घड्याळात संध्याकाळचे जवळपास सहा वाजत आले होते. आजचा सूर्यास्त साधारणपणे सात वाजण्याच्या दरम्यान होणार होता. म्हणजेच, आमच्या हातात अजून पूर्ण एक तास शिल्लक होता. या वेळेचा सदुपयोग करण्यासाठी आम्ही आजच 'पंपा सरोवर' पाहण्यासाठी जाण्याचा निर्णय घेतला. गुगल मॅपवर शोधले असता, हे ठिकाण आमच्या सध्याच्या जागेपासून जवळपास वीस किलोमीटर अंतरावर दाखवत होते. भौगोलिकदृष्ट्या विचार केल्यास, हम्पीमधून तुंगभद्रा नदी ओलांडली की अगदी समोरच तो पौराणिक अंजनाद्री पर्वत आणि त्याच्याच शेजारी हे पंपा सरोवर स्थित आहे. परंतु, या ठिकाणी तुंगभद्रा नदी ओलांडण्यासाठी कोणताही थेट पूल उपलब्ध नाही. त्यामुळे हे सरोवर पाहण्यासाठी आम्हाला नदीच्या प्रवाहाशेजारून एक अत्यंत मोठा वळसा घालून जावे लागणार होते. बुक्कसागर आणि ऐतिहासिक अणेगुंदी (किष्किंधा) गावाला जोडणारा तुंगभद्रा नदीवरचा तो मोठा पूल ओलांडून आम्ही डावीकडे वळलो आणि आमच्या पुढच्या प्रवासाला मार्गस्थ झालो. आकाशात अजूनही ढगांची तुरळक गर्दी होती, त्यामुळे सूर्याची सोनेरी किरणे केवळ अधूनमधूनच ढगांच्या आडून डोकावत होती. निसर्गानेच एकावर एक रचलेल्या त्या अवाढव्य आणि गूढ दगडांच्या राशींमधून प्रवास करत आम्ही अवघ्या अर्ध्या तासात पंपा सरोवराच्या परिसरामध्ये येऊन पोहोचलो. प्रवासाच्या शेवटच्या टप्प्यातील रस्ते बऱ्यापैकी अरुंद आणि नागमोडी वळणांचे होते, परंतु सुदैवाने रस्त्यावर गाड्यांची फारशी गर्दी नसल्याने आम्हाला वेळेवर पोहोचणे अतिशय सोपे झाले.
भल्या मोठ्या आणि अवाढव्य शिळांच्या डोंगरांच्या अगदी मध्यभागी हे अत्यंत नयनरम्य आणि शांत असे सरोवर स्थित आहे. आजच्या आधुनिक काळात पुरातत्व आणि पर्यटन विभागाने काही नवीन बांधकामे करून या सरोवराचे आणि परिसराचे चांगले संरक्षण केल्याचे दिसून आले. इथले पाणी प्रवाही नसून ते एका मोठ्या आणि नैसर्गिक तलावासारखे संथ आहे. या सरोवराच्या आजूबाजूला विजयनगर साम्राज्याच्या काळातील विविध प्राचीन बांधकामांचे भग्न अवशेष देखील विखुरलेले पाहायला मिळाले. सरोवराच्या डाव्या बाजूला थोडे उंचावर एक आधुनिक काळातील बांधकाम आहे. तिथून काही पायऱ्या चढत वर गेल्यानंतर अगदी समोरच रामायणातील संदर्भाने पावन झालेली 'शबरीची गुहा' आमच्या दृष्टीस पडली.
संपूर्ण हिंदू पौराणिक कथांमध्ये आणि प्राचीन धर्मग्रंथांमध्ये ज्या पाच अत्यंत पवित्र आणि सर्वोच्च सरोवरांचा (पंच सरोवर) उल्लेख आढळतो, त्यापैकीच हे एक अत्यंत पूजनीय असे 'पंपा सरोवर' आहे. (इतर चार सरोवरे म्हणजे कैलास पर्वताजवळील मानसरोवर, राजस्थानातील पुष्कर सरोवर, गुजरातमधील नारायण सरोवर आणि कर्नाटकातीलच बिंदू सरोवर). या सरोवराचा इतिहास आणि इथली स्पंदने आपल्याला थेट त्रेतायुगात आणि रामायणाच्या काळात घेऊन जातात. हे तेच पावन ठिकाण आहे, जिथे माता शबरीने प्रभू श्रीरामांची वर्षानुवर्षे अत्यंत निस्सीम भक्तीने आणि डोळ्यांत प्राण आणून वाट पाहिली होती. मतंग ऋषींच्या आश्रमात राहणारी शबरी दररोज या सरोवराच्या काठावर येत असे. आपले प्रभू राम एक ना एक दिवस नक्की येतील, या गाढ विश्वासाने ती दररोज त्यांच्या वाटेतील काटे दूर करत असे, रस्ता स्वच्छ करत असे आणि रामांसाठी रानातून अत्यंत प्रेमाने गोड बोरे वेचून आणत असे. बोरे गोड आहेत की नाही, हे तपासण्यासाठी ती प्रत्येक बोर उष्टे करून पाहत असे. तिचा हा भोळा भाव आणि तिची ती अढळ भक्ती याच पंपा सरोवराच्या साक्षीने हजारो वर्षे इथे दरवळत आहे.
जेव्हा प्रभू श्रीराम आणि लक्ष्मण माता सीतेच्या शोधात दक्षिण भारतात आणि या किष्किंधा नगरीत आले, तेव्हा ते याच पंपा सरोवराच्या मार्गावरून गेले होते. याच ठिकाणी त्यांची भेट त्यांची ती परमभक्त शबरी हिच्याशी झाली. शबरीने अत्यंत प्रेमाने दिलेली ती उष्टी बोरे प्रभू रामांनी कोणत्याही संकोचाविना आणि तितक्याच प्रेमाने खाल्ली. भक्ती आणि प्रेमाचा तो सर्वोच्च आणि भावपूर्ण प्रसंग याच सरोवराच्या काठावर घडला होता. अनेक अभ्यासकांच्या आणि पौराणिक संदर्भांच्या मते, प्रभू राम आणि मारुतीराया यांची पहिली ऐतिहासिक भेट देखील याच परिसराच्या जवळ (ऋष्यमूक पर्वताच्या परिसरात) झाली होती. त्यामुळे रामायणातील अनेक अत्यंत निर्णायक आणि महत्त्वाच्या घटनांचे हे सरोवर एक मूक पण जिवंत साक्षीदार आहे.
रामायणाच्याही आधी या सरोवराचा संदर्भ शिवपुराण आणि स्कंद पुराणात आढळतो. स्कंद पुराणानुसार, हे ठिकाण भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या मिलन कथेचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. दक्ष प्रजापतीच्या यज्ञात सतीने स्वतःला भस्मसात केल्यानंतर, तिने पर्वतराज हिमालयाच्या पोटी पार्वतीच्या रूपात पुनर्जन्म घेतला. परंतु, दक्षिण भारतातील कथांनुसार, माता पार्वतीने 'पंपा' देवीच्या रूपात या भूमीवर जन्म घेतला होता. भगवान शिवाचे प्रेम आणि त्यांची कृपा प्राप्त करण्यासाठी देवी पंपाने याच सरोवराच्या काठावर अत्यंत खडतर आणि गहन तपश्चर्या केली होती. देवी पंपाच्या या कठोर तपश्चर्येला यश आले आणि भगवान शिवाने विरूपाक्षाचे रूप धारण करून तिच्याशी विवाह केला. देवी पंपाने जिथे तपश्चर्या केली, त्यावरूनच या पवित्र जलाशयाला 'पंपा सरोवर' असे नाव प्राप्त झाले. पुढे याच पंपा देवीच्या नावाचा अपभ्रंश होऊन या संपूर्ण क्षेत्राला 'हम्पा' आणि नंतर 'हम्पी' हे नाव मिळाले. म्हणजेच विजयनगरच्या इतिहासाच्या कितीतरी आधी, इथल्या निसर्गाच्या कणाकणात हा अध्यात्मिक इतिहास दडलेला आहे.
भौगोलिकदृष्ट्या विचार केल्यास, मोठ्या खडकांच्या टेकड्या आणि हिरव्यागार, निसर्गरम्य प्रदेशाने वेढलेले हे एक आयताकृती आणि अत्यंत विलोभनीय असे तळे आहे. साधारणपणे, वर्षातील बहुतांश काळ हे सरोवर काठोकाठ फुललेल्या गुलाबी आणि पांढऱ्या कमळांच्या फुलांनी पूर्णपणे झाकलेले असते, ज्यामुळे त्याचे सौंदर्य कैकपटींनी वाढते. परंतु, आम्ही ज्या दिवशी तिथे गेलो होतो, त्या दिवशी या सरोवराचे पाणी आणि पृष्ठभाग पूर्णतः स्वच्छ होता; कमळाची फुले तिथे नव्हती, तरीही त्याच्या शांत निळ्या पाण्याने आमचे मन मोहून घेतले.
शबरीच्या गुहेचे दर्शन घेतल्यानंतर, त्या गुहेच्या डाव्या बाजूने टेकडीवर आणखी वर जाण्यासाठी प्रशासनाने लोखंडी पायऱ्यांची भक्कम व्यवस्था केलेली होती. आम्ही त्या पायऱ्या चढून वरच्या बाजूला गेलो. या उंचीवरून खाली पाहिले असता, पंपा सरोवराचा आणि आजूबाजूच्या त्या अवाढव्य खडकाळ परिसराचा एक अत्यंत नयनरम्य आणि विस्तीर्ण नजारा एकाच दृष्टिक्षेपात आमच्या डोळ्यांत सामावला. माणसांचा वावर आणि गर्दी नसताना निसर्ग स्वतःमध्ये किती प्रचंड शांतता आणि गूढता अनुभवतो, याचा खऱ्या अर्थाने पहिला आणि अत्यंत प्रगल्भ अनुभव आम्हाला हम्पीच्या या पंपा सरोवर परिसरातच आला. तिथे केवळ वाऱ्याचा शांत आवाज आणि निसर्गाची स्पंदने जाणवत होती.
तो निसर्गरम्य परिसर, तो रामायणाचा इतिहास आणि पंपा देवीच्या भक्तीची ती शांतता डोळ्यांत आणि मनात साठवून आम्ही आमच्या परतीच्या मार्गाला लागलो. परतीचा प्रवास सुरू करताना, अगदी समोरच एक अत्यंत विलोभनीय आणि ओळखीचे दृश्य आमच्या समोर उभे राहिले. गेल्या दोन दिवसांपासून आम्ही हम्पीच्या विविध ठिकाणांवरून, अवशेषांमधून ज्या पर्वताकडे आदराने पाहत होतो आणि जे ठिकाण मारुतीरायाचे म्हणजेच हनुमानाचे जन्मस्थान म्हणून संपूर्ण भारतात नावाजलेले आहे, तो अतिशय भव्य 'अंजनाद्री पर्वत' आमच्या अगदी समोर मोठ्या दिमाखात उभा होता. संध्याकाळची वेळ झाल्यामुळे, सूर्यदेव आपला आजचा प्रवास संपवून हळूहळू त्याच अंजनाद्री पर्वताच्या पाठीमागे पश्चिम क्षितिजाकडे अस्ताला जात होता. ढगांमधून येणाऱ्या त्या मावळत्या सूर्याच्या सोनेरी आणि केशरी किरणांनी अंजनाद्री पर्वताला आणि त्या संपूर्ण आसमंताला एका स्वर्गीय प्रकाशात न्हाऊन काढले होते. तो सूर्यास्त आणि ते दृश्य म्हणजे एका अत्यंत सुंदर आणि ऐतिहासिक दिवसाची एक परिपूर्ण अशी सांगता होती.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर #सरोवर
