होदिगेरे ते मानवंते एक विलक्षण प्रवास!

होदिगेरे येथील स्वराज्य संकल्पक शहाजीराजांच्या समाधीचे दर्शन घेऊन, अवघ्या पाचच मिनिटांत आम्ही पुन्हा चित्रदुर्ग-शिवमोगा मुख्य मार्गाला लागलो. आता आमच्या या प्रवासाचा पुढचा थांबा थेट अरबी समुद्राच्या किनारपट्टीवरील निसर्गरम्य 'मानवंते' हा होता. प्रवासाची दिशा ठरवण्यासाठी जेव्हा गुगल मॅपचा आधार घेतला, तेव्हा त्याने किनारपट्टीवर जाण्यासाठी दोन वेगवेगळे रस्ते सुचवले. त्यापैकी सुप्रसिद्ध 'अगुंबे घाटा'तून खाली उतरणारा रस्ता वेळेच्या दृष्टीने कमी वेळेचा दाखविल्याने आम्ही त्याच मार्गाने जाण्याचा निर्णय घेतला. शिवमोगा शहराची हद्द पार केल्यानंतर आमच्या प्रवासाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलून गेले. या परिसरातील विस्तीर्ण आणि भल्यामोठ्या सुपारीच्या बागांमधून जाणारा तो काळाकुट्ट आणि गुळगुळीत डांबरी रस्ता प्रवासाचा आनंद द्विगुणित करत होता. रस्त्यावर वाहनांची फारशी वर्दळ नसल्याने गाडी चालवणे अतिशय सुखद वाटत होते. दुपार टळून गेली होती आणि सूर्यदेव हळूहळू पश्चिमेच्या क्षितिजाकडे आपला प्रवास करत होते.

गाडीच्या खिडकीतून बाहेर नजर टाकावी तिथपर्यंत रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना केवळ आणि केवळ सुपारीच्याच गर्द बागा डोलताना दिसत होत्या. भारतातील सुपारीचे हे सर्वात मोठे कोठारच असावे, याची प्रकर्षाने जाणीव तिथली ती अथांग हिरवळ पाहून झाली. घनदाट झाडीच्या त्या नितांत सुंदर आणि निसर्गरम्य परिसरातून प्रवास करताना, खऱ्या अर्थाने निसर्गाशी एकरूप झाल्याचा आनंद आम्हाला घेता आला. प्रवासात अधूनमधून घाटमाथ्यावरील वळणदार रस्ते लागायचे, तर कधी रस्ता पूर्णपणे घनदाट झाडीच्या बोगद्यातून जायचा. उत्कृष्ट प्रतीच्या सुपारीच्या वाणासाठी संपूर्ण कर्नाटकात प्रसिद्ध असणारे 'तीर्थहळ्ळी' गाव मागे टाकल्यानंतर, आम्ही एका अधिकच घनदाट आणि गूढ जंगलामध्ये प्रवेशकर्ते झालो. उन्हाळ्यातही इथली झाडी इतकी गर्द होती की, पावसाळ्याच्या दिवसांत हा संपूर्ण परिसर किती सुखद, मनमोहक आणि हिरवागार असावा, याची मी केवळ कल्पनाच करत होतो.

संध्याकाळच्या सुमारास आम्ही अगुंबे घाट उतरायला सुरुवात केली. घाटाच्या अगदी सुरुवातीलाच एका ठिकाणी रस्ता इतका अरुंद होता की तिथून केवळ एकेरी वाहतूकच पुढे जाऊ शकत होती. याच ठिकाणी निसर्गाचे एक विलोभनीय रूप पाहण्यासाठी पर्यटकांची भलीमोठी गर्दी उसळली होती. डोंगरांच्या त्या उंच पट्ट्यावरून आणि घनदाट झाडीतून इथला अथांग पसरलेला विस्तीर्ण परिसर एकाच दृष्टिक्षेपात येत होता. मावळतीचा सूर्य आणि ते निसर्गरम्य दृश्य पाहण्यासाठी पर्यटकांची तिथे मोठी झुंबड उडाली होती. जसजसे आम्ही पुढे गेलो, तसतसा या अगुंबे घाटाचा खरा आणि अक्राळविक्राळ आवाका आमच्या ध्यानात येऊ लागला. हा घाट भारतातील कठीण श्रेणीत मोडणाऱ्या घाटांपैकी एक आहे, याची प्रचिती पदोपदी येत होती. अनेक ठिकाणी अत्यंत अवघड 'हेअर पिन कर्व्ह' असणारे तीव्र उताराचे वळणदार रस्ते गर्द झाडीतून पार करत आम्ही अतिशय सावधपणे घाट उतरत होतो. माझ्या आतापर्यंतच्या प्रवासात महाराष्ट्रामध्येही इतका अवघड आणि तीव्र उताराचा घाट मी पाहिला नव्हता. या रस्त्याने नेहमी प्रवास करणाऱ्या स्थानिकांच्या गाड्या अत्यंत सफाईदारपणे आणि वेगाने वर येत होत्या, परंतु रस्त्याची रुंदी बऱ्याच ठिकाणी खूपच कमी असल्याने मला अतिशय सावधपणे आणि गाडीवर पूर्ण नियंत्रण ठेवून गाडी चालवावी लागत होती. सुदैवाने त्या दिवशी अंधार पडलेला नव्हता, पाऊसही नव्हता आणि धुक्याची चादरही नव्हती. अशा अनुकूल हवामानात एका अज्ञात आणि अवघड घाटातून प्रवास करताना आम्ही नकळतपणे निसर्गाचे शतशः आभार मानले. तरीही हा घाट उतरताना मिळालेला अनुभव खऱ्या अर्थाने अंगावर काटा आणणारा आणि थरारक असाच होता.

अखेर घाट पूर्णपणे उतरून खाली आलो, तेव्हा आम्हा सर्वांनी एक मोठा सुटकेचा निश्वास सोडला. परंतु आमचा थरार इथेच संपला नव्हता, कारण जंगल अजूनही संपलेले नव्हते. त्या घनदाट जंगलातून आणि विरळ वस्ती असलेल्या, रहदारी नसलेल्या सामसूम डांबरी रस्त्यांवरून आम्ही किनारपट्टीच्या दिशेने वेगाने मार्गक्रमण करत होतो. सूर्य अजून पूर्णपणे मावळलेला नव्हता, तरीदेखील जंगलाच्या त्या घनदाट छत्रीमुळे वातावरणामध्ये बऱ्यापैकी काळोख दाटून आला होता. प्रत्यक्ष त्या जंगलाच्या हद्दीतून बाहेर आलो, तेव्हा घड्याळात संध्याकाळचे साडेसात वाजून गेले होते. त्यानंतर साधारणतः आठ वाजण्याच्या सुमारास आम्ही पनवेल-कन्याकुमारी राष्ट्रीय महामार्गाला लागलो. बऱ्याच कालावधीनंतर आणि शांततेनंतर रस्त्यावर इतकी मोठी रहदारी आणि वाहनांचे दिवे दिसून आले. अखेर रात्रीचे नऊ वाजले, तेव्हा आम्ही मानवंते किनाऱ्यावर असणाऱ्या आमच्या नियोजित रिसॉर्टमध्ये पोहोचलो आणि एका अत्यंत थरारक प्रवासाची सांगता झाली.

(चित्रे: इंटरनेट माध्यम)

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #घाट #प्रवास

 

नाणेघाटातील 'हरवलेले' ऐतिहासिक पुतळे

सह्याद्रीच्या कुशीत लपलेला 'नाणेघाट' हा केवळ निसर्गप्रेमींचे आवडते ठिकाण नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासाचा एक जिवंत साक्षीदार आहे. पुण्याच्या जुन्नर तालुक्यात असलेला हा घाट कोकण आणि देश (पठार) यांना जोडणारा सर्वात जुना व्यापारी मार्ग मानला जातो.
या घाटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील एका गुहेत एकेकाळी अस्तित्वात असणारे सातवाहन राजघराण्यातील राजांचे आणि राणीचे भव्य पुतळे. आज हे पुतळे पूर्णपणे तुटलेले आहेत, पण त्यांच्या खुणा आजही आपल्याला त्या सुवर्णकाळाची आठवण करून देतात. 

१. सातवाहन साम्राज्य आणि नाणेघाट
सुमारे २२०० वर्षांपूर्वी (इ.स. पूर्व पहिल्या शतकात) महाराष्ट्रावर 'सातवाहन' राजांचे राज्य होते. हे अतिशय पराक्रमी आणि श्रीमंत राजघराणे होते. त्यांची राजधानी 'प्रतिष्ठान' (आजचे पैठण) आणि दुसरी राजधानी 'जुन्नर' होती.
व्यापारासाठी कोकणातून घाटावर येण्यासाठी नाणेघाटाचा रस्ता वापरला जाई. या रस्त्यावरून खूप मोठी उलाढाल होत असे. याच ठिकाणी सातवाहनांनी जकात (Toll) गोळा करण्यासाठी एक नाका तयार केला होता. याच घाटातील एका मोठ्या गुहेत त्यांनी आपल्या कुटुंबाचे पुतळे कोरले होते.

२. भारतातील पहिली 'पोर्ट्रेट गॅलरी' (चित्रदालन)
नाणेघाटातील जी प्रमुख गुहा आहे, तिला पुरातत्वशास्त्रज्ञ 'प्रतिमागृह' किंवा 'statue gallery' म्हणतात. असे मानले जाते की, भारताच्या इतिहासात व्यक्तींचे हुबेहूब पुतळे कोरण्याचा हा पहिलाच मोठा प्रयोग होता. दुर्दैवाने, आज आपण जेव्हा या गुहेत जातो, तेव्हा तिथे आपल्याला एकही पुतळा सलग दिसत नाही. भिंतीवर केवळ काही पायांचे अवशेष आणि तुटलेले भाग दिसतात. पण तरीही, आपल्याला हे पुतळे कोणाचे होते हे नक्की सांगता येते.
हे कसे शक्य झाले? कारण, जिथे हे पुतळे होते, त्याच्या ठीक वरच्या बाजूला 'ब्राह्मी लिपी'मध्ये त्या व्यक्तींची नावे कोरलेली आहेत. या नावांवरूनच संशोधकांनी शोधून काढले की, तिथे एकूण ८ महत्त्वाच्या व्यक्तींचे पुतळे होते.

३. तिथे कोणाकोणाचे पुतळे होते?

शिलालेखांनुसार, त्या गुहेत खालील महत्त्वाच्या ऐतिहासिक व्यक्तींचे पुतळे उभे होते:
- राजा सीमुक सातवाहन: हा सातवाहन घराण्याचा संस्थापक होता. म्हणजे ज्याने हे साम्राज्य उभे केले, तो पहिला राजा.
- सम्राज्ञी नागनिका (नायनिका): ही या घराण्यातील अत्यंत पराक्रमी राणी होती. ती राजा सातकर्णी (पहिले) यांची पत्नी होती.
- राजा सातकर्णी (सातकडी): हा राणी नागनिकेचा पती आणि एक महान सम्राट होता. त्याच्या काळात सातवाहन साम्राज्य खूप विस्तारले होते.
- राणीचे वडील (महारठी त्रनकयिरो): राणी नागनिका ही 'महारठी' कुळातील होती. तिच्या वडिलांचा पुतळाही इथे होता, जे त्या काळी राजकीय मैत्रीचे प्रतीक होते.
- राजकुमार: या मुख्य राजा-राणीशिवाय त्यांचे राजकुमार – कुमार भाय, कुमार हकुसिरी (शक्तीश्री) आणि कुमार सातवाहन यांचेही पुतळे तिथे होते.

४. हे पुतळे तिथे का बसवले असावेत?
आज आपण जसे नेत्यांचे किंवा महापुरुषांचे पुतळे चौकात बसवतो, तसेच काहीसे कारण त्यामागे असावे.
- सत्तेचे प्रदर्शन: नाणेघाट हा व्यापारी मार्ग होता. देश-विदेशातील व्यापारी तिथे येत. त्यांनी या गुहेत आल्यावर सातवाहन राजांचे भव्य पुतळे पाहावेत आणि या राजांचा दरारा निर्माण व्हावा, हा उद्देश असावा.
- पूर्वजांचे स्मरण: राणी नागनिकेने आपल्या पतीच्या मृत्यूनंतर राज्यकारभार सांभाळला. तिने आपल्या पूर्वजांचे आणि पतीचे स्मरण म्हणून हे स्मारक बनवले असावे.

५. पुतळे कोणी तोडले? (एक रहस्य)

आज हे पुतळे का नाहीत? ते कोणी तोडले? याबद्दल इतिहासात दोन मुख्य तर्क लावले जातात:
- शत्रूंचे आक्रमण: सातवाहनांचे कट्टर शत्रू 'शक' क्षत्रप होते. जेव्हा शकांनी सातवाहनांचा पराभव करून हा भाग जिंकला असावा, तेव्हा त्यांनी रागाच्या भरात हे पुतळे तोडून टाकले असावेत. (इतिहासकार हा तर्क जास्त ग्राह्य मानतात).
- नैसर्गिक पडझड: हजारो वर्षांच्या ऊन-पावसाने आणि भूस्खलनामुळे हे दगडी पुतळे तुटले असावेत.

६. नागनिकेचा प्रसिद्ध शिलालेख

या पुतळ्यांच्या शेजारीच भिंतीवर एक खूप मोठा आणि प्रसिद्ध शिलालेख कोरलेला आहे. जरी पुतळे नष्ट झाले असले, तरी हा शिलालेख वाचला जातो. यात राणी नागनिकेने केलेले १८ प्रकारचे यज्ञ, तिने दिलेले हजारो गाईंचे, हत्तींचे आणि नाण्यांचे दान यांचा उल्लेख आहे. यावरूनच आपल्याला त्या काळातील समृद्धी समजते. याच शिलालेखाचा आधार घेऊन मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळालेला आहे.

आज नाणेघाटाच्या गुहेत गेल्यावर आपल्याला फक्त दगडी भिंती आणि पायांचे ठसे दिसतात. पण जर आपण थोडी कल्पना केली, तर आपल्याला डोळ्यांसमोर ते भव्य दिवस उभे राहतील – जेव्हा तिथे सातवाहन सम्राटांचे उंच, राजेशाही पुतळे उभे होते आणि येणाऱ्या जाणाऱ्या व्यापाऱ्यांकडे पाहत होते.

हे तुटलेले पुतळे केवळ दगड नसून, महाराष्ट्राच्या एका अत्यंत वैभवशाली इतिहासाचे मूक साक्षीदार आहेत.

(चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे 

#महाराष्ट्र #मराठी #इतिहास #जुन्नर #सातवाहन #maharashtra #history #marathi #naneghat #satvahan

ताम्हिणी घाट

आत्तापर्यंत मागच्या ४० वर्षांमध्ये मी कधीही मे महिन्यामध्ये इतका पाऊस पडलेला पाहिलेला नाही. त्यामुळे जुनच्या सुरुवातीलाच सगळीकडे हिरवाई पसरलेली होती. परंतु पाऊस मात्र थांबला होता. मागच्या वर्षी जूनच्या तिसऱ्या आठवड्यामध्ये ताम्हिणी घाटातील धबधबे प्रवाहित झाले होते. यावेळेसची परिस्थिती मात्र पूर्णपणे वेगळे होते. कोकणात उतरण्यासाठी यावेळी ताम्हिणी घाटाने निघालो होतो. मागच्या तीन-चार दिवसांपासून पाऊस पूर्णपणे थांबलेला होता. आणि म्हणूनच हळूहळू उन्हाच्या झळादेखील बसू लागल्या होत्या. असं असलं तरी घाटमाथ्यावर बऱ्यापैकी ढगांची रेलचेल दिसून येते. शिवाय अधूनमधून पावसाचा शिडकावा देखील होत असतो. 
ताम्हिणी घाट चढायला सुरुवात केली तेव्हा देखील या परिसरात सर्वत्र ऊन पडलेलं होतं. मुळशी धरणातील पाण्याने बऱ्यापैकी तळ गाठलेला होता. त्या वळणावळणांच्या रस्त्यांवरून प्रवास करताना आजूबाजूची वनराई छानपैकी हिरवाईने नटलेली दिसत होती. अगदी पावसाळ्याच्या मध्यावर दिसते तशीच. पुणे जिल्ह्याची हद्द ओलांडून रायगड जिल्ह्यामध्ये प्रवेश केला. याच परिसरामध्ये डावीकडच्या उंच कड्यांवरून पावसाळी जलधारा सातत्याने कोसळत असतात. मागच्या काही दिवसांपासून पावसाने ओढ दिल्याने इथले जलप्रपात दिसतील की नाही, याबाबत साशंकता होती. परंतु निसर्गाने आम्हाला आश्चर्याचा धक्का दिला. अगदी कडक उन्हामध्ये ताम्हिणी घाटाच्या त्या उंच कड्यांवरून कोसळणारे धबधबे त्या दिवशी पांढऱ्या शुभ्र पाण्याचा वर्षाव करताना दिसून आले. उन्हामध्ये इतके स्वच्छ धबधबे पाहण्याचा योग त्या दिवशी आला. खर तर हा एक दुर्मिळ असा प्रसंग होता! अर्थात मी स्वतः गाडी चालवत असल्याने कॅमेऱ्यामध्ये हा क्षण टिपू शकलो नाही. केवळ एकाच ठिकाणी नाही तर ज्या ज्या ठिकाणी धबधब्यांचे बिंदू आहेत तिथे सर्वच शुभ्र पाण्याचे जलप्रपात कोसळताना दिसून आले. आणि अर्थातच पावसाळी पर्यटकांची गर्दी देखील तितकीच होती. आकाशात ढगांची गर्दी नसताना, पाऊसही पडत नसताना काळ्या पाषाणांवरून जमिनीकडे झेपणाऱ्या त्या जलधारा म्हणजे निसर्गाचा एक सुंदर अविष्कारच होता.

 

माळशेज व्ह्यू पॉईंट, एमटीडीसी रिसॉर्ट

आळेफाट्याकडून माळशेजच्या दिशेने जाताना पिंपळगाव जोगा धरण लागलं की वातावरणामध्ये थंडावा तयार होताना जाणवतो. उजव्या बाजूला दिसणाऱ्या बालाघाटच्या डोंगररांगा आणि त्याच्या पायथ्याशी सातत्याने झुळझुळणारे पिंपळगाव जोगा धरणाचे पाणी पाहिलं की मन प्रसन्न होतं. 
मढ गाव संपलं आणि वेळखिंडीतून खाली उतरलो की हरिश्चंद्रगडाच्या अजस्त्र डोंगररांगा दूरवर नजरेस पडतात. वाटत राहतं खिरेश्वर मार्गे टोलारखिंडीतून उतरावं आणि हरिश्चंद्रगडाच्या निसर्ग कुशीमध्ये स्वतःला सामावून घ्यावे. वर्षा ऋतूमध्ये हा परिसर हिरवाईने भरायला लागतो. यावर्षी तर कमालच झाली. अगदी मे महिन्याच्या मध्यापासूनच पावसाला सुरुवात झाली. याच कारणास्तव माळशेज घाटाच्या अलीकडील हा सर्व परिसर हिरवं लेणं अंगावर घेऊन डोलू लागला होता. जून महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यामध्ये पावसाने विश्रांती घेतली. मध्येच ढगांची सावली आणि ऊन यांचा खेळ चालू झाला होता. डोंगरमाथ्यावर असल्याकारणाने माळशेज घाटाचा हा परिसर सातत्याने ऊनपावसाचे लपंडाव अनुभवत असतो. त्या दिवशी देखील हीच परिस्थिती होती. डावीकडे सिंदोळा किल्ला मग उधळा डोंगर न्याहाळत आम्ही महाराष्ट्र पर्यटन विकास मंडळाच्या रिसॉर्टपाशी पोहोचलो. या रिसॉर्टच्या मागच्याच बाजूला… खरंतर पुढच्या बाजूला बरीच मोकळी जागा आहे. इथून माळशेज घाटाचा अतिशय सुंदर आणि नयनरम्य परिसर न्याहाळता येतो. उंच उंच डोंगर आणि त्याच्या मध्याहून कोरलेला घाट, वळणावळणाचे रस्ते आणि या रस्त्यांवरून हळूहळू पुढे सरकत चाललेल्या गाड्या दूरपर्यंत पाहता येतात. माळशेज घाट चढून येणारे प्रवासी प्रामुख्याने घाटाचे ते दृश्य डोळ्यात साठवण्यासाठी या ठिकाणी नेहमीच गर्दी करतात. पावसाळ्यात ही संधी सहसा कोणी सोडत नाही. त्यादिवशी देखील अशीच गर्दी येथे दिसून आली. पाऊस पडून गेला होता. अधून मधून ढगांच्या आडून ऊन डोकावत होतं. थोडं पुढे चालत गेलं की डोंगरकड्याच्या एका ठिकाणी वाऱ्याचा भयंकर झोत वरच्या दिशेने जात असतो.. दरवेळेस हा आम्ही अनुभव घेतोच. घाटाच्या जंगलांमधून वरच्या दिशेने वाहणारे वेगवान वारे या बिंदूपाशी एकवटतात आणि वेगाने ढगांच्या दिशेने जातात. या वाऱ्यांमध्ये टाकलेली कोणतीही वस्तू कड्यावरून खाली जात नाही. ती अतिशय वेगाने वरच्या दिशेने फेकली जाते. आणि तिला जर वजन नसेल तर अगदी रिसॉर्टपर्यंत देखील ती उडून जाऊ शकते! हा आमचा इथला नेहमीचा खेळ. त्यादिवशी देखील पुन्हा एकदा खेळून पाहिला. निसर्गात तयार होणाऱ्या अशा छोट्या छोट्या गमती अनुभवायला देखील एक वेगळीच मजा असते. घाटामध्ये एका ठिकाणी वनविभागातर्फे काही दृश्यबिंदू तयार केलेले आहेत. या ठिकाणावरून देखील माळशेज घाटातील हा परिसर इथली माणसं पाहता येतात. खालच्या त्या घनदाट जंगलामध्ये आपल्या दृष्टीद्वारे स्वतःला सामावता येते. 
समोरच्या हरिश्चंद्रगडाच्या डोंगररांगांवर सातत्याने ढगांची गर्दी त्या दिवशी देखील दिसून येत होती. वाऱ्याच्या प्रवाहासोबतच ढग प्रवास करत होते. अचानक वाऱ्यांचे वेग वाढू लागले, ढगांची गर्दी देखील झाली आणि वर्षाधारा कोसळू लागल्या. यावर्षी माझ्या अंगावर अनुभवलेला तो पहिलाच पाऊस. अगदी चिंब भिजून गेलो. निसर्गाचा दरवर्षीचा अविष्कार पाहण्यासाठी मी सज्ज झालो होतो. यावर्षीचा हा पहिला अनुभव. कदाचित येथून पुढे देखील वर्षा ऋतूतील हा अनुभव पुन्हा शरीर सुखावून जाईल, हे निश्चित.

आंबेनळी घाट

जवळपास अडीच ते तीन तासांचा गोवा-मुंबई महामार्गावरचा प्रवास करत आम्ही पोलादपूरला पोहोचलो. यावेळी पुण्यामध्ये परतण्यासाठी आंबेनळी घाटाचा पर्याय निवडला. यापूर्वी देखील मी स्वतः या घाटातून कधीच उतरलो अथवा चढलो नव्हतो. त्या दिवशी माझा हा पहिलाच अनुभव होता. कोकणातील दमट वातावरण आणि प्रखर सूर्यकिरणांना मागे टाकत आमची गाडी घाटाच्या दिशेने निघाली. अगदी थोड्याच अंतरावर घाट रस्त्याचा प्रवास देखील चालू झाला. आजूबाजूची हिरवीगार झाडी नागमोडी वळणांनी पार करत हळूहळू चढाच्या दिशेने आम्ही चाललो होतो. 20 ते 25 मिनिटांमध्येच मानवी वस्ती बऱ्यापैकी मागे पडली आणि सह्याद्रीच्या जंगलांमध्ये आमचा प्रवेश झाला. त्या दिवशी घाटामध्ये फारशी वाहतूक नव्हती. अगदीच महाबळेश्वर पाचगणी किंवा वाईला जाणारी वाहने अथवा येणारी वाहने अधून मधून दिसून यायची. परिसरातील वनराजी बऱ्यापैकी दाट होती. कोकणात उतरणाऱ्या अन्य घाटांपेक्षा ती निश्चितच घनदाट वाटत होती. सह्याद्रीच्या अशा जंगलांमधून प्रवास करताना तेथील नैसर्गिक हवा अंगावर घेताना जी शीतलता अनुभवता येते ती निश्चितच मन सुखावणारी असते. त्यादिवशी देखील माझी काही वेगळी भावना नव्हती. जवळपास मध्यापर्यंत घाट चढून आल्यावर एका वळणावरती उंच गगनाला भिडलेला शिवरायांचा प्रतापगड नजरेस पडला. या किल्ल्याच्या बऱ्यापैकी वरपर्यंत गाडी मार्ग झालेला आहे. त्यामुळे त्याची उंची इतकी जाणवत नाही. परंतु आंबेनळी घाटाच्या या बाजूने प्रतापगडाचे रौद्ररूप मात्र मनात भरले. साडेतीनशे वर्षांपूर्वी याच किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 32 दातांचा बोकड कापला होता याची वारंवार आठवण येत राहिली. शिवाजी महाराजांनी त्याकाळी या किल्ल्याची का निवड केली असावी? याचे उत्तर मात्र मला मिळाले. किल्ल्याभोवती असणार जावळीचं घनदाट जंगल म्हणजे या परिसराचं नैसर्गिक संरक्षणच होतं.
घाट चढून जवळपास सपाटीला आल्यावर आम्ही बऱ्यापैकी उंची गाठलेली आहे याची जाणीव झाली. ठीक ठिकाणी वळणावर उंच कडा वाहने सावकाश चालवा अशा पाट्या लावलेल्या दिसल्या. कोकणात उतरणाऱ्या अन्य कुठल्याही घाटात अशा प्रकारची पाटी दिसली नाही. शिवाय वरून पाहिल्यावरती खालच्या बाजूला खोल खोल दर्या दिसत होत्या. कदाचित हा सर्वात उंचीवरचा घाट असावा. अनेकदा  अरुंद रस्त्यांवर गाडी चालवताना येथे धडकी देखील भरते. जिथवर नजर जाईल तिथपर्यंत केवळ जंगलच जंगल नजरेस पडत होतं. रायगड जिल्ह्याची हद्द संपून आम्ही सातारा जिल्ह्यात अर्थात महाबळेश्वर मध्ये प्रवेश केला. आणि लगेचच थंडगार वाऱ्यांनी आमचे सहर्ष स्वागत केले. महाबळेश्वरला पोहोचलो तोवर वातावरणात बऱ्यापैकी थंडी जाणवत होती. आजूबाजूच्या घनदाट वनराईमुळे थंडगार वाऱ्याचे झोप अंगावर घेत आम्ही वाईच्या दिशेने प्रस्थान केले.

--- तुषार भ. कुटे 

कोल्हा

कोकणातल्या घाटरस्त्यांवर हे श्वानवंशीय श्वापद आजकाल नेहमीच नजरेस पडते. यावेळेस देखील अणुस्कुरा घाट चढून आल्यावर रस्त्यावर एकही वाहन नव्हते तेव्हा तो रस्त्याच्या शेजारी चहूबाजूला पाहत शांतपणे उभा होता..... 

 

आंबोली घाटातून सावंतवाडी

कोल्हापुरातून गाडी चार्ज करून निघालो तेव्हा संध्याकाळचे सहा वाजत आले होते. कागल-निपाणी-आजरा मार्गे अंबोली घाटातून आज वेंगुर्ल्याला पोहोचायचे होते. महामार्गावर बऱ्याच ठिकाणी रस्त्यांची कामे चालू असल्याने पर्यायी रस्त्यांची व्यवस्था केलेली होती, त्यामुळे वाहतूक बऱ्यापैकी मंदावलेली दिसून आली. याच कारणास्तव कोकणात गंतव्यस्थानी पोहोचण्यासाठी उशीर व्हायला लागला होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यामध्ये प्रवेश केला तेव्हा पूर्ण अंधार झाला होता. आंबोलीच्या वळणावळणाच्या जंगलातून आम्ही प्रवास करत चाललो होतो. एव्हाना या रस्त्यांवरील वाहतूक देखील अतिशय तुरळक झाली होती. पोहोचायला उशीर होत असल्याने वेंगुर्लेऐवजी सावंतवाडीलाच थांबू असा विचार आम्ही केला.
यावेळी पहिल्यांदाच मोठ्या घाटप्रवासामध्ये ईव्ही गाडी आम्ही घेऊन गेलो होतो. आंबोली घाट सुरू झाला तेव्हा गाडीची रेंज १५७ किलोमीटर दाखवत होते. इथून सावंतवाडी जवळपास ३० किलोमीटर अंतरावर राहिले होते. घाटामध्ये प्रवास करताना बहुदा एक्सलरेटर जास्त वापरायची गरज पडली नाही. आणि रस्ता पूर्णपणे उताराचा होता. जवळपास एक तासानंतर आम्ही सावंतवाडीमध्ये पोहोचलो. त्यावेळी गाडीची उरलेली रेंज वाढवून तब्बल १८० किलोमीटरची झाली होती. म्हणजेच उताराच्या या रस्त्यावर रीजनरेशनमुळे गाडीची रेंज तब्बल २३ किलोमीटरने वाढली होती! शिवाय आजपर्यंत सर्वात कमी ऊर्जा या प्रवासामध्ये लागल्याचे दिसले. ११५ वॅट प्रतिकिलोमीटरने आमचा हा प्रवास झाला होता. एकंदरीत ऊर्जा मिळवण्यासाठी गाडीने उताराच्या या रस्त्याचा अतिशय सुयोग्य वापर केल्याचे दिसून आले! 

 

नाणेघाटातील भग्नपुतळे

पावसाळ्यामध्ये वर्षा सहल करण्यासाठी जुन्नरमधील सर्वात प्रसिद्ध ठिकाण म्हणजे नाणेघाट होय. मागच्या पंधरा वर्षांपासून इथल्या पर्यटनाची प्रगती मी पाहत आलेलो आहे. एकेकाळी अतिशय दुर्गम भागात असल्याने या ठिकाणी अतिशय कमी लोक भेट देण्यासाठी येत असत. महाराष्ट्राच्या प्राचीन वैभवाचा वारसा सांगणारा हा परिसर असल्याने बहुतांश वेळा इतिहास संशोधक, वास्तुकला अभ्यासक अशाच लोकांचा या ठिकाणी वावर असे. परंतु समाजमाध्यमांद्वारे इथले निसर्ग सौंदर्य पूर्ण देशभर पोचले आणि पर्यटनाच्या नावाखाली धुडगूस घालण्यासाठी हा परिसर परिचित झाला.
नाणेघाटाची नैसर्गिक रचना पाहिली तर कोणीही या परिसराच्या प्रेमात पडेल. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी सातवाहन राणी नागणिका हिने तिच्या कारकिर्दीमध्ये हा घाट सह्याद्रीच्या या उंच डोंगररांगांमध्ये बनवून घेतला. आणि एका व्यापारी मार्गाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. नाणेघाटामध्ये त्याकाळी व्यापाऱ्यांकडून प्रवेश कर घेतला जात असे. एका अर्थाने नाणेघाट हा एक तपासणी नाकाच होता. घाटामध्ये त्याकाळी एक गुहा बांधली होती. आजही ही गुहा आपण इथे पाहू शकतो. या गुहेच्या आत प्रवेश केल्यानंतर डाव्या आणि उजव्या भिंतीवर तत्कालीन प्राकृत भाषेमध्ये आणि ब्राह्मी लिपीमध्ये लिहिलेले शिलालेख पाहता येतात. अर्थात आज सर्वसामान्य माणूस ही भाषा वाचू शकत नाही. कालानुरूप येथील शिलालेख आता जीर्ण होत आलेले आहेत. त्यातील अक्षरे देखील पडून गेलेली आहेत. कदाचित आणखी काही वर्षांनंतर हा ऐतिहासिक ठेवा न वाचण्याजोगा होईल. याच गुहेमधील समोरची भिंत रिकामी दिसते. वरच्या बाजूस अस्पष्ट लिहिलेली अक्षरे नजरेस पडतात. परंतु संशोधकांच्या संशोधनानुसार या ठिकाणी सातवाहन कुळातील आठ व्यक्तींचे पुतळे कोरलेले होते.
भारतातील ऐहिक लेण्याचे नाणेघाट लेणी हे उत्तम उदाहरण मानले जाते. या लेण्याच्या समोरच्या भिंतीत नागणिका राणी आणि सातवाहन कुटुंबाशी संबंधित अशा आठ जणांच्या प्रतिमा पुतळे रूपात कोरलेल्या होत्या. त्या पुतळ्यांच्या वरील भागात ब्राम्ही लिपीमध्ये त्यांची नावे देखील लिहिलेली होती. दुर्दैवाने कालौघात हे पुतळे तोडफोडीमुळे नष्ट झाले. काही प्रतिमांची पावले तेवढी भग्नावस्थेत टिकली आहेत. लेणीमध्ये डावीकडून अनुक्रमे राजा सिमुख, राणी नागणिका, राजा श्रीसातकर्णी, कुमार भायल, सहाव्या जागी महारठी त्रणकयिर, नंतर कुमार हकुश्री आणि अखेरीस कुमार सातवाहन यांचे पुतळे होते. सिमुक सातवाहन यांना सातवाहन साम्राज्याचे संस्थापक मानले जाते. श्रीसातकर्णी हा त्यांचा मुलगा तर नागणिका ही त्यांची सून. ५६ वर्षे राज्य करणाऱ्या श्रीसातकर्णीची पत्नी नागणिका हिने १८ यज्ञांची माहिती याच लेण्यावरील भिंतीवर असलेल्या शिलालेखात दिली आहे. सहाव्या प्रतिमेतील व्यक्ती महारठी त्रणकयिर हे नागणिका राणीचे पिता होय. तर कुमार हकुश्री आणि कुमार सातवाहन हे सातवाहन कुळातील राजपुत्र असावेत. एखाद्या राजकुटुंबातील किंवा राजकुटुंबाशी संबंधित अशा व्यक्तींचे पुतळे एखाद्या लेण्यात एकत्रित पाहायला मिळणे, हे एकमेव उदाहरण आहे. कदाचित जर हे पुतळे शाबूत राहिले असते तर त्या काळातील लोकांच्या शरीराशी ठेवण, वस्त्रे, अलंकार, शिरोभूषणे, आयुधे, शस्त्रे यांची माहिती उलगडता आली असती.
आज नाणेघाटातील पर्यटन मोठ्या प्रमाणात वाढलेले आहे. परंतु यातील एक टक्के लोकांना देखील नाणेघाटाविषयी फारशी माहिती नसते. इतिहास संशोधकांच्या मदतीने जर ही माहिती सदर परिसरात पुरवता आली तर निश्चितच आपला इतिहास आपल्या लोकांपर्यंत पोहोचण्यास मदत होईल.

--- तुषार भ. कुटे

(छायाचित्र आणि माहिती संदर्भ प्र. के. घाणेकर लिखित ‘जुन्नरच्या परिसरात’, प्रकाशक-स्नेहल प्रकाशन)

 

वरंध घाट

भोर पासून महाडच्या दिशेने निघाल्यावर सह्याद्रीच्या डोंगर रांगेमध्ये वरंध घाट लागतो. दोन वर्षांपूर्वी उन्हाळ्यामध्ये या घाटातून जाण्याचा पहिल्यांदाच योग आला. आतापर्यंत त्याचे नाव केवळ वर्तमानपत्रांमध्येच वाचत होतो. परंतु दापोलीच्या एका सहलीच्या निमित्ताने या घाटातून पहिल्यांदाच प्रवास केला.

पुणे जिल्ह्यातील निरा-देवघर धरण लागले की मुख्य घाट रस्ता सुरू होतो. परंतु इथवर येईपर्यंत रोहिडा किल्ला आणि रायरेश्वराच्या पठाराचे देखील आपल्याला दर्शन होते. उन्हाळा असल्याने नीरा-देवघर धरणामध्ये तेव्हा जास्त पाणी नव्हते. परंतु दुसऱ्यांदा जेव्हा या घाटातून जाण्याचा योग आला तेव्हा मात्र धरण जवळपास शंभर टक्के भरले होते. त्याचे दर्शन जेव्हा पहिल्यांदा होते तिथून बऱ्याच अंतरापर्यंत आपण या धरणाच्याच कडेकडेने प्रवास करत राहतो. आणि जवळपास अर्धा पाऊण तासाच्या प्रवासानंतर पुणे आणि रायगड जिल्ह्याच्या सीमेवर असणाऱ्या वरंध घाटातील सीमेवर येऊन पोहोचतो. इथूनच समोर कावळागड दृष्टीस पडतो. पावसाळ्यातला आमचा इथला प्रवास अतिशय सुखद होता. घाटाच्या मध्यभागी जिथून सह्याद्रीचे उंचच उंचकडे दिसतात तेथे पावसाची जोरदार फलंदाजी चालू होती. उन्हाळ्यामध्ये या ठिकाणावरून स्वराज्याचे साक्षीदार असणारे राजगड आणि तोरणा किल्ला देखील दिसतात. या किल्ल्यांचे दर्शन घेणे हा एक नेत्र सुखद अनुभव असतो. पावसाळ्यामध्ये दरडी कोसळण्याची शक्यता असते. शिवाय इथले रस्ते देखील बरेचशे अरुंद आहेत. घाटातून जास्त गर्दी दिसून येत नाही. पावसाळ्यातला अनुभव हा मात्र मनाला प्रसन्न करणारा असतो. दूर दूरवर दिसणाऱ्या सह्याद्रीच्या डोंगरांवर दाट धुके दाटलेले असते आणि बऱ्याचदा सातत्याने रिमझिम पाऊस कोसळत असतो. पावसाचे दोन महिने झाल्यानंतर या ठिकाणी दिसणारी हिरवाई पाहण्याकरिता तरी या घाटातून एकदा जायलाच हवे.

 

 

आंबा घाट

काही वर्षांपूर्वी जेव्हा पहिल्यांदा गाडी घेऊन कोकणामध्ये गेलो तेव्हा याच घाटाने पहिल्यांदा कोकण दर्शन झाले होते. त्यामुळे येथील रस्ते बऱ्यापैकी ओळखीचे झालेले होते. यावेळी मात्र श्रावणातल्या मान्सूनमधला हा प्रवास होता. बऱ्याच वर्षांपासून या राष्ट्रीय महामार्गावर रस्ता रुंदीकरणाचे काम चालू आहे. मोठ्या प्रमाणात वृक्षतोड देखील झालेली दिसते. रस्ते मोठे झालेत पण जंगलं बोडकी होत चाललीत. निसर्ग आणि विकास यातून कोणतीही एकच गोष्ट निवडणं तसं महाकठीण काम. पण ते आपल्याला करायलाच लागणार आहे….
त्या दिवशी आंबा घाटातून प्रवास करताना पावसांच्या सरींचा आनंद घेत आम्ही घाट चढायला सुरुवात केली. साखरपा ओलांडलं की पुढे फक्त जंगलांचंच राज्य. श्रावणातला पाऊस चालू-बंद होणारा अर्थात केवळ वृक्ष ओले करणारा असतो. धुकं मात्र कायम राहतं. जसेजसे डोंगराच्या जवळ जात होतो तसतशी धुक्याची तीव्रता अधिक गडद होत होती. श्रावणधारा मन प्रसन्न करत होत्या. वळणावळणांच्या त्या रस्त्यावरून प्रवास करताना सह्याद्रीच्या अंगाखांदयांवरून आपण पुढे चाललो आहोत, याची अनुभूती आली. सततच्या पावसाने बऱ्याच ठिकाणी रस्त्यांची परिस्थिती फारशी चांगली नव्हती. त्यामुळे मंदावलेल्या वाहतुकीत हळूहळू निसर्गाचा आस्वाद घेत आम्ही निघालो होतो. घाटमाथ्यावर पोहोचल्यावर पावसाची तीव्रता कमी होती, असं वाटलं. पण धुकं मात्र दाट झालं होतं. आजूबाजूच्या घनदाट वनराईवरून वेगाने वाहणाऱ्या वाऱ्यासोबत धुकं काहीसं कमी जास्त होताना दिसून आलं. यावेळी फार दूरवर पाहता आलं नाही. पण मान्सूनच्या आणखी एका रूपाला या घाटातून वेगळ्या दृष्टीने पाहता आलं, याचं समाधान आहे. 

पावसाळ्यातील फोंडाघाट

दाजीपूर अभयारण्यातून बाहेर पडलो आणि थेट फोंडा घाटाच्या दिशेने प्रवास चालू झाला. कोल्हापुराची हद्द संपते तिथे एक छोटी खिंड दिसून आली आणि लगेचच कोकणात प्रवेशकर्ते झालो.
मागच्या वर्षी देखील सिंधुदुर्गमध्ये आलो होतो तेव्हा याच घाटाने मान्सूनच्या वातावरणात रममान होत प्रवास केला होता. त्याची पुन्हा एकदा आठवण झाली. नेहमीप्रमाणे घाट धुक्यामध्ये वेढलेला दिसला. राधानगरीच्या जंगलातून दिसलेली गर्द आणि घनदाट वनराई या घाटामध्ये पुढे आपल्या वारसा नेत होती असे भासून आले. दूरवर डोंगर शिखरांवर लपाछपी खेळणारे धुके आणि सातत्याने कोसळणारा मंद पाऊस आशा वातावरणात वळणावळणाच्या रस्त्यांचा आस्वाद घेत आम्ही चाललो होतो. डाव्या बाजूला डोंगरांवरून कोसळणारे झरे आणि धबधबे मनमोहक निसर्ग संगीत तयार करीत होते. त्या पांढऱ्या शुभ्र जलाभिषेकात चिंब होण्याचा मोह कदाचित फार कमी लोकांना आवरता येईल.

 

अणुस्कुरा घाट

कोकणातल्या प्रत्येक घाटातून पहिल्यांदा प्रवास करताना त्याबद्दल एक वेगळाच उत्साह असतो. मागील काही वर्षांमध्ये या वेगवेगळ्या घाटातून मी प्रवास केला आणि प्रत्येक वेळी घाटांनी माझ्या डोळ्याचे पारणे फेडले. अणुस्कुरा घाटाबद्दल देखील काहीसं असंच झालं होतं. गोव्याहून परतताना सह्याद्रीच्या जंगलांमधून प्रवास करत आम्ही पाचाळ या गावी पोहोचलो. इथून सहा ते सात किलोमीटर प्रवास केल्यानंतर लगेचच अणुस्कुरा घाटाची सुरुवात झाली.
त्या दिवशी रस्त्यावर रहदारी फारशी नव्हती. परंतु पावसाळी वातावरण होते. अशा वातावरणात सह्याद्रीतले घाटरस्ते अजूनच सुंदर दिसू लागतात. ढगांच्या वातावरणात पसरलेल्या धुक्यामुळे पुढची वाहने दिसत नाहीत. म्हणूनच गाड्या हळूहळू चालवाव्या लागतात. कदाचित यामुळेच इथल्या वातावरणाचा आणखी जास्त आनंदही घेता येतो. त्यादिवशी अणुस्कुरा घाटामध्ये देखील धुके आणि पाऊस पडत होता. आम्ही निसर्गाच्या या आनंदाचा उपभोग घेत घाटमाथ्यावर पोहोचलो. एके ठिकाणी गाडी लावली आणि धुक्याच्या त्या वातावरणामध्ये चिंब होऊन गेलो. अधून मधून अंगावर पडणारा पावसाचा शिडकावा आणि चहूबाजूच्या डोंगरावर वाहणारे धुके त्यामध्ये दिसणारी हिरवी गर्दझाडी, असं अचंबित करणारं वातावरण या घाटामध्ये अनुभवायला मिळालं. अगदी काही मिनिटांमध्येच आम्ही घाटातून पश्चिम महाराष्ट्रामध्ये पोहोचलो. कदाचित कोकणाला जोडणाऱ्या घाटांपैकी हा सर्वात कमी लांबीचा घाट असावा. परंतु इतक्या कमी कालावधीतील प्रवासामध्ये देखील पावसाळी वातावरणाचा आनंद या घाटाने आम्हाला दिला.

 

शिरगांव पॉईंट

कोल्हापुरातून सिंधुदुर्गमध्ये जाताना आंबोली घाटातून आतापर्यंत दोन-तीन वेळा आम्ही गेलो असू. परंतु गावातील आडवाटेने यावेळेस पहिल्यांदाच मार्गक्रमण केले. आंबोली गावातील दुपारच्या जेवणानंतर सर्वप्रथम महादेवगड पॉईंटला जाऊन आलो. आणि त्याच्याच विरुद्ध बाजूला असणाऱ्या शिरगावकर पॉईंट च्या दिशेने निघालो. मुख्य रस्त्यावर सदर स्थळी जाण्यासाठी फलक देखील लावलेले आहेत. त्याचाच वापर करून आम्ही सह्याद्रीतल्या त्या जंगलातून वाट काढत नागमोडी वळणांनी पुढे चाललो होतो. पावसाच्या सरी हळूहळू कोसळत होत्या. मागच्या एका महिन्यात बऱ्यापैकी पाऊस पडल्याने जंगलातील वनराई फुललेली होती. दोन किलोमीटर अंतरावर पोहोचल्यानंतर एक रिसॉर्ट दिसून आले. त्याच्या आजूबाजूला सर्वत्र जंगलच जंगल होते. जवळच्या डोंगरांवरून वाहणारे छोटे छोटे झरे निसर्गाची सुखद अनुभूती देत होते. येथून मागे वळालो व शिरगाव पॉईंट म्हणतात त्या ठिकाणी पोहोचलो. तसं पाहिलं तर इथे बघण्यासारखं काहीच नव्हतं. कदाचित येथून खाली शिरगाव दिसत असावे किंवा हेच शिरगाव असावे. ढगांची गर्दी झाल्यामुळे आजूबाजूला धोका जमा झालेलं होतं. त्यामुळे इथून काहीच दिसत नव्हतं. रस्ते मात्र पडून गेलेल्या पावसाने रमणीय दिसू लागले होते. त्यामुळे इथे फोटो काढण्याचा मोह आम्हाला देखील आवरला नाही.

अनुस्कुरा

रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गातल्या सह्याद्रीतील जंगलांचा प्रवास करून आम्ही अनुस्कुरा घाटाच्या वाटेला लागलो. पायथ्यापर्यंतचे वातावरण स्वच्छ होतं. पाऊस पडून गेलेला आणि सगळीकडे हिरवाई पसरली होती. परंतु जसजसा घाट चढू लागलो तसतसे पाण्याची तुषार देखील कोसळायला लागले होते. घाटातील मंद धुके दृष्टीस पडायला लागले. ते कालांतराने अधिक गडद होत गेले. रस्त्यावर तशी फारशी गर्दी नव्हती. पावसाची रिमझिम अधून मधून परिसर ओलाचिंब करून जायची. धुक्यात हरवलेल्या या पहाडी रस्त्यांवरून प्रवास करताना निसर्गाच्या शांत आणि शीतल अनुभूतीचा आनंद घेता आला.

 

रस्ते

हिरव्या घनदाट जंगलातून जाणारे काळे कुळकुळीत आणि सपाट डांबरी रस्ते म्हणजे निसर्ग सौंदर्याचा नवा मापदंड होय. या रस्त्यांवरून इच्छित स्थळी प्रवास करण्याची मजा काही वेगळीच असते! सौंदर्य स्थळे पाहण्याकरता केलेल्या प्रवास त्रासदायक वाटत नाही. उलट तो प्रसन्नता आणि शितलता घेऊनच आपल्या सवे चाललेला आहे की काय असं वाटून जातं!