हम्पीमधल्या आमच्या या ऐतिहासिक सहलीचा आजचा तिसरा आणि शेवटचा दिवस उजाडला. गेल्या दोन दिवसांत हम्पीमधील जवळपास सर्व महत्त्वाची आणि जगप्रसिद्ध स्थळे, मंदिरे आणि महाल आमचे पाहून झाले होते. कालच्या धावपळीत कमलापूरमध्ये स्थित असलेले भारतीय पुरातत्त्व खात्याचे अधिकृत संग्रहालय पाहायचे राहून गेले होते. संपूर्ण हम्पीचा इतिहास एका छताखाली समजून घेण्यासाठी हे संग्रहालय पाहणे अत्यंत गरजेचे आहे, याची आम्हाला जाणीव होती. म्हणूनच, आज सकाळीच सर्वात आधी या संग्रहालयाला भेट देण्याचे आम्ही निश्चित केले.
सकाळी हॉटेलमधून चेकआउट करून बाहेर पडल्यावर, गाडीने केवळ दहाच मिनिटांच्या प्रवासात आम्ही कमलापूरमधील या सुसज्ज हम्पी संग्रहालयाच्या आवारात येऊन पोहोचलो. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने अत्यंत उत्तमरीत्या, जागतिक दर्जाच्या मानकांनुसार आणि अतिशय नेटकेपणाने बनवलेले हे एक परिपूर्ण संग्रहालय आहे. या संग्रहालयाच्या मुख्य आवारात प्रवेश केल्यावर, लगेचच चहूबाजूंना हम्पीतील अनेक वर्षांच्या उत्खननामध्ये सापडलेल्या विविध कलाकृती तसेच भव्य वास्तूंचे भग्नावशेष अत्यंत कल्पकतेने मांडून ठेवलेले दिसून आले. परिसराच्या डाव्या बाजूला एक भलीमोठी आणि अतिशय सुंदर हिरवीगार बाग फुलवलेली होती. त्या बागेच्या हिरव्यागर्द गवतावर आणि सर्व बाजूंनी विजयनगर काळातील विविध पाषाणकृती, नक्षीदार खांब आणि मंदिरांचे सुटे भाग अतिशय कलात्मक पद्धतीने ठेवलेले होते. करड्या रंगाचे ते प्राचीन दगड आणि सभोवतालची ती हिरवळ यामुळे डोळ्यांना एक वेगळाच शांतता देणारा विरोधाभास जाणवत होता. मुख्य संग्रहालयाच्या प्रवेशद्वाराच्या समोर देखील अतिशय सुंदर अशी सजावट केलेली होती. हम्पीतील प्रमुख मंदिरांच्या आणि वास्तूंच्या आकर्षक प्रतिमा या ठिकाणी लावलेल्या दिसून आल्या, ज्यामुळे आत जाण्यापूर्वीच हम्पीच्या भव्यतेची एक उजळणी होत होती. प्रवेशद्वाराच्या अगदी समोरच, एका काचेच्या मोठ्या पेटीत विजयनगरचे महान सम्राट कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या तिरुमला देवी आणि चिन्नामा देवी या दोन्ही पत्नींच्या आधुनिक काळात बनवलेल्या अतिशय सुबक आणि हुबेहूब वाटणाऱ्या मूर्ती ठेवलेल्या होत्या. त्याचबरोबर, विजयनगर साम्राज्यावर आजवर राज्य केलेल्या सर्व वंशांच्या (संगम, साळुव, तुळुव आणि अराविदू) राजांची आणि त्यांच्या कालखंडाची संपूर्ण माहिती सांगणारा एक मोठा फलक येथे लावलेला होता.
संग्रहालयाच्या आत पाऊल ठेवताच इतिहासाची एक वेगळीच दारे आमच्यासाठी खुली झाली. उजवीकडच्या एका दालनामध्ये प्रवेश केल्यानंतर, अगदी समोरच हम्पीतील जगप्रसिद्ध विजय विठ्ठल मंदिराची एक अत्यंत सुंदर आणि अचूक अशी त्रिमितीय (3D) प्रतिकृती ठेवलेली दिसून आली. या प्रतिकृतीच्या निमित्ताने संपूर्ण विठ्ठल मंदिर परिसराचे, तिथल्या दगडी रथाचे आणि संगीतमय खांब असलेल्या महामंडपाचे एक विहंगम दृश्य (बर्ड आय व्ह्यू) आम्हाला एकाच दृष्टिक्षेपात पाहता आले. प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला एक अत्यंत सुंदर आणि अद्ययावत असे छोटे प्रेक्षागृह बनवलेले दिसले. या प्रेक्षागृहामध्ये पर्यटकांसाठी सातत्याने हम्पीच्या इतिहासावरील एक अत्यंत माहितीपूर्ण आणि अभ्यासपूर्ण चित्रफीत (डॉक्युमेंटरी) चालवण्यात येत होती. इसवी सन १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क यांनी केलेल्या या साम्राज्याच्या स्थापनेपासून ते १५६५ च्या तालिकोटाच्या युद्धात झालेल्या भीषण विध्वंसापर्यंतचा संपूर्ण इतिहास या माहितीपटात उलगडून दाखवला होता. पुरातत्व खात्याने अतिशय मेहनतीने आणि संशोधनाने हा माहितीपट तयार केला होता. तो पाहून बाहेर आल्यावर, हम्पीकडे पाहण्याचा आमचा दृष्टिकोन अधिकच प्रगल्भ झाला होता.
त्या माहितीपटामुळे भारावलेल्या मनःस्थितीतच आम्ही संग्रहालयाच्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या गॅलरीमध्ये (दालनात) प्रवेश केला. या ठिकाणी देखील उत्खननात सापडलेल्या असंख्य दगडी अवशेषांची आणि मूर्तींची अत्यंत नीटनेटकेपणाने मांडणी केलेली होती. या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या गॅलरीमध्ये प्रामुख्याने हिंदू धार्मिक मूर्तींचा प्रचंड मोठा संग्रह आहे. यामध्ये शैव आणि वैष्णव अशा दोन्ही पंथांच्या अतिशय दुर्मिळ मूर्ती पाहायला मिळतात. भगवान शिव, अत्यंत उग्र रूपात असलेला वीरभद्र, काळभैरव, तसेच भगवान विष्णूच्या विविध अवतारांच्या भव्य आणि रेखीव मूर्तींचा यामध्ये समावेश आहे. याव्यतिरिक्त जैन तीर्थंकरांच्या आणि स्थानिक देवतांच्या काही सुबक मूर्तीही येथे जतन करून ठेवलेल्या आहेत. या मूर्ती घडवण्यासाठी प्रामुख्याने काळ्या पाषाणाचा आणि ग्रॅनाईटचा वापर केलेला दिसतो. काळ्या पाषाणावरील गुळगुळीत पॉलिश आणि त्यावरील कोरीव काम इतके अचूक आहे की, या मूर्तींचे डोळे आणि चेहऱ्यावरील भाव आजही अगदी जिवंत वाटतात. विशेष म्हणजे, काल पाहिलेल्या विजय विठ्ठल मंदिराप्रमाणेच या संग्रहालयातही आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अत्यंत कल्पक वापर केलेला दिसला. येथे ठेवलेल्या प्रत्येक महत्त्वाच्या मूर्तीखाली एक 'क्यू आर कोड' लावलेला आहे. तो कोड आपल्या मोबाईलवर स्कॅन करून, सदर मूर्तीविषयीची, ती कुठे सापडली आणि तिचे ऐतिहासिक महत्त्व काय आहे, याची सविस्तर माहिती हम्पीतील पुरातत्व खात्याच्या संकेतस्थळावर आपल्याला लगेच वाचता येते. प्राचीन इतिहास आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा हा सुरेख संगम खरोखरच वाखाणण्याजोगा होता.
हम्पीतील ते देवदेवतांचे भग्नावशेष आणि त्यांची कलाकुसर पाहत आम्ही संग्रहालयाच्या चौथ्या दालनामध्ये आलो. हे दालन आधीच्या दालनांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि तत्कालीन समाजजीवनावर प्रकाश टाकणारे होते. या दालनामध्ये प्रामुख्याने प्रागैतिहासिक पुरातन वस्तू, प्राचीन मातीची भांडी, प्रशासकीय कामासाठी वापरले गेलेले ताम्रपट दस्तऐवज, तत्कालीन अर्थव्यवस्था दर्शवणारी सोन्या-चांदीची आणि तांब्याची नाणी, सैनिकांची शस्त्रे आणि वीरांच्या स्मारक शिळा यांसारख्या दैनंदिन जीवनातील अत्यंत महत्त्वाच्या वस्तू प्रदर्शित केलेल्या दिसल्या. येथील शस्त्रागारात ठेवलेल्या तलवारी, ढाली आणि खंजीर पाहून विजयनगरच्या अफाट लष्करी सामर्थ्याची कल्पना येत होती. तसेच, जमिनीच्या दानाचे आणि राजाज्ञांचे उल्लेख असलेले ते तांब्याचे पत्रे (ताम्रपट) तत्कालीन प्रगत प्रशासन व्यवस्थेची साक्ष देत होते. याच दालनाच्या एका कोपऱ्यात प्रागैतिहासिक काळातील, म्हणजेच अश्मयुगातील काही दगडी हत्यारे आणि सूक्ष्म अश्मे ठेवलेली होती. यावरून हे सिद्ध होत होते की, हम्पीचा इतिहास केवळ विजयनगर साम्राज्यापुरता मर्यादित नसून, तो रामायणातील किष्किंधा आणि त्याही आधीच्या आदिमानवाच्या काळापर्यंत मागे जातो.
या चौथ्या दालनाचे आणखी एक अत्यंत वेधून घेणारे वैशिष्ट्य म्हणजे, इथे लावलेले छायाचित्रांचे भव्य प्रदर्शन. गेल्या पन्नास-साठ वर्षांपासून भारतीय पुरातत्व खात्याने हम्पीमध्ये कशा अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत आणि कशा पद्धतीने उत्खननाचे व संवर्धनाचे काम केले आहे, याची जुनी कृष्णधवल चित्रे या ठिकाणी पाहायला मिळाली. एकेकाळी संपूर्णपणे मातीच्या ढिगाऱ्याखाली आणि घनदाट जंगलात हरवलेली मंदिरे, उत्खननानंतर आणि डागडुजीनंतर आज कशी दिमाखात उभी आहेत, हे त्या 'बिफोर' आणि 'आफ्टर' (आधी आणि नंतर) छायाचित्रांमधून अत्यंत प्रभावीपणे मांडले होते. गेल्या शेकडो वर्षांपासून मातीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडलेल्या या महान साम्राज्याचे पुनर्वैभव जगासमोर आणण्याचा पुरातत्व खात्याचा हा अफाट प्रयत्न आणि त्यांची मेहनत निश्चितच अत्यंत प्रशंसनीय आणि नतमस्तक करणारी अशीच वाटली.
संग्रहालयाच्या आतल्या दालनांमधील हा सर्व ऐतिहासिक ठेवा पाहून आम्ही जेव्हा बाहेरच्या मोकळ्या अंगणात आलो, तेव्हा समोरच संग्रहालयाच्या अगदी मध्यभागी एका मोठ्या चौथऱ्यावर संपूर्ण विजयनगर परिसराची एक अत्यंत भव्य आणि अचूक अशी 'टोपोग्राफिकल' प्रतिकृती तयार केलेली दिसली. या एकाच मोठ्या प्रतिकृतीमध्ये हम्पीतील जवळपास ५५ पेक्षा जास्त महत्त्वाची स्थळे, मंदिरे, महाल, तुंगभद्रा नदीचा प्रवाह आणि आजूबाजूच्या टेकड्या अतिशय अचूकपणे मार्क केलेल्या होत्या. गेल्या दोन-तीन दिवसांपासून आपण हम्पीमध्ये कोणकोणत्या रस्त्यांनी फिरलो, कुठे कुठे गेलो, याचा संपूर्ण नकाशा आणि बर्ड आय व्ह्यू या प्रतिकृतीतून आम्हाला अगदी स्पष्टपणे पाहता आला. ही प्रतिकृती पाहताना जाणवले की, आपण पाहिलेला भाग तर या साम्राज्याचा केवळ एक छोटासा अंश आहे. इथूनच खऱ्या अर्थाने एकेकाळचे हे वैभवशाली विजयनगर साम्राज्य भौगोलिकदृष्ट्या किती अवाढव्य, अथांग आणि समृद्ध असावे, याचा आपल्याला अचूक अंदाज बांधता येतो.
दोन दिवसांच्या सततच्या भटकंतीनंतर, शेवटी या संग्रहालयाला दिलेली भेट म्हणजे आमच्या या संपूर्ण सहलीचा एक अत्यंत सुंदर आणि परिपूर्ण असा समारोप होता. संपूर्ण हम्पी फिरून जेवढे समजले, त्यातील सारांश आणि त्यामागचा सखोल इतिहास एका अर्थाने या संग्रहालयातून आम्हाला एकाच छताखाली बघता आला, याचे मनाला एक मोठे समाधान वाटले. हम्पीचे सौंदर्य केवळ तिथल्या पडक्या दगडांमध्ये नाही, तर त्या दगडांमध्ये दडलेल्या जिवंत इतिहासात आहे, आणि तोच इतिहास या कमलापूरच्या पुरातत्त्व संग्रहालयाने अतिशय समर्थपणे आणि सुरक्षितपणे आपल्या कुशीत जपून ठेवला आहे.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय
No comments:
Post a Comment