विजयनगरच्या अफाट वैभवाची आणि संवर्धनाची अमर गाथा!

हम्पीच्या त्या ऐतिहासिक, गूढ आणि अवाढव्य अवशेषांमधून बाहेर पडताना, मागील तीन दिवसांची आमची ही विलक्षण भटकंती खऱ्या अर्थाने सार्थ झाल्याचे एक मोठे आणि आत्मिक समाधान मनामध्ये दाटून आले होते. मागील चार-पाच वर्षांपासून या महान साम्राज्याला भेट देण्यासाठी मनामध्ये जी एक प्रदीर्घ प्रतीक्षा होती, ती आज खऱ्या अर्थाने फळास आल्याची जाणीव होत होती. या संपूर्ण प्रवासात पावलोपावली एक गोष्ट प्रकर्षाने आणि अत्यंत तीव्रतेने जाणवत होती, ती म्हणजे आपल्या भारताचा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि वास्तूशास्त्रीय वारसा किती अथांग, संपन्न आणि समृद्ध आहे. हम्पीच्या लाल मातीतील प्रत्येक दगड जणू आपल्या वैभवशाली भूतकाळाची साक्ष देत उभा होता.

विजयनगरचे साम्राज्य हे केवळ एक राजकीय सत्ता केंद्र नव्हते, तर ते भारतीय संस्कृती, कला, साहित्य आणि स्थापत्यकलेचे एक सर्वोच्च शिखर होते. इसवी सनाच्या चौदाव्या शतकात स्थापन झालेले आणि सम्राट कृष्णदेवरायांच्या काळात वैभवाच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचलेले हे महानगर तत्कालीन जगातील सर्वात श्रीमंत आणि सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या शहरांपैकी एक होते. पर्शियन राजदूत अब्दुल रज्जाक आणि पोर्तुगीज प्रवासी डोमिंगो पेस यांच्यासारख्या परदेशी प्रवाशांच्या नोंदी वाचल्यास या शहराच्या अफाट श्रीमंतीची आणि प्रगत जीवनशैलीची स्पष्ट कल्पना येते. डोळे दीपवणारे अवाढव्य महाल, आकाशाला गवसणी घालणारी मंदिरांची गगनचुंबी गोपुरे, अत्यंत प्रगत अशी पाणीपुरवठा योजना आणि माणसांनी गजबजलेले रुंद रस्ते हे हम्पीचे खरे वैभव होते.

विठ्ठल मंदिर, विरूपाक्ष मंदिर, आणि हजार राम मंदिरासारख्या वास्तू त्या काळातील स्थापत्यशास्त्राचा आणि मानवी बुद्धिमत्तेचा अद्भुत नमुना आहेत. परंतु, या दगडांच्या भक्कम वास्तूंच्या वर जे अत्यंत सुबक, नक्षीदार आणि मौल्यवान लाकडी बांधकाम होते, ते आज दुर्दैवाने अस्तित्वात नाही. महानवमी डिब्बा, राण्यांचे निवासस्थान, कमळ महाल आणि मुख्य दरबाराचे छत हे चंदनाच्या आणि इतर सुगंधी, मौल्यवान लाकडापासून बनवलेले होते. या लाकडावर अत्यंत नाजूक कोरीव काम केलेले असायचे आणि त्यावर सोन्या-चांदीचा मुलामा दिलेला असायचा.

परंतु, इतिहासाचे चक्र फिरले आणि इसवी सन १५६५ सालचे तालिकोटाचे युद्ध या अजेय साम्राज्यासाठी एक भयंकर काळरात्र ठरले. या युद्धात दख्खनच्या एकत्रित सुलतानांनी विजयनगरचा दारुण पराभव केला. त्यानंतर या संपन्न शहराची जी निर्घृण कत्तल, लूट आणि जाळपोळ झाली, ती संपूर्ण मानवी इतिहासात अत्यंत दुर्मिळ आणि भयानक मानली जाते. परकीय आक्रमकांनी या सुबक आणि पवित्र कलाकृतींना अत्यंत बेभानपणे आणि क्रूरपणे तोडून विद्रूप करून टाकले. मूर्तींची मोडतोड केली, मंदिरांचे गाभारे उद्ध्वस्त केले आणि संपूर्ण शहराला आगीच्या भक्ष्यस्थानी पाडले. एका अर्थाने हा केवळ एका राजकीय सत्तेवरील हल्ला नव्हता, तर तो आपल्या हजारो वर्षांच्या महान भारतीय संस्कृतीवर, आपल्या कलेवर आणि आपल्या अस्मितेवर घातलेला सर्वात मोठा आणि जीवघेणा घाव होता.

असे अत्यंत खेदाने म्हटले जाते की, विजयनगरचे हे विस्तीर्ण शहर सलग तब्बल सहा महिने धगधगत्या आगीत जळत होते. ते सुंदर आणि सुबक लाकडी महाल जळून पूर्णपणे खाक झाले, आणि उरले ते केवळ आगीच्या झळांनी करपलेले आणि काळे पडलेले दगड. एकेकाळी जगातील सर्वात श्रीमंत, सर्वाधिक लोकसंख्या असणाऱ्या आणि हिरे-माणके रस्त्यावर उघड्यावर भाजीपाल्यासारखे विकणाऱ्या या महानगराची परकीय आक्रमकांनी अक्षरशः राखरांगोळी करून अत्यंत दयनीय अवस्था करून टाकली. आज आपण हम्पीमध्ये जे काही पाहतो, ते या मूळ साम्राज्याच्या अवशेषांपैकी जेमतेम दहा ते वीस टक्केच आहे. बाकीचे ऐंशी टक्के वैभव कायमचे नष्ट झाले आहे किंवा मातीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले आहे. जेव्हा आपण त्या भव्य दगडी चौथऱ्यांसमोर उभे राहतो, तेव्हा मनात एक अत्यंत वेदनादायी विचार येऊन जातो की, जर आज हे वैभव जसेच्या तसे, आपल्या मूळ आणि अखंड रूपात उभे असते, तर ते किती सुंदर आणि डोळे दीपवणारे असते! परंतु, उशिरा का होईना भारतीयांना त्यांच्या या प्राचीन आणि महान वारशाची जाण निर्माण होत आहे, याचे एक मोठे समाधान वाटते.

आज आपण जे हम्पी पाहतो, ते केवळ जमिनीवर उभे असलेले अवशेष आहेत. परंतु, या हम्पीच्या लाल मातीखाली अजूनही विजयनगर साम्राज्याचा मूळ वारसा आणि अनेक रहस्ये पूर्णतः उलगडलेली नाहीत. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने जेव्हा येथे शास्त्रीय पद्धतीने उत्खनन सुरू केले, तेव्हा अनेक वास्तू मातीच्या आणि राडारोड्याच्या ढिगाऱ्याखाली पूर्णपणे गाडलेल्या अवस्थेत होत्या. तिथून माती हटवून, पडलेले शेकडो टनांचे खांब पुन्हा उभे करून हे साम्राज्य उजेडात आणण्याचे काम खरोखरच सोपे नव्हते. अलीकडच्या काळामध्ये अशा कितीतरी नवीन आणि प्राचीन वास्तू, पुष्करणी आणि प्रगत जलवाहिन्या उजेडात आलेल्या आहेत.

या अफाट आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या कार्यासाठी भारतीय पुरातत्व खात्याची आणि तिथल्या संशोधकांची जेवढी प्रशंसा करावी, तेवढी निश्चितच कमी आहे. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत, कमी मनुष्यबळात आणि निधीच्या उपलब्धतेतही त्यांनी या अवशेषांचे संवर्धन अतिशय निष्ठेने केले आहे. अगदी अलीकडचे उदाहरण द्यायचे झाल्यास, तीन-चार वर्षांपूर्वी जेव्हा संपूर्ण जगात कोविड-१९ चे भीषण संकट घोंघावत होते आणि सगळे जग थांबले होते, त्या लॉकडाऊनच्या अत्यंत कठीण काळातही पुरातत्व खात्याचे काम हम्पीमध्ये थांबले नव्हते. त्याच काळात उत्खननादरम्यान काही अत्यंत महत्त्वाच्या नवीन रचना या ठिकाणी सापडल्या, ज्याने विजयनगरच्या इतिहासावर एक नवा प्रकाश टाकला.

हम्पीचा हा ऐतिहासिक परिसर केवळ एका संरक्षित भिंतीच्या आत मर्यादित नाही, तर तो आजूबाजूच्या अनेक गावांमध्ये आणि शेतांमध्ये अथांग पसरलेला आहे. त्यामुळेच, अनेकदा विविध स्थानिक लोकांच्या मालकीच्या असलेल्या आणि त्यांच्या नावावर असलेल्या जमिनी (सातबारा उतारे) शासनाने आणि पुरातत्व खात्याने योग्य मोबदला देऊन कायदेशीररित्या विकत घेतल्या आहेत. या खाजगी जमिनी विकत घेऊन पुरातत्व खात्याने त्या ठिकाणी अत्यंत काळजीपूर्वक आणि मोठ्या प्रमाणावर उत्खनन सुरू केलेले आहे. हे सर्व अवाढव्य उत्खनन, जमिनीखाली दडलेले अमूल्य अवशेष आणि या परिसराचा एकंदरीत विस्तार पाहता, असे अत्यंत ठामपणे वाटते की, हे संपूर्ण विजयनगर साम्राज्य जमिनीतून बाहेर काढण्यासाठी आणि त्याला त्याच्या मूळ वैभवासह जगासमोर मांडण्यासाठी अजून किमान दोन पिढ्यांचे तरी आयुष्य आणि अथक परिश्रम खर्ची पडतील.

हम्पी म्हणजे केवळ दगडांचा ढिगारा नाही, तर तो भारतीय मानसिकतेचा, आपल्या चिवटपणाचा आणि कधीही न संपणाऱ्या अस्तित्वाचा एक जिवंत पुरावा आहे. आक्रमकांनी इमारती जाळल्या, मूर्ती फोडल्या, पण या भूमीतील तो कणखर इतिहास आणि इथल्या मातीतील ती अथांग ऊर्जा ते कधीच नष्ट करू शकले नाहीत. हम्पीचा हा प्रवास म्हणजे केवळ एका पर्यटन स्थळाला दिलेली भेट राहत नाही, तर ती स्वतःच्या मुळांचा शोध घेणारी, अभिमान आणि वेदना दोन्ही एकाच वेळी देणारी एक अत्यंत सखोल अशी ऐतिहासिक अनुभूती ठरते. याच समाधानात आणि विजयनगरच्या त्या अज्ञात कलाकारांपुढे नतमस्तक होत आम्ही हम्पीचा निरोप घेतला.

(चित्र: व्ही अँड ए म्युझियम संकेतस्थळ)

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय #मंदिर