कोल्हापूर मार्गे आंबोली घाटातून कोकणात उतरताना कर्नाटकाच्या हद्दीत असणाऱ्या निपाणी शहरातून आपला प्रवास होतो. हा सीमाभाग पूर्णतः मराठी भाषिक असल्याने, आजवरच्या प्रवासात कर्नाटकाशी आपला इतकाच काय तो संबंध आलेला होता. परंतु, बदामी आणि हम्पीच्या या प्रदीर्घ ऐतिहासिक प्रवासात कर्नाटक आणि मराठी भाषेचा असणारा अतूट संबंध मला हळूहळू नव्याने उलगडत गेला. आमच्या या सफरीच्या पहिल्याच दिवशी जेव्हा आम्ही गोकाकमध्ये मुक्काम केला, तेव्हा सकाळी एका उपाहारगृहात आजूबाजूला कर्नाटकी हेल असलेली पण अस्सल मराठी बोलणारी माणसे दिसून आली. तिथून पुढे बदामीमध्ये पोहोचल्यावरही हाच अनुभव आला. बदामीच्या ऐतिहासिक लेण्या आणि किल्ल्यावर फिरताना आमच्या कानांवर सातत्याने मराठी शब्द पडत होते. आजूबाजूला नजर टाकली असता, पार्किंगमध्ये उभ्या असलेल्या गाड्यांपैकी निम्म्याहून अधिक गाड्या या 'एमएच' (MH) पासिंगच्या, म्हणजेच महाराष्ट्रातून आलेल्या होत्या. सुरुवातीला याचे खूप नवल वाटत होते. महाराष्ट्रापासून शेकडो किलोमीटर दूर, एका अनोळख्या प्रदेशात येऊनही आपल्याला आपली मातृभाषा इतक्या सहजतेने ऐकायला मिळते, याचे एक मोठे अप्रूप वाटले.
आम्ही बदामीमध्ये ज्या हॉटेलमध्ये थांबलो होतो, त्याच्या अगदी बाहेरच चालुक्य राजांच्या वंशजांच्या एका संमेलनाचा मोठा फोटो लावलेला होता. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या संमेलनाची सर्व माहिती देवनागरीत आणि अस्सल मराठीत लिहिलेली होती, आणि चालुक्यांचे ते वंशज 'साळुंखे' या मराठमोळ्या आडनावाचे होते! बऱ्याचदा हॉटेलमध्ये आम्ही कर्मचाऱ्यांशी थेट मराठीतूनच संवाद साधायचो, आणि विशेष म्हणजे आपली भाषा त्यांना अगदी सहज समजत होती. याच हॉटेलमधला एक वेटर तर चक्क 'जाधव' आडनावाचा होता. हॉटेलमधून प्रस्थान करतेवेळी त्याने आवर्जून आम्हाला सांगितले की तो मूळचा हुबळीचा आहे. त्याच्या आजूबाजूला आणि हुबळीतही बहुतांश लोक मराठीच राहतात, पण दुर्दैवाने त्याला स्वतःला मात्र अस्सल मराठी बोलता येत नाही, ही खंत त्याने बोलून दाखवली.
पुढे हम्पीच्या दिशेने प्रवास करतानाही रस्त्यावर पुणे, कोल्हापूर, सांगली यांसारख्या शहरांचा आरटीओ क्रमांक असणारी वाहने सातत्याने आमच्या सोबतीला होती. हम्पीच्या त्या अफाट आणि गुंतागुंतीच्या परिसराची माहिती घेण्यासाठी आम्ही एका 'मराठी' गाईडलाच प्राधान्य दिले. मूळचा कन्नड भाषिक असणारा, परंतु मराठी बोलणारा वाटाड्या मिळाल्याने आमचा तो ऐतिहासिक प्रवास सुकर आणि ज्ञानवर्धक झाला. हम्पीतल्या त्या तीन दिवसांच्या मुक्कामात तिथे आलेल्या एकूण पर्यटकांपैकी निम्म्याहून अधिक पर्यटक हे मराठी बोलणारेच असल्याचे प्रकर्षाने जाणवले. आपल्या महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या मराठीच्या विविध छटा तिथे सातत्याने कानावर पडत होत्या. सुरुवातीला ज्या गोष्टीचे खूप अप्रूप वाटायचे, त्याची नंतर सवय होऊन गेली. तिथली गर्दी पाहून, संपूर्ण कर्नाटक पर्यटन हे बऱ्याच अंशी महाराष्ट्रातील पर्यटकांवरच अवलंबून आहे की काय, असा विचार कालांतराने मनात येऊ लागला आणि ती गोष्ट बऱ्यापैकी खरी देखील होती. कर्नाटकच्या पर्यटन स्थळांवर सर्वाधिक गर्दी आजही महाराष्ट्रातील पर्यटकांचीच असते. विशेष म्हणजे, आपल्याकडे आलेल्या या पाहुण्यांचा पाहुणचार कसा करायचा, हे कर्नाटकी लोकांना चांगल्या प्रकारे अवगत आहे.
प्रवासात कधीकधी अगदी अचानक एखाद्या वळणावर मराठी बोलणारा स्थानिक व्यक्ती भेटायचा आणि सुखद धक्का देऊन जायचा. बदामीच्या पायथ्याशी उभे असताना आम्ही तिथल्या एका स्थानिक व्यक्तीला थेट किल्ल्याकडे जाण्याचा मार्ग सहज मराठीत विचारला, तेव्हा त्यानेही कसलाही संकोच न करता मराठीत आम्हाला अचूक रस्ता सांगितला. पुढे चित्रदुर्ग शहरात जेव्हा आम्ही हॉटेल शोधत होतो, तेव्हा एका हॉटेलचा मालक आमच्याशी पूर्णवेळ मराठीमध्येच संवाद साधत होता. अशा अनेक आश्चर्यकारक आणि सुखद गोष्टी आमच्या या प्रवासाच्या अनुभवात मोठी भर टाकत गेल्या. कर्नाटकाच्या समुद्रकिनारपट्टीवर असलेल्या मरावंते गावातील आमच्या हॉटेलमधील वेटरही आमच्याशी मराठीतच बोलत होता.
या सर्व अनुभवांनी मला दोन वर्षांपूर्वी केलेल्या कर्नाटकातील गोकर्ण महाबळेश्वरच्या प्रवासाची आठवण करून दिली. तिथेही एका हॉटेलमध्ये थांबलो असता तिथला वेटर आमच्याशी थेट मराठीत बोलायला लागला होता. त्याने तेव्हा एक सुंदर भौगोलिक सत्य सांगितले होते की, दमणच्या किनाऱ्यापासून ते थेट गोकर्ण-कारवारपर्यंतचा संपूर्ण किनारपट्टीचा भाग हा भाषिकदृष्ट्या मराठीच आहे. एका मराठी माणसासाठी ही खरोखरच मोठी अभिमानाची गोष्ट होती. गोकर्णच्या पुढे काही अंतरावर असलेल्या ऐतिहासिक मिर्जान किल्ल्यावर आलेले बहुतांश पर्यटकही एकमेकांशी मराठीमध्येच गप्पा मारत होते. तिथे घडलेला एक गमतीशीर किस्सा आजही लक्षात आहे. त्या किल्ल्यावर एक जोडपे एकमेकांशी मराठीतून मनसोक्त भांडत होते. कदाचित त्यांना असे वाटले असावे की आपण महाराष्ट्रापासून इतक्या दूर आलो आहोत, त्यामुळे आपली भाषा इथे कोणालाही समजणार नाही. परंतु, त्यांच्या त्या शिव्या ऐकून आम्हाला मनातल्या मनात हसू आले होते.
चित्रदुर्ग किल्ल्याच्या त्या अभेद्य आणि सात पदरी तटबंदीवर भेटलेल्या पर्यटकांमध्ये देखील बहुतांश पर्यटक हे महाराष्ट्रातीलच होते. एकंदरीत, राज्याच्या सीमा ओलांडून एका दूरच्या प्रदेशात प्रवास करत असतानाही, आपल्या मातृभाषेच्या आपुलकीने आणि उबदारपणाने आमची साथ सोडली नव्हती. मराठी मातृभाषा असणारे आणि मराठी समजणारे लोक कर्नाटकामध्ये पदोपदी, प्रत्येक पर्यटन स्थळावर आम्हाला दिसून आले. या संपूर्ण प्रवासातील सर्वात विशेष आणि नमूद करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, आम्ही तिथल्या स्थानिकांशी अनेकदा थेट मराठीत बोललो, परंतु त्यांनी कधीही आपल्याच मुंबई आणि परिसरात पाहायला मिळणाऱ्या दुराग्रहाप्रमाणे उद्धटपणे असे सांगितले नाही की आम्हाला मराठी येत नाही, फक्त हिंदीमध्येच बोला! मोडक्या-तोडक्या का होईना, पण त्यांनी कायम आपल्या भाषेत प्रतिसाद देण्याचा आणि हसतमुखाने मदत करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला.
दोन राज्यांमधील राजकीय सीमा जरी नकाशावर आखलेल्या असल्या, तरी संस्कृती, इतिहास आणि भाषेचे धागे एकमेकांत किती घट्ट विणलेले असतात, हे या संपूर्ण प्रवासाने आम्हाला शिकवले. चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव आणि विजयनगर यांसारख्या महान साम्राज्यांनी या दोन्ही प्रदेशांवर राज्य केले असल्यामुळे येथील लोकजीवनात एक कमालीचे साधर्म्य पाहायला मिळते. इथल्या लाल मातीत आणि काळ्या पाषाणात केवळ ऐतिहासिक वैभवच दडलेले नाही, तर एक प्रकारचा अतूट भाषिक जिव्हाळाही दडलेला आहे. आपली भाषा जेव्हा परक्या भूमीतही आदराने आणि प्रेमाने स्वीकारली जाते, तेव्हा तो प्रवास केवळ एका पर्यटनापुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो दोन भिन्न संस्कृतींना जोडणारा एक जिवंत आणि सळसळता दुवा बनतो. याच भाषिक अभिमानाच्या आणि मनमिळाऊ कर्नाटकी पाहुणचाराच्या गोड आठवणी उराशी बाळगून, आम्ही आमच्या या अकरा दिवसांच्या ऐतिहासिक प्रवासाची समाधानी आणि तृप्त मनाने सांगता केली.
--- तुषार भ. कुटे
#हंपी #बदामी #कर्नाटक #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मराठी #प्रवास #महाराष्ट्र
