यांवरून कोसळणारे धबधबे त्या दिवशी पांढऱ्या शुभ्र पाण्याचा वर्षाव करताना दिसून आले. उन्हामध्ये इतके स्वच्छ धबधबे पाहण्याचा योग त्या दिवशी आला. खर तर हा एक दुर्मिळ असा प्रसंग होता! अर्थात मी स्वतः गाडी चालवत असल्याने कॅमेऱ्यामध्ये हा क्षण टिपू शकलो नाही. केवळ एकाच ठिकाणी नाही तर ज्या ज्या ठिकाणी धबधब्यांचे बिंदू आहेत तिथे सर्वच शुभ्र पाण्याचे जलप्रपात कोसळताना दिसून आले. आणि अर्थातच पावसाळी पर्यटकांची गर्दी देखील तितकीच होती. आकाशात ढगांची गर्दी नसताना, पाऊसही पडत नसताना काळ्या पाषाणांवरून जमिनीकडे झेपणाऱ्या त्या जलधारा म्हणजे निसर्गाचा एक सुंदर अविष्कारच होता.

 

माळशेज व्ह्यू पॉईंट, एमटीडीसी रिसॉर्ट

आळेफाट्याकडून माळशेजच्या दिशेने जाताना पिंपळगाव जोगा धरण लागलं की वातावरणामध्ये थंडावा तयार होताना जाणवतो. उजव्या बाजूला दिसणाऱ्या बालाघाटच्या डोंगररांगा आणि त्याच्या पायथ्याशी सातत्याने झुळझुळणारे पिंपळगाव जोगा धरणाचे पाणी पाहिलं की मन प्रसन्न होतं. 
मढ गाव संपलं आणि वेळखिंडीतून खाली उतरलो की हरिश्चंद्रगडाच्या अजस्त्र डोंगररांगा दूरवर नजरेस पडतात. वाटत राहतं खिरेश्वर मार्गे टोलारखिंडीतून उतरावं आणि हरिश्चंद्रगडाच्या निसर्ग कुशीमध्ये स्वतःला सामावून घ्यावे. वर्षा ऋतूमध्ये हा परिसर हिरवाईने भरायला लागतो. यावर्षी तर कमालच झाली. अगदी मे महिन्याच्या मध्यापासूनच पावसाला सुरुवात झाली. याच कारणास्तव माळशेज घाटाच्या अलीकडील हा सर्व परिसर हिरवं लेणं अंगावर घेऊन डोलू लागला होता. जून महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यामध्ये पावसाने विश्रांती घेतली. मध्येच ढगांची सावली आणि ऊन यांचा खेळ चालू झाला होता. डोंगरमाथ्यावर असल्याकारणाने माळशेज घाटाचा हा परिसर सातत्याने ऊनपावसाचे लपंडाव अनुभवत असतो. त्या दिवशी देखील हीच परिस्थिती होती. डावीकडे सिंदोळा किल्ला मग उधळा डोंगर न्याहाळत आम्ही महाराष्ट्र पर्यटन विकास मंडळाच्या रिसॉर्टपाशी पोहोचलो. या रिसॉर्टच्या मागच्याच बाजूला… खरंतर पुढच्या बाजूला बरीच मोकळी जागा आहे. इथून माळशेज घाटाचा अतिशय सुंदर आणि नयनरम्य परिसर न्याहाळता येतो. उंच उंच डोंगर आणि त्याच्या मध्याहून कोरलेला घाट, वळणावळणाचे रस्ते आणि या रस्त्यांवरून हळूहळू पुढे सरकत चाललेल्या गाड्या दूरपर्यंत पाहता येतात. माळशेज घाट चढून येणारे प्रवासी प्रामुख्याने घाटाचे ते दृश्य डोळ्यात साठवण्यासाठी या ठिकाणी नेहमीच गर्दी करतात. पावसाळ्यात ही संधी सहसा कोणी सोडत नाही. त्यादिवशी देखील अशीच गर्दी येथे दिसून आली. पाऊस पडून गेला होता. अधून मधून ढगांच्या आडून ऊन डोकावत होतं. थोडं पुढे चालत गेलं की डोंगरकड्याच्या एका ठिकाणी वाऱ्याचा भयंकर झोत वरच्या दिशेने जात असतो.. दरवेळेस हा आम्ही अनुभव घेतोच. घाटाच्या जंगलांमधून वरच्या दिशेने वाहणारे वेगवान वारे या बिंदूपाशी एकवटतात आणि वेगाने ढगांच्या दिशेने जातात. या वाऱ्यांमध्ये टाकलेली कोणतीही वस्तू कड्यावरून खाली जात नाही. ती अतिशय वेगाने वरच्या दिशेने फेकली जाते. आणि तिला जर वजन नसेल तर अगदी रिसॉर्टपर्यंत देखील ती उडून जाऊ शकते! हा आमचा इथला नेहमीचा खेळ. त्यादिवशी देखील पुन्हा एकदा खेळून पाहिला. निसर्गात तयार होणाऱ्या अशा छोट्या छोट्या गमती अनुभवायला देखील एक वेगळीच मजा असते. घाटामध्ये एका ठिकाणी वनविभागातर्फे काही दृश्यबिंदू तयार केलेले आहेत. या ठिकाणावरून देखील माळशेज घाटातील हा परिसर इथली माणसं पाहता येतात. खालच्या त्या घनदाट जंगलामध्ये आपल्या दृष्टीद्वारे स्वतःला सामावता येते. 
समोरच्या हरिश्चंद्रगडाच्या डोंगररांगांवर सातत्याने ढगांची गर्दी त्या दिवशी देखील दिसून येत होती. वाऱ्याच्या प्रवाहासोबतच ढग प्रवास करत होते. अचानक वाऱ्यांचे वेग वाढू लागले, ढगांची गर्दी देखील झाली आणि वर्षाधारा कोसळू लागल्या. यावर्षी माझ्या अंगावर अनुभवलेला तो पहिलाच पाऊस. अगदी चिंब भिजून गेलो. निसर्गाचा दरवर्षीचा अविष्कार पाहण्यासाठी मी सज्ज झालो होतो. यावर्षीचा हा पहिला अनुभव. कदाचित येथून पुढे देखील वर्षा ऋतूतील हा अनुभव पुन्हा शरीर सुखावून जाईल, हे निश्चित.

ओझर आणि येडगाव धरण

अष्टविनायकांपैकी विघ्नहर गणेशाचे स्थान म्हणजे जुन्नर जवळील ओझर होय. या मंदिरामध्ये आमचे सातत्याने येणे जाणे असतेच. परंतु ओझर गाव ज्या कुकडी नदीच्या आणि येडगाव धरणाच्या काठावर वसलेले आहे, तिथले निसर्ग सौंदर्य पाहत राहणे म्हणजे पर्वणीच असते. येडगाव धरणाच्या बॅकवॉटर परिसरात अजूनही पावसाळ्याच्या सुरुवातीला बऱ्यापैकी पाणी साठलेले दिसते. नेहमीच पक्षांची रेलचेल दिसते. त्या दिवशी संध्याकाळी आकाशामध्ये अंधार होण्यापूर्वी घरट्याकडे परतणाऱ्या पक्षांचे थवे सातत्याने दिसत होते. पश्चिमेकडे शिवजन्मस्थान शिवनेरी किल्ल्याच्या बाजूलाच सूर्य हळूहळू क्षितिजाकडे झुकत चालला होता. शिवनेरी किल्ल्याच्या पार्श्वभूमीवर सोनेरी किरणांची उधळण दिसून येत होती. त्याच्याबरोबर विरुद्ध दिशेला अर्थात पूर्वेकडे दूरवर नारायणगड किल्ला देखील हळूहळू अंधारामध्ये गुडूप होताना दिसत होता. धरणातील पाणी मात्र शांत होते. टक लावून ऐकलं की आजूबाजूच्या परिसरातील पक्षांचा किलबिलाट ऐकू येत होता. मागच्या बाजूला गणपती मंदिराततील गजबजाट ऐकू येत असला तरी नैसर्गिक आवाजांची साथ मात्र कानावर सातत्याने पडतच राहत होती. संध्याकाळ आणि सकाळ या दोन्ही प्रसंगी निसर्गामध्ये जो ताजेपणा असतो तो अनुभवताना मनाला एक वेगळीच उभारी येते. असं वाटत राहतं की, हा काळ संपूच नये. संध्याकाळ अंधाराकडे जरी नेत असली तरी ती आपल्या शरीराला सकारात्मकतेची ऊर्जा प्रदान करत असते. या ऊर्जेच्या आधारावरच आपण अंधार स्वीकारू लागतो आणि प्रतीक्षा करत असतो उद्या पुन्हा उजाडण्याची. हे निसर्गचक्र अनुभवने म्हणजे एक वेगळीच अनुभूती असते, हे निश्चित.

 

मांगणी देवी मंदिर

जवळपास दहा वर्षांपूर्वी पहिल्यांदा हडसर किल्ल्यावर गिर्यारोहण करण्याची संधी मिळाली. वातावरण पावसाळी होते. त्यामुळे आजूबाजूचा पूर्ण परिसर हिरवाईने नटलेला होता. किल्ल्याच्या शेवटच्या बुरुजावरून समोरच्या हिरव्यागार डोंगररांगा ढगांच्या गर्दीमध्ये न्याहाळताना एका टोकावर एक मंदिर दृष्टीस पडले. हे मांगणी देवी मंदिर. तेव्हापासूनच या डोंगराच्या टोकावरील मंदिरात जाऊन यावे, असे वाटत होते. परंतु मध्यंतरीच्या काळामध्ये योग आला नाही. एक दिवस मी एकट्यानेच या डोंगराच्या टोकावर जाण्याचे ठरवले. मांगणेवाडी हे या डोंगराच्या पायथ्याचे गाव. जुन्नरचा गणेशखिंड घाट याच डोंगरामध्ये आहे. गणेश खिंडीच्या पश्चिमेला असणाऱ्या डोंगराच्या टोकावर मांगणी देवीचे हे मंदिर स्थित आहे.
सकाळच्या प्रहरी साडेसहाच्या दरम्यान गावातून वाट काढत मी डोंगर सर करायला सुरुवात केली. उन्हाळा असल्याकारणाने रस्त्याच्या आजूबाजूला केवळ वाळलेले गवत होते. त्यामुळे वाट देखील व्यवस्थित दिसत होती. परंतु आजूबाजूला चिटपाखरू देखील नव्हते. वळणावळणाच्या त्या रस्त्याने मार्ग काढत मी पहिल्या टप्प्यावर येऊन पोहोचलो. त्या ठिकाणावरून नाणेघाटापर्यंतच्या डोंगररांगा दृष्टीस येत होत्या. आणि समोरच आणखी एका उंचवट्यावर मांगणी देवीचे मंदिर देखील दिसून आले. अगदी काही मिनिटांमध्येच मी डोंगराच्या सर्वोच्च माथ्यावर अर्थात मंदिरापाशी पोहोचलो. तिथून दिसणारा नयनरम्य परिसर कदाचित शब्दांमध्ये मांडणे निश्चितच अवघड होते. सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेला जवळजवळ पूर्ण जुन्नर तालुका, इथले किल्ले, डोंगररांगा, पाणीसाठे तसेच छोटी छोटी गावे स्पष्ट दिसत होती. त्यामुळे इथला व्हिडिओ काढण्याचा मोह मला आवरला नाही.

--- तुषार भ. कुटे 

 

नाणेघाटातील भग्नपुतळे

पावसाळ्यामध्ये वर्षा सहल करण्यासाठी जुन्नरमधील सर्वात प्रसिद्ध ठिकाण म्हणजे नाणेघाट होय. मागच्या पंधरा वर्षांपासून इथल्या पर्यटनाची प्रगती मी पाहत आलेलो आहे. एकेकाळी अतिशय दुर्गम भागात असल्याने या ठिकाणी अतिशय कमी लोक भेट देण्यासाठी येत असत. महाराष्ट्राच्या प्राचीन वैभवाचा वारसा सांगणारा हा परिसर असल्याने बहुतांश वेळा इतिहास संशोधक, वास्तुकला अभ्यासक अशाच लोकांचा या ठिकाणी वावर असे. परंतु समाजमाध्यमांद्वारे इथले निसर्ग सौंदर्य पूर्ण देशभर पोचले आणि पर्यटनाच्या नावाखाली धुडगूस घालण्यासाठी हा परिसर परिचित झाला.
नाणेघाटाची नैसर्गिक रचना पाहिली तर कोणीही या परिसराच्या प्रेमात पडेल. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी सातवाहन राणी नागणिका हिने तिच्या कारकिर्दीमध्ये हा घाट सह्याद्रीच्या या उंच डोंगररांगांमध्ये बनवून घेतला. आणि एका व्यापारी मार्गाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. नाणेघाटामध्ये त्याकाळी व्यापाऱ्यांकडून प्रवेश कर घेतला जात असे. एका अर्थाने नाणेघाट हा एक तपासणी नाकाच होता. घाटामध्ये त्याकाळी एक गुहा बांधली होती. आजही ही गुहा आपण इथे पाहू शकतो. या गुहेच्या आत प्रवेश केल्यानंतर डाव्या आणि उजव्या भिंतीवर तत्कालीन प्राकृत भाषेमध्ये आणि ब्राह्मी लिपीमध्ये लिहिलेले शिलालेख पाहता येतात. अर्थात आज सर्वसामान्य माणूस ही भाषा वाचू शकत नाही. कालानुरूप येथील शिलालेख आता जीर्ण होत आलेले आहेत. त्यातील अक्षरे देखील पडून गेलेली आहेत. कदाचित आणखी काही वर्षांनंतर हा ऐतिहासिक ठेवा न वाचण्याजोगा होईल. याच गुहेमधील समोरची भिंत रिकामी दिसते. वरच्या बाजूस अस्पष्ट लिहिलेली अक्षरे नजरेस पडतात. परंतु संशोधकांच्या संशोधनानुसार या ठिकाणी सातवाहन कुळातील आठ व्यक्तींचे पुतळे कोरलेले होते.
भारतातील ऐहिक लेण्याचे नाणेघाट लेणी हे उत्तम उदाहरण मानले जाते. या लेण्याच्या समोरच्या भिंतीत नागणिका राणी आणि सातवाहन कुटुंबाशी संबंधित अशा आठ जणांच्या प्रतिमा पुतळे रूपात कोरलेल्या होत्या. त्या पुतळ्यांच्या वरील भागात ब्राम्ही लिपीमध्ये त्यांची नावे देखील लिहिलेली होती. दुर्दैवाने कालौघात हे पुतळे तोडफोडीमुळे नष्ट झाले. काही प्रतिमांची पावले तेवढी भग्नावस्थेत टिकली आहेत. लेणीमध्ये डावीकडून अनुक्रमे राजा सिमुख, राणी नागणिका, राजा श्रीसातकर्णी, कुमार भायल, सहाव्या जागी महारठी त्रणकयिर, नंतर कुमार हकुश्री आणि अखेरीस कुमार सातवाहन यांचे पुतळे होते. सिमुक सातवाहन यांना सातवाहन साम्राज्याचे संस्थापक मानले जाते. श्रीसातकर्णी हा त्यांचा मुलगा तर नागणिका ही त्यांची सून. ५६ वर्षे राज्य करणाऱ्या श्रीसातकर्णीची पत्नी नागणिका हिने १८ यज्ञांची माहिती याच लेण्यावरील भिंतीवर असलेल्या शिलालेखात दिली आहे. सहाव्या प्रतिमेतील व्यक्ती महारठी त्रणकयिर हे नागणिका राणीचे पिता होय. तर कुमार हकुश्री आणि कुमार सातवाहन हे सातवाहन कुळातील राजपुत्र असावेत. एखाद्या राजकुटुंबातील किंवा राजकुटुंबाशी संबंधित अशा व्यक्तींचे पुतळे एखाद्या लेण्यात एकत्रित पाहायला मिळणे, हे एकमेव उदाहरण आहे. कदाचित जर हे पुतळे शाबूत राहिले असते तर त्या काळातील लोकांच्या शरीराशी ठेवण, वस्त्रे, अलंकार, शिरोभूषणे, आयुधे, शस्त्रे यांची माहिती उलगडता आली असती.
आज नाणेघाटातील पर्यटन मोठ्या प्रमाणात वाढलेले आहे. परंतु यातील एक टक्के लोकांना देखील नाणेघाटाविषयी फारशी माहिती नसते. इतिहास संशोधकांच्या मदतीने जर ही माहिती सदर परिसरात पुरवता आली तर निश्चितच आपला इतिहास आपल्या लोकांपर्यंत पोहोचण्यास मदत होईल.

--- तुषार भ. कुटे

(छायाचित्र आणि माहिती संदर्भ प्र. के. घाणेकर लिखित ‘जुन्नरच्या परिसरात’, प्रकाशक-स्नेहल प्रकाशन)

 

वरंध घाट

भोर पासून महाडच्या दिशेने निघाल्यावर सह्याद्रीच्या डोंगर रांगेमध्ये वरंध घाट लागतो. दोन वर्षांपूर्वी उन्हाळ्यामध्ये या घाटातून जाण्याचा पहिल्यांदाच योग आला. आतापर्यंत त्याचे नाव केवळ वर्तमानपत्रांमध्येच वाचत होतो. परंतु दापोलीच्या एका सहलीच्या निमित्ताने या घाटातून पहिल्यांदाच प्रवास केला.

पुणे जिल्ह्यातील निरा-देवघर धरण लागले की मुख्य घाट रस्ता सुरू होतो. परंतु इथवर येईपर्यंत रोहिडा किल्ला आणि रायरेश्वराच्या पठाराचे देखील आपल्याला दर्शन होते. उन्हाळा असल्याने नीरा-देवघर धरणामध्ये तेव्हा जास्त पाणी नव्हते. परंतु दुसऱ्यांदा जेव्हा या घाटातून जाण्याचा योग आला तेव्हा मात्र धरण जवळपास शंभर टक्के भरले होते. त्याचे दर्शन जेव्हा पहिल्यांदा होते तिथून बऱ्याच अंतरापर्यंत आपण या धरणाच्याच कडेकडेने प्रवास करत राहतो. आणि जवळपास अर्धा पाऊण तासाच्या प्रवासानंतर पुणे आणि रायगड जिल्ह्याच्या सीमेवर असणाऱ्या वरंध घाटातील सीमेवर येऊन पोहोचतो. इथूनच समोर कावळागड दृष्टीस पडतो. पावसाळ्यातला आमचा इथला प्रवास अतिशय सुखद होता. घाटाच्या मध्यभागी जिथून सह्याद्रीचे उंचच उंचकडे दिसतात तेथे पावसाची जोरदार फलंदाजी चालू होती. उन्हाळ्यामध्ये या ठिकाणावरून स्वराज्याचे साक्षीदार असणारे राजगड आणि तोरणा किल्ला देखील दिसतात. या किल्ल्यांचे दर्शन घेणे हा एक नेत्र सुखद अनुभव असतो. पावसाळ्यामध्ये दरडी कोसळण्याची शक्यता असते. शिवाय इथले रस्ते देखील बरेचशे अरुंद आहेत. घाटातून जास्त गर्दी दिसून येत नाही. पावसाळ्यातला अनुभव हा मात्र मनाला प्रसन्न करणारा असतो. दूर दूरवर दिसणाऱ्या सह्याद्रीच्या डोंगरांवर दाट धुके दाटलेले असते आणि बऱ्याचदा सातत्याने रिमझिम पाऊस कोसळत असतो. पावसाचे दोन महिने झाल्यानंतर या ठिकाणी दिसणारी हिरवाई पाहण्याकरिता तरी या घाटातून एकदा जायलाच हवे.

 

 

एक विहंगम दृश्य!

परंदवाडी (ता. मावळ, जिल्हा पुणे) येथील इंदिरा अभियांत्रिकी आणि व्यवस्थापन महाविद्यालयातून पवन मावळातील पाच शिवकालीन किल्ल्यांचे विहंगम दृश्य दिसते! एका नयनरम्य दुपारी मी टिपलेले छायाचित्र.

 

 

लाल महाल

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अन्य कोणत्याही किल्ल्यापेक्षा मला राजगड किल्ला हा अतिशय खास वाटतो. कारण शिवरायांच्या एकंदरीत कालखंडातील सर्व प्रमुख घटनांचा तो साक्षीदार राहिलेला आहे. तसेच महाराजांचा सर्वाधिक सहवास या किल्ल्याला लाभलेला आहे.
बालपणी राजमाता जिजाऊंसोबत पुण्यात आले असता शिवाजी महाराज ज्या ठिकाणी राहत होते तो म्हणजे लाल महाल. या वास्तुविषयी देखील असंच काहीतरी आहे. छत्रपती शिवाजी रस्ता आणि जिजामाता चौक या ठिकाणी सिग्नलला जेव्हा जेव्हा गाडी थांबते तेव्हा डावीकडे लाल महाल नजरेस पडतो. सततच्या कामाच्या व्यापामुळे इथे इतक्या वर्षांमध्ये जाण्याची कधीच संधी मिळाली नाही. परंतु त्या दिवशी आवर्जून आम्ही या वास्तूला भेट दिली. शिवरायांचे बालपण या वास्तूमध्ये गेलं होतं. तसेच याच ठिकाणी त्यांनी औरंगजेबाचा मामा असणाऱ्या शाहिस्तेखानाची फजिती करून त्याची तीन बोटे छाटली होती. मुघलशाहीवर जबरदस्त प्रहार करणारा हा प्रसंग आणि त्याचा साक्षीदार म्हणजे लाल महाल होय. शनिवारवाड्याच्या कडेलाच लागून ही वास्तू दिमाखात उभी आहे. आज सुशोभीकरणाद्वारे तसेच विविध प्रकारच्या मूर्तींचा वापर करून ही वास्तू स्थानिक प्रशासनाद्वारे दिमाखात उभी असल्याचे दिसते. जिजाऊंची प्रसन्न मूर्ती महालाच्या मध्यवर्ती भागामध्ये आहे. तसेच शिवरायांच्या बालपणातील अनेक प्रसंग इथल्या भिंतीवर रेखाचित्रित केल्याचे देखील दिसतात. 

 

शनिवारवाडा

इसवी सन २००२ मध्ये खऱ्या अर्थाने पहिल्यांदा पुणे शहराचे तोंड पाहिले. त्यानंतर जवळपास बारा वर्षे या शहराचा सहवास मला लाभलेला आहे. या बारा वर्षांमध्ये अनेकदा शनिवारवाड्याच्या चहूबाजूने प्रवास करण्याचा योग आला. परंतु एकदाही ही वास्तू आतून पाहिलेली नव्हती. आज अखेरीस तो योग आला.
१८ व्या शतकामध्ये अखिल हिंदुस्थानात मराठ्यांची सत्ता स्थापन होत असताना राजसत्तेचे प्रमुख केंद्र असलेला पुण्यातील शनिवारवाडा आज पहिल्यांदाच आतून पाहता आला. कोणतीही वास्तू पाहताना अर्थात ऐतिहासिक वास्तूला भेट देताना तिथला इतिहास मनामध्ये अनुभवायला मिळतो. अशीच काहीशी अनुभूती यावेळी मला मिळाली. महाराष्ट्रात आज अनेक भुईकोट किल्ले मरणासन्न अवस्थेत आहेत. शनिवार वाडा देखील अशाच भुईकोट किल्ल्यांपैकी एक. कालौघाने यातील अनेक वास्तू हळूहळू ढासाळत गेल्या. परंतु आजही टिकून असलेल्या वास्तू आपल्याला मराठ्यांच्या गौरवशाली इतिहासाची आठवण करून देतात. १८ व्या शतकाततील सर्वच पेशव्यांचा सहवास तसेच अनेक मराठा वीरांची पदस्पर्श लाभलेली ही भूमी आहे. त्यामुळे निश्चितच या वास्तूचे महाराष्ट्राच्या इतिहासामध्ये अनन्यसाधारण असे स्थान आहे. पुण्यात आलेला प्रत्येक व्यक्ती या वास्तूला भेट देतो आणि महाराष्ट्राच्या इतिहासाचे किमान एकदा तरी स्मरण करतो. तसेच कदाचित त्यातून प्रेरणा देखील घेतो.
माझ्याकरिता देखील शनिवारवाडा अनुभवण्याची अनुभूती ही निश्चितच अतिशय वेगळी अशी होती. 

 

गुगल मॅपची महती

आधुनिक युगातील प्रवासाचा सर्वात मोठा वाटाड्या म्हणजे गुगल मॅप होय. त्याच्यामुळे आज काल कोणाला पत्ता विचारत बसण्याची गरज पडत नाही. गुगल मॅप आपल्याला योग्य रस्त्याने इच्छित स्थळी पोहोचविते. परंतु हाच गुगल मॅप अनेकदा चुकीचे रस्ते देखील दाखवतो. त्यामुळे चक्क शासकीय फलकांवर देखील गुगल मॅप चुकीचा रस्ता दाखवत आहे, असे लिहिलेले दिसते. असाच एक फलक ताम्हिणी घाटाच्या दिशेने जाणाऱ्या रस्त्यावर मुळशी तालुक्यामध्ये गावकऱ्यांनी लावलेला आहे!