इलेक्ट्रिक वाहनातील ऐतिहासिक सफर

पुण्याहून सुरू झालेला आमचा हा प्रदीर्घ प्रवास बदामी, हम्पी, चित्रदुर्ग असा ऐतिहासिक पल्ला गाठत आणि गोव्याच्या निसर्गरम्य मार्गावरून पुन्हा पुण्याला येऊन संपला. हा एकंदरीत प्रवास तब्बल अडीच हजार किलोमीटरचा होता. विशेष म्हणजे, या संपूर्ण ऐतिहासिक आणि घाटमाथ्यावरील प्रवासासाठी आम्ही आमच्या स्वतःच्या 'हॅरियर ईव्ही' या गाडीचा वापर केला होता. प्रवासाहून परतल्यानंतर जेव्हा आम्ही आमची आणि गाडीची छायाचित्रे समाजमाध्यमांवर शेअर केली, तेव्हा अनेकांनी आश्चर्याने एकच प्रश्न विचारला की, "तुम्ही इतक्या लांबच्या प्रवासाला इलेक्ट्रिक गाडी कशी काय घेऊन गेलात?" लोकांच्या या प्रश्नातच इलेक्ट्रिक गाड्यांबद्दल समाजात असलेली भीती, संभ्रम आणि अज्ञान स्पष्टपणे दिसून येत होते.

खरंतर, मागील दीड वर्षांपासून आम्ही आमच्या दैनंदिन वापरासाठी इलेक्ट्रिक गाडी वापरत आहोत. सीएनजी गाडी बदलून जेव्हा नवीन गाडी घेण्याचा विचार सुरू होता, तेव्हाच आम्ही भविष्याच्या दृष्टिकोनातून इलेक्ट्रिक वाहनांच्या पर्यायावर गांभीर्याने विचार केला. सुरुवातीला साहजिकच आमच्याही मनात काही शंका होत्या, पण आम्ही केवळ ऐकीव माहितीवर अवलंबून न राहता स्वतः या तंत्रज्ञानाचा सखोल अभ्यास केला. चार्जिंगची उपलब्ध सुविधा, गाडीची मिळणारी प्रत्यक्षातील रेंज आणि चालवण्याचा येणारा प्रतिकिलोमीटर खर्च या सर्व तांत्रिक व आर्थिक बाजूंचा बारकाईने अभ्यास केल्यानंतर आम्ही इलेक्ट्रिक गाडी घेण्याचा निर्णय घेतला. जसजसा आमचा इलेक्ट्रिक गाडी चालवण्याचा अनुभव वाढू लागला, तसतसा आमचा आत्मविश्वासही दुणावला. कालांतराने, माझ्या भावाने देखील 'हॅरियर ईव्ही' गाडी खरेदी केली आणि याच आरामदायी गाडीने आम्ही कर्नाटकातील हा अडीच हजार किलोमीटरचा पल्ला निर्धास्तपणे पार केला.

इलेक्ट्रिक गाडीविषयी समाजात अनेक गैरसमज पसरलेले आहेत किंवा काही वेळा ते जाणीवपूर्वक पसरवले जातात, असे म्हटले तरी ते अजिबात वावगे ठरणार नाही. आमच्या या संपूर्ण प्रवासात आम्हाला कुठेही, अगदी एकाही ठिकाणी गाडीच्या चार्जिंगचा कोणताही त्रास किंवा मनस्ताप सहन करावा लागला नाही. आजच्या घडीला देशातील बहुतांश प्रमुख शहरांमध्ये आणि अगदी छोट्या गावांच्या वेशीवर किंवा महामार्गांवर सुसज्ज अशी इलेक्ट्रिक चार्जिंग स्टेशन्स उभी राहिलेली आहेत. समजा प्रवासात एखादे फास्ट चार्जिंग स्टेशन मिळाले नाही, तरीही त्याची चिंता करण्याची गरज नसते. कारण, आम्ही ज्या ज्या हॉटेलमध्ये रात्री मुक्कामासाठी थांबत होतो, तिथे गाडी रात्रभर 'स्लो चार्जिंग'ला लावून ठेवत असू. सकाळी उठेपर्यंत गाडी शंभर टक्के चार्ज झालेली असायची. त्यामुळे चार्जिंग स्टेशन शोधावे लागण्याची किंवा मध्येच गाडी थांबण्याची आणीबाणीची परिस्थिती आमच्यावर कधीच ओढवली नाही. 'रेंज एंग्झायटी' म्हणजेच प्रवासात गाडीचे चार्जिंग संपेल की काय, ही लोकांच्या मनातील भीती माझ्या वैयक्तिक आणि प्रदीर्घ अनुभवावरून अनाठाई आणि निरर्थक आहे, हे मी अत्यंत ठामपणे सांगू शकतो.

इलेक्ट्रिक गाडी चालवण्याचा अनुभव हा खऱ्या अर्थाने शब्दांच्या पलीकडचा आणि सुखद असतो. या गाडीच्या इंजिनचा किंवा इतर कोणत्याही प्रकारचा आवाज केबिनमध्ये अजिबात येत नाही. महामार्गावरून जाताना ती इतकी सहज, शांत आणि लोण्यासारखी धावते की अनेकदा गाडी चालू आहे की नाही, हे देखील आत बसलेल्या प्रवाशांना कळत नाही. कोणत्याही प्रकारचा आवाज किंवा इंजिनची कंपनं नसल्यामुळे कितीही लांबचा आणि खडतर प्रवास असला, तरी तो अजिबात कंटाळवाणा किंवा थकवणारा वाटत नाही. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, ही गाडी पूर्णपणे पर्यावरणपूरक आहे. यातून धुराचे कोणतेही प्रदूषण होत नाही, त्यामुळे आपण निसर्गाचे देणे लागतो ही भावना जपली जाते. या सर्व गोष्टींसोबतच इलेक्ट्रिक गाडी आर्थिकदृष्ट्या अतिशय परवडणारी आहे. आकड्यांमध्येच स्पष्ट सांगायचे तर, या अडीच हजार किलोमीटरच्या संपूर्ण प्रवासासाठी आम्हाला विजेचा म्हणजेच चार्जिंगचा एकूण खर्च केवळ साडेसात हजार रुपये आला. याउलट, जर आम्ही हाच प्रवास पेट्रोल किंवा डिझेलच्या गाडीने केला असता, तर इंधनाचा खर्च निश्चितच याच्या तिपटीपेक्षा अधिक, म्हणजेच बावीस ते पंचवीस हजार रुपयांच्या घरात गेला असता.

आज आमच्या कुटुंबात दोन इलेक्ट्रिक गाड्या आहेत आणि आम्ही त्या समाधानाने वापरत आहोत. तरीही, अनेक लोक भेटल्यावर आम्हाला विविध शंका-कुशंका विचारत असतात. याचे मुख्य कारण म्हणजे, आपल्या देशात इलेक्ट्रिक गाडीसंदर्भात घडलेली एखादी किरकोळ घटना किंवा अपघातही बातम्यांचा मोठा आणि खळबळजनक विषय बनतो. अशा नकारात्मक बातम्यांचा आधार घेऊन लोक कोणतीही शहानिशा न करता आपले चुकीचे निष्कर्ष काढतात आणि मते बनवतात. "गाडी चार्ज करण्यासाठी एक तास लागतो, मग एवढा वेळ प्रवासात कोण थांबणार?" ही अनेकांसाठी खूप मोठी आणि कळीची समस्या असते. परंतु, प्रत्यक्ष प्रवासात आपण काही सलग दहा तास गाडी चालवत नाही. प्रवासात चहा-नाश्ता, जेवण किंवा निसर्ग पाहण्यासाठी आपण जेवढा वेळ थांबतो, तेवढ्याच वेळात गाडी फास्ट चार्जरवर सहजपणे चार्ज होते, हे वास्तव लोक सोयीस्कररीत्या विसरतात.

जागतिक पातळीवर विचार केला, तर अमेरिकेसारख्या प्रगत देशांमध्ये इलेक्ट्रिक वाहनांच्या वापराने केव्हाच एक कोटीचा टप्पा ओलांडलेला आहे. युरोपमधील अनेक देश पूर्णपणे इलेक्ट्रिक वाहनांकडे वळले आहेत. पण जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असणाऱ्या आणि इंधनासाठी दुसऱ्या देशांवर अवलंबून असणाऱ्या आपल्या देशात मात्र अजूनही काही लाखांमध्येच इलेक्ट्रिक गाड्या विकल्या गेल्या आहेत. आजही आपल्याकडे शेकडो अफवा आणि गैरसमजुतींच्या भोवतीच इलेक्ट्रिक गाड्यांचे विश्व फिरत आहे. ज्या लोकांकडे स्वतःची इलेक्ट्रिक गाडी आहे, त्यांना प्रवासात किंवा दैनंदिन वापरात अशा शंका कधीच आलेल्या नाहीत, हा माझा वैयक्तिक अनुभव आहे. कुठे तरी समाजमाध्यमांवर आलेले एखादे फालतू रील बघून, अर्धीमुर्धी बातमी वाचून किंवा ईव्हीचा कोणताही प्रत्यक्ष अनुभव नसणाऱ्या एखाद्या 'अतिशहाण्या' व्यक्तीकडून ऐकून लोक ईव्हीबद्दल आपली ठाम मते बनवतात. या ऐवजी, जर लोकांनी स्वतःची सदसदविवेकबुद्धी वापरली, प्रत्यक्ष गाडी वापरणाऱ्यांशी संवाद साधला आणि काळाची पावले ओळखून तंत्रज्ञानाची कास धरली, तर त्यांच्या अनेक प्रश्नांची उत्तरे त्यांना सहज मिळू शकतील आणि भविष्यातील हा प्रवास अधिक सुकर व आनंददायी होईल.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #कर्नाटक #हंपी #बदामी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #ईव्ही #प्रवास

कर्नाटकातील खाद्यभ्रमंती

दक्षिण भारताच्या प्रवासाला निघण्यापूर्वी अनेक मित्रमंडळींनी आणि नातेवाईकांनी एक गोष्ट आवर्जून सांगितली होती की, तिकडे गेल्यावर जेवणाच्या बाबतीत थोडे सांभाळून राहावे लागते. तिकडे फक्त त्यांचेच म्हणजे पारंपरिक दाक्षिणात्य पदार्थ खायला मिळतात आणि अन्नामध्ये भाताचाच वापर सर्वाधिक असतो. सकाळच्या नाश्त्यासाठी इडली, मेदू वडा, मसाला डोसा, उत्तप्पा यांसारख्या पदार्थांशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नसतो. हीच गोष्ट पक्की ध्यानात असल्याने आमच्या या अकरा दिवसांच्या प्रवासामध्ये आपल्याला सातत्याने हेच पदार्थ खावे लागतील की काय, असा मोठा प्रश्न प्रवासाच्या सुरुवातीलाच मनात रेंगाळत होता. प्रवासाच्या पहिल्या दिवशी आम्ही गोकाकमध्ये मुक्काम केला. तिथे हॉटेलमधील रेस्टॉरंटमध्ये जेवणासाठी सर्व प्रकारचे पंजाबी पदार्थ आणि मसालेदार भाज्या होत्या. पंजाबी पदार्थांनी दक्षिण भारतात देखील किती घट्ट बस्तान बसवले आहे, याची ही पहिली प्रचिती होती. परंतु, प्रवासाचा पहिलाच दिवस असल्याने आणि पोटाला जड नको म्हणून आम्ही साध्या जेवणालाच प्राधान्य दिले. दुसऱ्या दिवशीच्या सकाळच्या नाश्त्यामध्ये मात्र अपेक्षेप्रमाणे दक्षिण भारतीय पदार्थांचीच मोठी रेलचेल दिसून आली. खऱ्या अर्थाने इथूनच आमच्या ऐतिहासिक प्रवासासोबतच आमचा रंजक आणि चविष्ट असा खाद्य प्रवास देखील सुरू झाला.

बदामीमध्ये पोहोचल्यावर तिथल्या हॉटेलमध्येही सामान्यपणे जेवणासाठी पंजाबी पदार्थांचीच मोठी यादी होती. मला या मसालेदार, तेलकट पंजाबी भाज्या बिलकुलच आवडत नाहीत. पंजाबी पदार्थांच्या त्या लाटेत काहीतरी अस्सल स्थानिक खाण्याचा आम्ही शोध घेत होतो. सुदैवाने, बदामीमधीलच एका रेस्ट हाऊसमध्ये आम्हाला तिथल्या प्रसिद्ध 'लिंगायत खानावळी' या प्रकाराविषयी माहिती मिळाली. महाराष्ट्रामध्ये जशा घरगुती जेवण देणाऱ्या खानावळी आणि थाळी पद्धतीची छोटी रेस्टॉरंट्स असतात, तशीच ही अस्सल कर्नाटकी लिंगायत खानावळ होती. पहिल्या दिवशी संध्याकाळी आमच्या हॉटेलच्या शेजारीच असलेल्या एका साध्याशा पण गजबजलेल्या खानावळीमध्ये आम्ही जाऊन बसलो आणि दक्षिण भारतीय थाळीची ऑर्डर दिली. ही कर्नाटकी थाळी खरोखरच खूप विशेष आणि वेगळी होती. ताटात वाढलेल्या भाज्या, गरमागरम चपात्या आणि कडक भाकरी चविष्ट होत्या. या घरगुती जेवणाच्या चवीने प्रवासाचा सगळा थकवा कुठल्या कुठे पळून गेला. विशेष म्हणजे याच ठिकाणी आम्ही चक्क 'पुरणपोळी' देखील मागवली होती! दोन दिवसांच्या सततच्या प्रवासानंतर आणि हॉटेलच्या जेवणानंतर असे अस्सल घरगुती पद्धतीचे आणि आपल्या मातीशी साधर्म्य सांगणारे जेवण खायला मिळाले होते.

दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी देखील आम्ही बदामीतील एका वेगळ्या लिंगायत खानावळीमध्ये जाऊन जेवलो. तिथे ताटात वेगवेगळ्या प्रकारच्या चविष्ट भाज्या, खुसखुशीत पापड आणि एक विशेष गोष्ट म्हणजे 'सांबर-भात' खायला मिळाला. कर्नाटकात जेवणात भात मोठ्या प्रमाणावर खाल्ला जातो, पण इथे भाताबरोबर सांबर आल्यावर त्यावर कुस्करून खाण्यासाठी एक पापड आवर्जून दिला जायचा. खाण्याची ही एक वेगळी आणि रुचकर पद्धत आम्हाला त्यादिवशी समजली. बदामीचे ऐतिहासिक वैभव पाहून झाल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी आम्ही गजेंद्रगडला भेट दिली. गजेंद्रगड गावामध्ये देखील अनेक खानावळी होत्या. बऱ्याचदा रस्त्यावरून गाडी चालवताना आणि उत्तम हॉटेल शोधत असताना आम्ही दुकानांवरची नावे वाचण्याचा प्रयत्न करत होतो. परंतु, गावामधील जवळपास सगळ्याच हॉटेल्सवरील आणि दुकानांवरील पाट्या केवळ आणि केवळ 'कन्नड' लिपीतच लिहिलेल्या असल्याने, भाषेचा एक भलामोठा पेच आमच्यासमोर उभा राहिला होता. एका हॉटेलची एकंदरीत बाह्य रचना, आत असलेली बाकड्यांची मांडणी आणि तिथली लोकांची गर्दी पाहता ही नक्कीच एखादी प्रसिद्ध खानावळच असावी, हे आम्ही आमच्या अनुभवावरून हेरले. आणि आमचा तो अंदाज अगदी खरा ठरला. या ठिकाणची थाळी देखील अतिशय उत्तम आणि चवीने परिपूर्ण होती. या दोन-तीन दिवसांच्या अनुभवानंतर मी या लिंगायत खानावळींच्या प्रेमातच पडलो होतो. इथल्या भाज्यांची चव आणि गरमागरम भाकरी इतकी लाजवाब होती की, मी माझ्या नियमित जेवणापेक्षा रोज एक-दोन भाकरी जास्तच खात होतो.

हम्पीच्या त्या अवाढव्य साम्राज्यात पोहोचायला आम्हाला संध्याकाळ झाली होती. ऐतिहासिक वास्तू पाहण्याच्या ओढीने आणि प्रवासाने थकल्यामुळे रात्री उशीर झाला आणि नाईलाजाने आम्हाला पुन्हा त्याच पंजाबी मसालेदार भाज्यांवर समाधान मानावे लागले. दुसऱ्या दिवशी दुपारी आमच्या गाईडने आम्हाला जेवणासाठी पुन्हा एकदा एका चकचकीत पंजाबी रेस्टॉरंटमध्ये नेले. पण त्यावेळी मात्र आम्ही गाईडला प्रकर्षाने आणि स्पष्टपणे सांगितले की, आम्हाला कोणत्याही पंजाबी हॉटेलमध्ये न जेवता अस्सल स्थानिक 'खानावळी'मध्येच जेवायचे आहे. सुदैवाने, यापूर्वीच्या प्रवासात ज्या लिंगायत खानावळीची आम्हाला सवय झाली होती, तशीच एक खानावळ हम्पीतल्या कमलापुरा भागात देखील होती. दोन शेजार-शेजारच्या खानावळींमध्ये खवय्यांची बऱ्यापैकी मोठी गर्दी होती. तरीदेखील आम्ही संयमाने वाट बघून आमचा नंबर लावला. जेव्हा पानावर गरमागरम जेवण वाढले गेले, तेव्हा तो वाट पाहण्याचा वेळ सार्थकी लागला आणि आम्ही तृप्त होऊनच तिथून बाहेर पडलो.

कर्नाटकातल्या बऱ्याच पारंपरिक आणि प्रसिद्ध उपाहारगृहांमध्ये जेवण थेट हिरव्यागार 'केळीच्या पानावर' वाढले जाते, असे आम्ही खूप ऐकून होतो आणि तसे जेवण जेवण्याची आमची इच्छा होती. परंतु, हम्पीच्या मुख्य पर्यटन आणि आजूबाजूच्या परिसरात अशा प्रकारची अस्सल उपाहारगृहे फारशी नव्हती. त्यामुळे रोजच्या त्याच थाळीची थोडीशी चव बदलण्यासाठी आणि केळीच्या पानावरील जेवणाचा अनुभव घेण्यासाठी आम्ही विजयनगर तालुक्याचे मुख्य ठिकाण असणाऱ्या 'होस्पेट' या शहरी भागामध्ये आलो. तिथे शोध घेतल्यानंतर पुन्हा एकदा एक अत्यंत उत्तम आणि पारंपरिक लिंगायत खानावळ आमच्या दृष्टीस पडली. त्या दिवशी संध्याकाळी तिथे स्थानिकांची आणि पर्यटकांची मोठ्या प्रमाणावर गर्दी होती. कशीबशी एका कोपऱ्यामध्ये आम्हाला बसायला जागा मिळाली. समोर एक स्वच्छ, हिरवेगार आणि कोवळे केळीचे पान ठेवण्यात आले. त्यावर थोड्याच वेळात भात, सांबर, रस्सम, विविध प्रकारच्या कोरड्या आणि ओल्या भाज्या, लोणचे, पापड असा सर्व भरगच्च स्वयंपाक वाढला गेला. या सर्व पदार्थांची चव उत्कृष्ट, नैसर्गिक आणि सात्विक होती. अन्नाचा खरा आस्वाद घेणे म्हणजे काय असते, हे त्या केळीच्या पानावर जेवताना आम्हाला खऱ्या अर्थाने पहिल्यांदा समजले. केळीच्या पानाचा तो एक वेगळाच मंद सुगंध त्या गरम जेवणात मिसळून त्याची चव आणखीनच वाढवत होता. हम्पीच्या मुख्य परिसरापासून थोडे लांब येऊन देखील एका उत्तम आणि संस्मरणीय जेवणाचा स्वाद आम्हाला चाखता आला होता, ज्याचे समाधान खूप मोठे होते.

सकाळच्या नाश्त्याच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर, आमच्या प्रवासात लागलेल्या कोणत्याही हॉटेलमध्ये दक्षिण भारतीय पदार्थ सोडून अन्य कुठलेच पदार्थ कधीही मिळाले नाहीत. म्हणजे इतके दिवस आम्ही सकाळच्या वेळी फक्त इडली, वडा, डोसा, उत्तप्पा याच पदार्थांवर आपली गुजराण करत होतो. पण यातही एक वेगळीच गंमत होती. प्रत्येक हॉटेलची, प्रत्येक गावाची चव आणि सांबर बनवण्याची पद्धत पूर्णपणे वेगळी होती. कुठे सांबर थोडे गोडसर असायचे, तर कुठे अत्यंत झणझणीत! आणि विशेष नमूद करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, ज्या अफाट प्रमाणात हे पदार्थ ताटात दिले जातात, ते प्रमाण आणि तो आकार आपल्या महाराष्ट्रामध्ये कुठेही सहसा पाहायला मिळत नाही. चित्रदुर्ग शहरामध्ये सकाळी नाश्ता करत असताना मेनू कार्डवर एका ठिकाणी 'चाऊ चाऊ भात' नावाचा एक नवीन पदार्थ दिसला. हे काहीतरी वेगळेच आणि भारी नाव आहे, असा विचार करून मी उत्सुकतेने तो पदार्थ ऑर्डर केला. पण जेव्हा प्रत्यक्ष ताटात तो पदार्थ समोर आला, तेव्हा समजले की तो दुसरा तिसरा काही नसून आपला नेहमीचा साधा 'उपमा' आणि गोड शिरा यांचे मिश्रण होते!

प्रवासाच्या शेवटच्या टप्प्यात मुरुडेश्वरचे दर्शन घेऊन आम्ही महामार्गावरून पुढे निघालो होतो. एका मोठ्या चार्जिंग स्टेशनला गाडी चार्जिंगला लावल्यानंतर, भूक लागल्यामुळे आम्ही जवळच असलेल्या एका छोट्याशा आणि साध्या उपाहारगृहामध्ये जेवायला बसलो. हे हॉटेल चालवणाऱ्या त्या स्थानिक ताईंना कन्नड भाषा वगळता इतर कोणतीही भाषा अजिबात अवगत नव्हती. पण तिथे भाषेची कोणतीही अडचण आली नाही. त्यांनी प्रेमाने आणि हसतमुखाने आम्हाला सुंदर, गरमागरम आणि चविष्ट असा 'पुलाव' खायला घातला. अतिशय कमी किमतीमध्ये आणि एका छोट्याशा टपरीवजा हॉटेलमध्ये खाल्लेल्या त्या पुलावाची चव एका पंचतारांकित हॉटेलच्या जेवणालाही लाजवणारी होती आणि ती आम्हाला प्रवासातील एक वेगळीच तृप्ती देऊन गेली.

अकरा दिवसांचा हा प्रदीर्घ प्रवास संपवून, परतीच्या वाटेवर आम्ही जेव्हा गोव्याची सीमारेषा ओलांडून आपल्या महाराष्ट्रात, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात पोहोचलो, तेव्हा एक वेगळाच आनंद झाला होता. सलग दहा-अकरा दिवस इडली, डोसा, मेदू वडा आणि सांबर-भात खाऊन आमच्या जिभा आता आपल्या अस्सल महाराष्ट्रीयन चवीसाठी आसुसल्या होत्या. त्यामुळे, सिंधुदुर्गमध्ये पोहोचल्याच्या दुसऱ्या दिवशी सकाळी सर्वात पहिल्यांदा आम्ही एका हॉटेलमध्ये जाऊन झणझणीत 'मिसळ पाव' आणि गरमागरम 'वडापाव'ची ऑर्डर दिली. अनेक दिवसांनंतर तेव्हा जीभ आणि मन दोन्ही खऱ्या अर्थाने तृप्त झाले. दक्षिण भारतीय पदार्थांचा तो सात्विक आस्वाद आणि शेवटी आपल्या मातीतल्या झणझणीत चवीचा तो स्पर्श, या दोन्ही गोष्टींमुळे आमच्या या ऐतिहासिक प्रवासासोबतच आमची ही खाद्यभ्रमंती देखील आयुष्यभरासाठी संस्मरणीय ठरली होती!

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #कर्नाटक #हंपी #बदामी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत 

 

कर्नाटकात दरवळलेला मराठीचा सुगंध

कोल्हापूर मार्गे आंबोली घाटातून कोकणात उतरताना कर्नाटकाच्या हद्दीत असणाऱ्या निपाणी शहरातून आपला प्रवास होतो. हा सीमाभाग पूर्णतः मराठी भाषिक असल्याने, आजवरच्या प्रवासात कर्नाटकाशी आपला इतकाच काय तो संबंध आलेला होता. परंतु, बदामी आणि हम्पीच्या या प्रदीर्घ ऐतिहासिक प्रवासात कर्नाटक आणि मराठी भाषेचा असणारा अतूट संबंध मला हळूहळू नव्याने उलगडत गेला. आमच्या या सफरीच्या पहिल्याच दिवशी जेव्हा आम्ही गोकाकमध्ये मुक्काम केला, तेव्हा सकाळी एका उपाहारगृहात आजूबाजूला कर्नाटकी हेल असलेली पण अस्सल मराठी बोलणारी माणसे दिसून आली. तिथून पुढे बदामीमध्ये पोहोचल्यावरही हाच अनुभव आला. बदामीच्या ऐतिहासिक लेण्या आणि किल्ल्यावर फिरताना आमच्या कानांवर सातत्याने मराठी शब्द पडत होते. आजूबाजूला नजर टाकली असता, पार्किंगमध्ये उभ्या असलेल्या गाड्यांपैकी निम्म्याहून अधिक गाड्या या 'एमएच' (MH) पासिंगच्या, म्हणजेच महाराष्ट्रातून आलेल्या होत्या. सुरुवातीला याचे खूप नवल वाटत होते. महाराष्ट्रापासून शेकडो किलोमीटर दूर, एका अनोळख्या प्रदेशात येऊनही आपल्याला आपली मातृभाषा इतक्या सहजतेने ऐकायला मिळते, याचे एक मोठे अप्रूप वाटले.

आम्ही बदामीमध्ये ज्या हॉटेलमध्ये थांबलो होतो, त्याच्या अगदी बाहेरच चालुक्य राजांच्या वंशजांच्या एका संमेलनाचा मोठा फोटो लावलेला होता. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या संमेलनाची सर्व माहिती देवनागरीत आणि अस्सल मराठीत लिहिलेली होती, आणि चालुक्यांचे ते वंशज 'साळुंखे' या मराठमोळ्या आडनावाचे होते! बऱ्याचदा हॉटेलमध्ये आम्ही कर्मचाऱ्यांशी थेट मराठीतूनच संवाद साधायचो, आणि विशेष म्हणजे आपली भाषा त्यांना अगदी सहज समजत होती. याच हॉटेलमधला एक वेटर तर चक्क 'जाधव' आडनावाचा होता. हॉटेलमधून प्रस्थान करतेवेळी त्याने आवर्जून आम्हाला सांगितले की तो मूळचा हुबळीचा आहे. त्याच्या आजूबाजूला आणि हुबळीतही बहुतांश लोक मराठीच राहतात, पण दुर्दैवाने त्याला स्वतःला मात्र अस्सल मराठी बोलता येत नाही, ही खंत त्याने बोलून दाखवली.

पुढे हम्पीच्या दिशेने प्रवास करतानाही रस्त्यावर पुणे, कोल्हापूर, सांगली यांसारख्या शहरांचा आरटीओ क्रमांक असणारी वाहने सातत्याने आमच्या सोबतीला होती. हम्पीच्या त्या अफाट आणि गुंतागुंतीच्या परिसराची माहिती घेण्यासाठी आम्ही एका 'मराठी' गाईडलाच प्राधान्य दिले. मूळचा कन्नड भाषिक असणारा, परंतु मराठी बोलणारा वाटाड्या मिळाल्याने आमचा तो ऐतिहासिक प्रवास सुकर आणि ज्ञानवर्धक झाला. हम्पीतल्या त्या तीन दिवसांच्या मुक्कामात तिथे आलेल्या एकूण पर्यटकांपैकी निम्म्याहून अधिक पर्यटक हे मराठी बोलणारेच असल्याचे प्रकर्षाने जाणवले. आपल्या महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या मराठीच्या विविध छटा तिथे सातत्याने कानावर पडत होत्या. सुरुवातीला ज्या गोष्टीचे खूप अप्रूप वाटायचे, त्याची नंतर सवय होऊन गेली. तिथली गर्दी पाहून, संपूर्ण कर्नाटक पर्यटन हे बऱ्याच अंशी महाराष्ट्रातील पर्यटकांवरच अवलंबून आहे की काय, असा विचार कालांतराने मनात येऊ लागला आणि ती गोष्ट बऱ्यापैकी खरी देखील होती. कर्नाटकच्या पर्यटन स्थळांवर सर्वाधिक गर्दी आजही महाराष्ट्रातील पर्यटकांचीच असते. विशेष म्हणजे, आपल्याकडे आलेल्या या पाहुण्यांचा पाहुणचार कसा करायचा, हे कर्नाटकी लोकांना चांगल्या प्रकारे अवगत आहे.

प्रवासात कधीकधी अगदी अचानक एखाद्या वळणावर मराठी बोलणारा स्थानिक व्यक्ती भेटायचा आणि सुखद धक्का देऊन जायचा. बदामीच्या पायथ्याशी उभे असताना आम्ही तिथल्या एका स्थानिक व्यक्तीला थेट किल्ल्याकडे जाण्याचा मार्ग सहज मराठीत विचारला, तेव्हा त्यानेही कसलाही संकोच न करता मराठीत आम्हाला अचूक रस्ता सांगितला. पुढे चित्रदुर्ग शहरात जेव्हा आम्ही हॉटेल शोधत होतो, तेव्हा एका हॉटेलचा मालक आमच्याशी पूर्णवेळ मराठीमध्येच संवाद साधत होता. अशा अनेक आश्चर्यकारक आणि सुखद गोष्टी आमच्या या प्रवासाच्या अनुभवात मोठी भर टाकत गेल्या. कर्नाटकाच्या समुद्रकिनारपट्टीवर असलेल्या मरावंते गावातील आमच्या हॉटेलमधील वेटरही आमच्याशी मराठीतच बोलत होता.

या सर्व अनुभवांनी मला दोन वर्षांपूर्वी केलेल्या कर्नाटकातील गोकर्ण महाबळेश्वरच्या प्रवासाची आठवण करून दिली. तिथेही एका हॉटेलमध्ये थांबलो असता तिथला वेटर आमच्याशी थेट मराठीत बोलायला लागला होता. त्याने तेव्हा एक सुंदर भौगोलिक सत्य सांगितले होते की, दमणच्या किनाऱ्यापासून ते थेट गोकर्ण-कारवारपर्यंतचा संपूर्ण किनारपट्टीचा भाग हा भाषिकदृष्ट्या मराठीच आहे. एका मराठी माणसासाठी ही खरोखरच मोठी अभिमानाची गोष्ट होती. गोकर्णच्या पुढे काही अंतरावर असलेल्या ऐतिहासिक मिर्जान किल्ल्यावर आलेले बहुतांश पर्यटकही एकमेकांशी मराठीमध्येच गप्पा मारत होते. तिथे घडलेला एक गमतीशीर किस्सा आजही लक्षात आहे. त्या किल्ल्यावर एक जोडपे एकमेकांशी मराठीतून मनसोक्त भांडत होते. कदाचित त्यांना असे वाटले असावे की आपण महाराष्ट्रापासून इतक्या दूर आलो आहोत, त्यामुळे आपली भाषा इथे कोणालाही समजणार नाही. परंतु, त्यांच्या त्या शिव्या ऐकून आम्हाला मनातल्या मनात हसू आले होते.

चित्रदुर्ग किल्ल्याच्या त्या अभेद्य आणि सात पदरी तटबंदीवर भेटलेल्या पर्यटकांमध्ये देखील बहुतांश पर्यटक हे महाराष्ट्रातीलच होते. एकंदरीत, राज्याच्या सीमा ओलांडून एका दूरच्या प्रदेशात प्रवास करत असतानाही, आपल्या मातृभाषेच्या आपुलकीने आणि उबदारपणाने आमची साथ सोडली नव्हती. मराठी मातृभाषा असणारे आणि मराठी समजणारे लोक कर्नाटकामध्ये पदोपदी, प्रत्येक पर्यटन स्थळावर आम्हाला दिसून आले. या संपूर्ण प्रवासातील सर्वात विशेष आणि नमूद करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, आम्ही तिथल्या स्थानिकांशी अनेकदा थेट मराठीत बोललो, परंतु त्यांनी कधीही आपल्याच मुंबई आणि परिसरात पाहायला मिळणाऱ्या दुराग्रहाप्रमाणे उद्धटपणे असे सांगितले नाही की आम्हाला मराठी येत नाही, फक्त हिंदीमध्येच बोला! मोडक्या-तोडक्या का होईना, पण त्यांनी कायम आपल्या भाषेत प्रतिसाद देण्याचा आणि हसतमुखाने मदत करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला.

दोन राज्यांमधील राजकीय सीमा जरी नकाशावर आखलेल्या असल्या, तरी संस्कृती, इतिहास आणि भाषेचे धागे एकमेकांत किती घट्ट विणलेले असतात, हे या संपूर्ण प्रवासाने आम्हाला शिकवले. चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव आणि विजयनगर यांसारख्या महान साम्राज्यांनी या दोन्ही प्रदेशांवर राज्य केले असल्यामुळे येथील लोकजीवनात एक कमालीचे साधर्म्य पाहायला मिळते. इथल्या लाल मातीत आणि काळ्या पाषाणात केवळ ऐतिहासिक वैभवच दडलेले नाही, तर एक प्रकारचा अतूट भाषिक जिव्हाळाही दडलेला आहे. आपली भाषा जेव्हा परक्या भूमीतही आदराने आणि प्रेमाने स्वीकारली जाते, तेव्हा तो प्रवास केवळ एका पर्यटनापुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो दोन भिन्न संस्कृतींना जोडणारा एक जिवंत आणि सळसळता दुवा बनतो. याच भाषिक अभिमानाच्या आणि मनमिळाऊ कर्नाटकी पाहुणचाराच्या गोड आठवणी उराशी बाळगून, आम्ही आमच्या या अकरा दिवसांच्या ऐतिहासिक प्रवासाची समाधानी आणि तृप्त मनाने सांगता केली.

--- तुषार भ. कुटे 

#हंपी #बदामी #कर्नाटक #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मराठी #प्रवास #महाराष्ट्र

मुर्डेश्वर

मरावंते ते मुर्डेश्वर हा पुढचा प्रवास अतिशय नयनरम्य होता. एका बाजूला अथांग पसरलेला अरबी समुद्र आणि दुसऱ्या बाजूला हिरवेगार पश्चिम घाट, या दोन्हींच्या मधून जाणारा तो गुळगुळीत महामार्ग प्रवासाची रंगत अधिकच वाढवत होता. रस्त्याच्या दुतर्फा असलेल्या नारळी-पोफळीच्या बागा, कौलारू घरे आणि मधूनच लागणारी छोटी-मोठी खाडीपात्रे निसर्गसौंदर्याची आठवण करून देत होती. मरावंतेच्या त्या नितांत सुंदर सकाळच्या आठवणी मनात साठवून आम्ही साधारण तास-दीड तासाच्या प्रवासानंतर मुर्डेश्वर शहराच्या वेशीवर येऊन पोहोचलो. मुर्डेश्वरमध्ये प्रवेश करताच खूप दुरूनच आपल्याला एका भव्य आणि गगनचुंबी वास्तूचे दर्शन घडते, ते म्हणजे इथल्या मंदिराचे अवाढव्य 'राजा गोपूर'. हे गोपूर जसजसे जवळ येऊ लागते, तसतशी या संपूर्ण मंदिर परिसराच्या भव्यतेची आपल्याला जाणीव होऊ लागते. त्यादिवशी मुर्डेश्वरमध्ये मात्र खूप मोठी गर्दी पाहायला मिळाली.

मुर्डेश्वर हे ठिकाण केवळ एका मंदिरासाठी नाही, तर भक्ती, कला आणि निसर्ग यांच्या एका अजोड संगमासाठी जगभरात ओळखले जाते. आम्ही आमची गाडी गर्दीतल्या पार्किंगमध्ये कशीबशी लावून मंदिराच्या मुख्य प्रांगणात प्रवेश केला. राजा गोपुराच्या पायथ्याशी उभे राहून जेव्हा वर पाहिले, तेव्हा त्याच्या विस्तीर्ण आणि कलाकुसरीने नटलेल्या बांधकामाने डोळे दीपून गेले. वीस मजल्यांच्या आणि सुमारे २३७ फूट उंच असलेल्या या राजा गोपुराच्या वरच्या मजल्यावर जाण्यासाठी आतून लिफ्टची व्यवस्था केलेली आहे. तिथली ती भली मोठी गर्दी पाहून आम्ही बाहेरूनच या गोपुराचे दर्शन घेतले.

या गोपुराच्या मागच्या बाजूला समोरच तीन बाजूंनी अरबी समुद्राच्या निळ्याशार पाण्याने वेढलेल्या एका टेकडीवर, भगवान शंकरांची एक अतिशय भव्य आणि रौद्र तरीही शांत मुद्रेतील मूर्ती विराजमान झालेली आम्हाला दिसली. तब्बल १२३ फूट उंच असलेली ही भगवान शिवाची मूर्ती जगातल्या सर्वात उंच शिवप्रतिमांपैकी एक मानली जाते. सकाळच्या स्वच्छ सूर्यप्रकाशात ती मूर्ती एखाद्या सुवर्णासारखी चमकत होती. भगवान शंकरांचे ध्यानस्थ रूप, त्यांच्या गळ्यातील नाग, जटेतून वाहणारी गंगा आणि त्यांच्या पाठीमागे अथांग पसरलेला निळाशार समुद्र, हे सर्व दृश्य एखाद्या सुंदर आणि सजीव चित्रासारखे भासत होते. उंचावरून दिसणारा तो लाटांचा फेसाळता किनारा, आजूबाजूच्या नारळीच्या बागा आणि समुद्रावर तरंगणाऱ्या छोट्या-मोठ्या बोटी, हे सर्व पाहताना आम्ही वेळ आणि काळ दोन्ही विसरून गेलो.

रामायण काळातील रावण आणि आत्मलिंग यांच्या कथेचा संदर्भ या ऐतिहासिक मुर्डेश्वर मंदिराशी जोडलेला आहे. इथल्या गाभाऱ्यातील शांतता आणि बाहेर समुद्राच्या लाटांचा घुमणारा नाद, यांचा एक अनोखा आणि दैवी मेळ येथे अनुभवता येतो. भगवान शिवाच्या त्या महाकाय मूर्तीच्या अगदी जवळ जाऊन आम्ही ती कलाकृती पाहिली. तिथल्या प्रत्येक कोरीव कामात आणि रचनेत एक अफाट भक्ती दडलेली आहे. मागील नऊ-दहा दिवसांच्या आमच्या या प्रदीर्घ प्रवासात आम्ही अनेक ऐतिहासिक आणि प्राचीन वास्तू पाहिल्या, पण मुर्डेश्वरचे हे दर्शन आमच्या प्रवासाला एक अत्यंत सुंदर आणि आध्यात्मिक किनार देऊन गेले. समुद्राच्या त्या खवळलेल्या लाटा जणू शिवाचाच गजर करत आहेत, असा भास मनात घेऊन आम्ही मुर्डेश्वरच्या या पवित्र भूमीचा निरोप घेतला.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #समुद्रकिनारा #मंदिर #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत

 

मरावंते समुद्रकिनारा

अगुंबे घाटाचा तो थरारक प्रवास संपवून रात्रीच्या वेळी जेव्हा आम्ही मरावंतेला पोहोचलो, तेव्हा घड्याळाने बरीच पुढची वेळ गाठली होती. पण पनवेल-कन्याकुमारी या राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ६६ वरची वाहनांची वर्दळ आणि रहदारी मात्र तसूभरही कमी झाली नव्हती. गाडीतून प्रवास करताना रस्त्याच्या डाव्या बाजूला अरबी समुद्राच्या खवळलेल्या लाटांचा घुमणारा आवाज स्पष्टपणे ऐकू येत होता, परंतु रात्रीच्या त्या काळोखात समुद्राचे ते अथांग दृश्य मात्र पूर्णपणे गुडूप झाले होते. भारताच्या किनारपट्टीवर अरबी समुद्राला अगदी खेटून आणि समांतर असा राष्ट्रीय महामार्ग जाणारी अतिशय मोजकीच ठिकाणे आहेत, आणि त्यातीलच एक अद्वितीय आणि निसर्गरम्य ठिकाण म्हणजे हा 'मरावंते' समुद्रकिनारा होय.

आदल्या रात्रीच्या प्रवासाचा थकवा दूर करून, दुसऱ्या दिवशी भल्या पहाटेच आम्ही महामार्ग ओलांडून थेट या विस्तीर्ण समुद्रकिनाऱ्यावर जाऊन पोहोचलो. पूर्वेकडून उगवणाऱ्या सूर्याची सोनेरी आणि कोवळी किरणे जेव्हा समुद्राच्या त्या निळ्याशार आणि खवळलेल्या लाटांवर पडत होती, तेव्हा ते दृश्य डोळ्यांचे पारणे फेडणारे होते. किनाऱ्यावरील ती मऊ, उबदार आणि सोनेरी वाळू समुद्राच्या पाण्याबरोबर अत्यंत नैसर्गिक लयीत हेलकावे खाताना दिसत होती. किनाऱ्याची धूप थांबवण्यासाठी आणि महामार्गाचे रक्षण करण्यासाठी येथे अवाढव्य दगडांची एक अतिशय वेगळी आणि विशिष्ट प्रकारची रचना करण्यात आली आहे. जर आकाशातून किंवा एखाद्या 'ड्रोन कॅमेरा'च्या नजरेतून पाहिले, तर एका बाजूला अथांग अरबी समुद्र, मध्यभागी काळाकुट्ट डांबरी रस्ता आणि दुसऱ्या बाजूला संथ वाहणारी सौपर्णिका नदी, असे इथले एक  विलोभनीय सौंदर्य आपल्या ध्यानात येते. मागील सलग नऊ दिवसांच्या ऐतिहासिक आणि घाटमाथ्यावरील खडतर प्रवासानंतर झालेले समुद्राचे हे प्रथम दर्शन आमच्या सर्वांच्या मनाला एक वेगळीच शांतता आणि सुखद गारवा देणारे ठरले. या अथांग किनाऱ्यावर मनसोक्त वेळ घालवून आणि त्या निसर्गाशी एकरूप होऊन आम्ही परतलो. त्यानंतर सकाळची न्याहारी आटोपून आम्ही आमच्या पुढच्या मुक्कामाच्या, म्हणजेच 'मुरुडेश्वरच्या रस्त्याला लागलो. 

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #समुद्रकिनारा #महामार्ग #प्रवास #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत 

 

होदिगेरे ते मानवंते एक विलक्षण प्रवास!

होदिगेरे येथील स्वराज्य संकल्पक शहाजीराजांच्या समाधीचे दर्शन घेऊन, अवघ्या पाचच मिनिटांत आम्ही पुन्हा चित्रदुर्ग-शिवमोगा मुख्य मार्गाला लागलो. आता आमच्या या प्रवासाचा पुढचा थांबा थेट अरबी समुद्राच्या किनारपट्टीवरील निसर्गरम्य 'मानवंते' हा होता. प्रवासाची दिशा ठरवण्यासाठी जेव्हा गुगल मॅपचा आधार घेतला, तेव्हा त्याने किनारपट्टीवर जाण्यासाठी दोन वेगवेगळे रस्ते सुचवले. त्यापैकी सुप्रसिद्ध 'अगुंबे घाटा'तून खाली उतरणारा रस्ता वेळेच्या दृष्टीने कमी वेळेचा दाखविल्याने आम्ही त्याच मार्गाने जाण्याचा निर्णय घेतला. शिवमोगा शहराची हद्द पार केल्यानंतर आमच्या प्रवासाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलून गेले. या परिसरातील विस्तीर्ण आणि भल्यामोठ्या सुपारीच्या बागांमधून जाणारा तो काळाकुट्ट आणि गुळगुळीत डांबरी रस्ता प्रवासाचा आनंद द्विगुणित करत होता. रस्त्यावर वाहनांची फारशी वर्दळ नसल्याने गाडी चालवणे अतिशय सुखद वाटत होते. दुपार टळून गेली होती आणि सूर्यदेव हळूहळू पश्चिमेच्या क्षितिजाकडे आपला प्रवास करत होते.

गाडीच्या खिडकीतून बाहेर नजर टाकावी तिथपर्यंत रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना केवळ आणि केवळ सुपारीच्याच गर्द बागा डोलताना दिसत होत्या. भारतातील सुपारीचे हे सर्वात मोठे कोठारच असावे, याची प्रकर्षाने जाणीव तिथली ती अथांग हिरवळ पाहून झाली. घनदाट झाडीच्या त्या नितांत सुंदर आणि निसर्गरम्य परिसरातून प्रवास करताना, खऱ्या अर्थाने निसर्गाशी एकरूप झाल्याचा आनंद आम्हाला घेता आला. प्रवासात अधूनमधून घाटमाथ्यावरील वळणदार रस्ते लागायचे, तर कधी रस्ता पूर्णपणे घनदाट झाडीच्या बोगद्यातून जायचा. उत्कृष्ट प्रतीच्या सुपारीच्या वाणासाठी संपूर्ण कर्नाटकात प्रसिद्ध असणारे 'तीर्थहळ्ळी' गाव मागे टाकल्यानंतर, आम्ही एका अधिकच घनदाट आणि गूढ जंगलामध्ये प्रवेशकर्ते झालो. उन्हाळ्यातही इथली झाडी इतकी गर्द होती की, पावसाळ्याच्या दिवसांत हा संपूर्ण परिसर किती सुखद, मनमोहक आणि हिरवागार असावा, याची मी केवळ कल्पनाच करत होतो.

संध्याकाळच्या सुमारास आम्ही अगुंबे घाट उतरायला सुरुवात केली. घाटाच्या अगदी सुरुवातीलाच एका ठिकाणी रस्ता इतका अरुंद होता की तिथून केवळ एकेरी वाहतूकच पुढे जाऊ शकत होती. याच ठिकाणी निसर्गाचे एक विलोभनीय रूप पाहण्यासाठी पर्यटकांची भलीमोठी गर्दी उसळली होती. डोंगरांच्या त्या उंच पट्ट्यावरून आणि घनदाट झाडीतून इथला अथांग पसरलेला विस्तीर्ण परिसर एकाच दृष्टिक्षेपात येत होता. मावळतीचा सूर्य आणि ते निसर्गरम्य दृश्य पाहण्यासाठी पर्यटकांची तिथे मोठी झुंबड उडाली होती. जसजसे आम्ही पुढे गेलो, तसतसा या अगुंबे घाटाचा खरा आणि अक्राळविक्राळ आवाका आमच्या ध्यानात येऊ लागला. हा घाट भारतातील कठीण श्रेणीत मोडणाऱ्या घाटांपैकी एक आहे, याची प्रचिती पदोपदी येत होती. अनेक ठिकाणी अत्यंत अवघड 'हेअर पिन कर्व्ह' असणारे तीव्र उताराचे वळणदार रस्ते गर्द झाडीतून पार करत आम्ही अतिशय सावधपणे घाट उतरत होतो. माझ्या आतापर्यंतच्या प्रवासात महाराष्ट्रामध्येही इतका अवघड आणि तीव्र उताराचा घाट मी पाहिला नव्हता. या रस्त्याने नेहमी प्रवास करणाऱ्या स्थानिकांच्या गाड्या अत्यंत सफाईदारपणे आणि वेगाने वर येत होत्या, परंतु रस्त्याची रुंदी बऱ्याच ठिकाणी खूपच कमी असल्याने मला अतिशय सावधपणे आणि गाडीवर पूर्ण नियंत्रण ठेवून गाडी चालवावी लागत होती. सुदैवाने त्या दिवशी अंधार पडलेला नव्हता, पाऊसही नव्हता आणि धुक्याची चादरही नव्हती. अशा अनुकूल हवामानात एका अज्ञात आणि अवघड घाटातून प्रवास करताना आम्ही नकळतपणे निसर्गाचे शतशः आभार मानले. तरीही हा घाट उतरताना मिळालेला अनुभव खऱ्या अर्थाने अंगावर काटा आणणारा आणि थरारक असाच होता.

अखेर घाट पूर्णपणे उतरून खाली आलो, तेव्हा आम्हा सर्वांनी एक मोठा सुटकेचा निश्वास सोडला. परंतु आमचा थरार इथेच संपला नव्हता, कारण जंगल अजूनही संपलेले नव्हते. त्या घनदाट जंगलातून आणि विरळ वस्ती असलेल्या, रहदारी नसलेल्या सामसूम डांबरी रस्त्यांवरून आम्ही किनारपट्टीच्या दिशेने वेगाने मार्गक्रमण करत होतो. सूर्य अजून पूर्णपणे मावळलेला नव्हता, तरीदेखील जंगलाच्या त्या घनदाट छत्रीमुळे वातावरणामध्ये बऱ्यापैकी काळोख दाटून आला होता. प्रत्यक्ष त्या जंगलाच्या हद्दीतून बाहेर आलो, तेव्हा घड्याळात संध्याकाळचे साडेसात वाजून गेले होते. त्यानंतर साधारणतः आठ वाजण्याच्या सुमारास आम्ही पनवेल-कन्याकुमारी राष्ट्रीय महामार्गाला लागलो. बऱ्याच कालावधीनंतर आणि शांततेनंतर रस्त्यावर इतकी मोठी रहदारी आणि वाहनांचे दिवे दिसून आले. अखेर रात्रीचे नऊ वाजले, तेव्हा आम्ही मानवंते किनाऱ्यावर असणाऱ्या आमच्या नियोजित रिसॉर्टमध्ये पोहोचलो आणि एका अत्यंत थरारक प्रवासाची सांगता झाली.

(चित्रे: इंटरनेट माध्यम)

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #घाट #प्रवास

 

होदिगेरे येथील शहाजीराजांची समाधी!

चित्रदुर्ग किल्ल्याची ऐतिहासिक सफर आटोपून आम्ही आमच्या पुढच्या प्रवासाला लागलो. गावाबाहेर पडताना एका बायपास रस्त्यावरील चार्जिंग स्टेशनवर आम्ही गाडी चार्ज केली आणि एका अत्यंत महत्त्वाच्या व तितक्याच भावनिक स्थळाकडे रवाना झालो. चित्रदुर्गापासून साधारणपणे ५५ किलोमीटर अंतरावर असणारी स्वराज्य संकल्पक आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील, शहाजीराजे भोसले यांची समाधी आम्हाला पाहायची होती. दुपारचे जवळपास दोन वाजत आले होते आणि सूर्य माथ्यावर आला होता. चित्रदुर्ग-शिवमोगा या मुख्य महामार्गावरून प्रवास करताना, होळळकेरे गावात पोहोचल्यावर आम्ही उजव्या बाजूच्या रस्त्याकडे प्रस्थान केले. हा रस्ता अतिशय नयनरम्य होता. आजूबाजूला पसरलेल्या सुपारीच्या बागांमधून जाणारा तो छोटेखानी रस्ता अगदी सुस्थितीत आणि खड्डेमुक्त होता. निसर्गाची ती हिरवीगार शांतता अनुभवत आम्ही होदिगेरे गावातल्या शहाजीराजांच्या समाधीपाशी पोहोचलो.

या गावाच्या थोड्याशा बाहेरील आणि एकांत असलेल्या भागात शहाजीराजांची ही समाधी स्थित आहे. आम्ही तिथे पोहोचलो तेव्हा त्या दिवशी तिथे आमच्याव्यतिरिक्त इतर कोणीही नव्हते. आजूबाजूचे वातावरण उष्ण असले तरी आकाशात ढगांची गर्दी असल्यामुळे उन्हाचा थेट कडाका जाणवत नव्हता. समाधीच्या परिसराला चारही बाजूंनी एखाद्या सार्वजनिक बागेप्रमाणे भक्कम कुंपण घालून अत्यंत सुरक्षित केल्याचे आम्हाला दिसले. जेव्हा आम्ही मुख्य दरवाजापाशी गेलो, तेव्हा तो दरवाजा बंद होता. दुरून पाहिल्यावर तिथे कुलूप लावल्यासारखे वाटत होते. परंतु, अगदी जवळ जाऊन पाहिल्यावर समजले की, कुलूप जरी असले तरी ते केवळ अडकवलेले आहे आणि मुख्य कडी फक्त बाहेरून लावलेली आहे. त्यामुळे, कोणाच्याही मदतीशिवाय आम्हाला आत जाण्याचा मार्ग अतिशय सुकर झाला आणि आम्ही त्या पवित्र वास्तूमध्ये प्रवेश केला.

आत प्रवेश करताच एक विस्तीर्ण आणि चौरसाकृती चौथरा दिसला. या चौथऱ्याच्या अगदी मध्यभागी एक अत्यंत सुंदर आणि भव्य अशी मेघडंबरी उभारलेली दिसली, आणि तिथेच स्वराज्य संकल्पक शहाजीराजांची समाधी आमच्या दृष्टीस पडली. या प्रवासात यापूर्वी जेव्हा आम्ही कणकगिरी येथे शहाजीराजांचे ज्येष्ठ पुत्र आणि शिवरायांचे थोरले बंधू, संभाजीराजे यांच्या समाधीची अत्यंत दयनीय आणि उपेक्षित अवस्था पाहिली होती, तेव्हा मन व्यथित झाले होते. परंतु, त्या तुलनेत शहाजीराजांची समाधी बऱ्यापैकी सुस्थितीमध्ये आणि नीटनेटकी ठेवलेली पाहून मनाला समाधान वाटले. प्रवासाला निघण्यापूर्वी जेव्हा आम्ही गुगल मॅपवर या समाधीची जुनी छायाचित्रे पाहिली होती, तेव्हा या समाधीवर कोणत्याही प्रकारचे छत किंवा मेघडंबरी नव्हती. ती कित्येक वर्षे उघड्यावरच ऊन-पाऊस झेलत होती. परंतु, प्रत्यक्ष तिथे गेल्यावर अलीकडच्याच काळात या समाधीला अत्यंत सन्मानाने सुरक्षित केल्याचे आम्हाला पाहायला मिळाले.

या समाधीचा इतिहास आणि इथली शांतता आपल्याला थेट सतराव्या शतकात घेऊन जाते. २३ जानेवारी १६६४ रोजी याच होदिगेरे जवळील घनदाट जंगलात शिकारीसाठी गेले असताना, घोड्यावरून पडून शहाजीराजांचा अत्यंत दुर्दैवी मृत्यू झाला होता. त्यांच्या अकाली निधनानंतर त्यांचे धाकटे पुत्र व्यंकोजी (एकोजी) राजे भोसले यांनी या ठिकाणी त्यांची समाधी बांधली होती. इंटरनेटवरील माहिती आणि जुन्या नोंदींनुसार, अनेक शतके ही समाधी केवळ एका चौथऱ्याच्या रूपात उघड्यावरच होती. परंतु, याच वर्षी म्हणजे मे २०२६ मध्ये, पुण्यातील काही ध्येयवेड्या इतिहासप्रेमींनी एक अत्यंत स्तुत्य उपक्रम राबवला. डॉ. गौरव घोडे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या अथक प्रयत्नातून व लोकवर्गणीतून या समाधीवर तब्बल ४५० किलो वजनाची आणि अत्यंत भव्य अशी तांब्याची मेघडंबरी बसवण्यात आली आहे, हे समजल्यावर आमचा ऊर अभिमानाने भरून आला. महाराष्ट्रातील शिवप्रेमींच्या मनात शिवरायांच्या आणि त्यांच्या पूर्वजांच्या स्मारक स्थळांविषयी जी अथांग आपुलकी आणि कृतज्ञता आहे, ती पाहून खऱ्या अर्थाने खूप समाधान वाटले.

शहाजीराजांच्या त्या पवित्र समाधीसमोर नतमस्तक होऊन आम्ही स्वराज्याच्या त्या महान संकल्पकाला मानाचा मुजरा केला. एका महान साम्राज्याचे बीज रोवणाऱ्या या महापुरुषाचा तो जाज्वल्य इतिहास आणि तिथली ती अथांग शांतता डोळ्यांत व मनात साठवून आम्ही आमच्या पुढच्या प्रवासासाठी, म्हणजेच शिवमोगामार्गे किनारपट्टीकडे उतरण्यासाठी मार्गस्थ झालो.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #स्मारक #समाधी

 

सात पदरी तटबंदीचा ऐतिहासिक चित्रदुर्ग किल्ला!

काल संध्याकाळी चित्रदुर्ग शहरात पोहोचायला थोडा उशीर झाल्यामुळे किल्ल्याचे दर्शन हुकले होते. त्यामुळे आज दुसऱ्या दिवशी सकाळी लवकर, म्हणजेच बरोबर सात वाजता आम्ही चित्रदुर्ग किल्ला पाहण्यासाठी बाहेर पडलो. सकाळचे वातावरण अतिशय स्वच्छ, प्रसन्न आणि आल्हाददायक होते. सकाळी लवकर येऊनही किल्ल्याच्या भव्य प्रवेशद्वारापाशी इतिहासप्रेमी पर्यटकांची बऱ्यापैकी गर्दी जमलेली दिसत होती. आम्ही भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून ऑनलाईन तिकीट काढले आणि या ऐतिहासिक वास्तूच्या आत प्रवेश केला. प्रवेशद्वारापाशीच पुरातत्व खात्याने किल्ल्याची बरीचशी रंजक आणि ऐतिहासिक माहिती विविध फलकांवर लिहिलेली आढळून आली. काळाच्या ओघात अनेक आक्रमणे झेलूनही हा दुर्ग अजूनही अतिशय सुस्थितीमध्ये अभिमानाने उभा आहे. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारातून आत जाताना असलेल्या नागमोडी वळणांच्या मार्गाने आम्ही आतमध्ये गेलो. या वाटांवरून चालताना आम्हाला या गोष्टीची पुसटशीही कल्पना नव्हती की या किल्ल्याचा आवाका इतका अवाढव्य आणि अफाट असेल. जुन्या काळातील अनेक प्रकारचे अवशेष, वास्तू आणि तत्कालीन प्रगत तंत्रज्ञान या किल्ल्यावर अजूनही सुस्थितीमध्ये असल्याचे आमच्या दृष्टीस पडले आणि आमचा एक अत्यंत अद्भुत आणि ऐतिहासिक प्रवास खऱ्या अर्थाने सुरू झाला.

चित्रदुर्ग हा केवळ एक किल्ला नाही, तर ते तत्कालीन लष्करी स्थापत्यशास्त्राचे एक अजोड आश्चर्य आहे. कन्नड भाषेमध्ये या किल्ल्याला 'येळु सुत्तिन कोटे' म्हणजेच सात पदरी तटबंदीचा किल्ला असे अत्यंत सार्थ नाव दिले गेले आहे. आम्ही जसे जसे आत जाऊ लागलो, तसे आम्हाला या सात पदरी तटबंदीचे महत्त्व आणि भव्यता समजू लागली. एका पाठोपाठ एक असे सात भक्कम अडथळे पार केल्याशिवाय मुख्य बालेकिल्ल्यापर्यंत पोहोचणे कोणत्याही शत्रूसाठी अशक्यप्राय होते. या तटबंदीची रचना अत्यंत हुशारीने नैसर्गिक ग्रॅनाईटच्या अवाढव्य खडकांमध्ये मिसळून करण्यात आली आहे.

या किल्ल्याचे दरवाजे हे परस्परांसमोर सलग नसून ते अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि नागमोडी वळणांवर बांधलेले आहेत. यामागे एक अत्यंत प्रगत युद्धनीती दडलेली आहे. शत्रूचे महाकाय हत्ती जेव्हा दरवाजा तोडण्यासाठी वेगाने धावत येत, तेव्हा या नागमोडी वळणांमुळे त्यांना आपला वेग कमी करावा लागे आणि त्यामुळे दरवाजाला जोरदार धडक देणे त्यांना शक्य होत नसे. या भक्कम लाकडी दरवाज्यांवर लोखंडी अणकुचीदार खिळे आजही पाहायला मिळतात, जे हत्तींच्या धडकेपासून दरवाजाचे संरक्षण करत असत. दरवाजांच्या वर आणि आजूबाजूला असलेल्या अवाढव्य बुरुजांची रचना देखील थक्क करणारी आहे. या किल्ल्यावर जवळपास एकोणीस मुख्य दरवाजे, अडतीस लहान दरवाजे आणि पस्तीस गुप्त मार्ग आहेत, तर शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी आणि तोफा डागण्यासाठी तब्बल दोन हजार भक्कम बुरुज बांधलेले आहेत. या बुरुजांवर उभे राहून पाहिल्यास संपूर्ण चित्रदुर्ग शहराचा आणि आजूबाजूच्या खोऱ्याचा विस्तीर्ण नजारा डोळ्यांत साठवता येतो. एकेकाळी या बुरुजांवरून विजयनगर आणि नायक राजांचे सैनिक अत्यंत कडक पहारा देत असत.

चित्रदुर्ग किल्ल्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील मानवी कलाकृती आणि निसर्गाचा झालेला अद्वितीय संगम. हा किल्ला पूर्णपणे नैसर्गिकरीत्या उपलब्ध असलेल्या अवाढव्य खडकांवर आणि दगडांवर वसलेला आहे. या खडकांचे आकार इतके विचित्र आणि भव्य आहेत की अनेकदा नैसर्गिक डोंगर कोणता आणि मानवनिर्मित तटबंदीची भिंत कोणती, हे ओळखणे खरोखरच कठीण जाते. याच नैसर्गिक कातळांवर प्राचीन काळातील अनेक सुंदर कातळशिल्पे कोरलेली आम्हाला आढळून आली.

खडकांच्या सपाट भागांवर आणि प्रवेशद्वारांच्या कमानींवर हत्ती, घोडे, मोर, कमळाची फुले, दुतोंडी गरुड म्हणजेच गंडभेरुंड आणि विविध देवतांच्या अत्यंत सुबक प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ही कातळशिल्पे तत्कालीन समाजाची सौंदर्यदृष्टी आणि त्यांच्या कलाप्रेमाची जिवंत साक्ष देतात. काही ठिकाणी खडकांमध्ये नैसर्गिक गुहा तयार झाल्या आहेत, ज्यांचा उपयोग सैनिकांसाठी विश्रांतीस्थान किंवा धान्य साठवण्यासाठी केला जात असे. इतक्या कठीण आणि टणक काळ्या पाषाणावर अत्यंत नाजूक कोरीव काम करण्यासाठी तत्कालीन शिल्पकारांनी किती अपार मेहनत घेतली असेल, याची जाणीव ही कातळशिल्पे पाहताना पदोपदी होत राहते. किल्ल्यावरील या पाषाणांनी उन्हाळ्याचे चटके आणि पावसाच्या सरी झेलत आपला हा ऐतिहासिक वारसा अत्यंत निष्ठेने जपून ठेवला आहे.

चित्रदुर्ग किल्ला हा जितका त्याच्या लष्करी सामर्थ्यासाठी आणि अभेद्यतेसाठी ओळखला जातो, तितकाच तो त्याच्या अध्यात्मिक आणि धार्मिक वारशासाठीही प्रसिद्ध आहे. या अवाढव्य किल्ल्याच्या आत एक-दोन नव्हे, तर चक्क अठरा प्राचीन मंदिरे आहेत. या मंदिरांची रचना प्रामुख्याने द्रविड स्थापत्यशैलीत केलेली असून, ती विजयनगरच्या वास्तुकलेचा आणि कुशलतेचा प्रभाव दर्शवतात. आम्ही यापैकी अनेक प्रमुख मंदिरांना प्रत्यक्ष भेट दिली.

त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध आणि उंचावर स्थित असलेले मंदिर म्हणजे 'हिडिंबेश्वर मंदिर'. महाभारत काळातील महाबली भीम आणि हिडिंबा यांच्या कथेचा संदर्भ या जागेशी जोडला जातो. या मंदिरातील शिवलिंग आणि तिथला शांत परिसर मनाला एक वेगळीच शांती आणि ऊर्जा देतो. याशिवाय, 'संपिगे सिद्धेश्वर मंदिर' हे देखील पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण आहे. या मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी आजही संपिगे म्हणजेच चाफा वृक्षाची फुले दरवळत असतात, ज्यामुळे संपूर्ण वातावरणात एक पावित्र्य निर्माण होते. किल्ल्याची प्रमुख ग्रामदेवता मानली जाणारी 'एकनाथेश्वरी' आणि अवाढव्य पाषाणात अत्यंत सुबकपणे कोरलेले 'गोपाळकृष्ण मंदिर', ही सर्व मंदिरे पाहताना आपण एखाद्या पवित्र तीर्थक्षेत्रावर आल्याचा भास होतो.

सततच्या युद्धाच्या आणि संघर्षाच्या या कठोर वातावरणातही सैनिकांना आणि राजघराण्याला मानसिक बळ देण्यासाठी या मंदिरांची निर्मिती अत्यंत विचारपूर्वक करण्यात आली होती. इथल्या प्रत्येक मंदिराच्या खांबांवर आणि छतावर अत्यंत नाजूक नक्षीकाम केलेले आहे, जे अनेक शतकांनंतरही आपले मूळ सौंदर्य टिकवून आहे.
अथांग आणि प्रगत पाणी साठवण प्रणाली

एखाद्या किल्ल्याला कितीही भक्कम तटबंदी असली, तरी पिण्याच्या पाण्याचा शाश्वत स्रोत असल्याशिवाय तो किल्ला जास्त काळ तग धरू शकत नाही. चित्रदुर्गच्या तत्कालीन वास्तूविशारदांना याची पूर्ण जाणीव होती. त्यामुळे त्यांनी या किल्ल्यावर एक अत्यंत प्रगत आणि अचूक अशी जल व्यवस्थापन आणि पाणी साठवण प्रणाली विकसित केली होती.

संपूर्ण किल्ल्यात पावसाचे पडणारे प्रत्येक थेंब पाणी गोळा करण्यासाठी नैसर्गिक उतारांचा आणि खडकांमधील भेगांचा अत्यंत कल्पकतेने वापर करण्यात आला आहे. आम्ही किल्ल्यावर फिरताना अनेक मोठी कुंडे आणि तलाव पाहिले, जे परस्परांना भूमिगत कालव्यांद्वारे जोडलेले आहेत. यातील सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे 'अक्का-तंगी होंडा' म्हणजेच थोरली आणि धाकटी बहीण अशी दोन पाण्याची कुंडे. ही कुंडे नैसर्गिक खडकात कोरलेली असून त्यातील पाणी अत्यंत स्वच्छ, नितळ आणि थंड असते. एका कुंडातून पाणी भरून वाहू लागले की ते भूमिगत मार्गाने आपोआप दुसऱ्या कुंडात जाईल, अशी ही अचूक आणि वैज्ञानिक रचना आहे.

याशिवाय 'गोपाळकृष्ण होंडा' आणि इतर अनेक छोट्या विहिरी किल्ल्यावर सर्वत्र विखुरलेल्या आहेत. असे अत्यंत अभिमानाने सांगितले जाते की, चित्रदुर्ग किल्ल्यावर सलग अनेक महिने शत्रूचा वेढा पडलेला असतानाही इथल्या सैनिकांना कधीही पाण्याची कमतरता भासली नाही. पाण्याचे महत्त्व आणि त्याच्या नियोजनाचे हे पंधराशे वर्षांपूर्वीचे प्रगत तंत्रज्ञान आजच्या काळातही आपल्या सर्वांसाठी एक मोठा आणि मार्गदर्शक धडा आहे.

किल्ल्याच्या आणखी आत, अत्यंत सुरक्षित भागात गेल्यावर आम्हाला युद्धाच्या साहित्याशी संबंधित काही अत्यंत दुर्मिळ अवशेष पाहायला मिळाले. त्यापैकी सर्वात लक्षवेधी आणि अवाढव्य गोष्ट म्हणजे 'दारूगोळा दळण्याचे पाषाण'. तोफांसाठी आणि बंदुकांसाठी लागणारा दारूगोळा तयार करण्यासाठी येथे चार अत्यंत मोठे आणि गोलाकार दगडी पाटे तयार करण्यात आले आहेत.

या अवाढव्य पाषाणांच्या मध्यभागी एक मोठा लाकडी दांडा अडकवून, त्यांना हत्तींच्या किंवा बैलांच्या साहाय्याने गोल फिरवले जात असे. या प्रक्रियेमुळे अत्यंत कमी वेळेत मोठ्या प्रमाणावर आणि अत्यंत बारीक असा दारूगोळा दळला जात असे. हे पाषाण इतके मोठे आणि वजनदार आहेत की त्यांना पाहून विजयनगर आणि नायक राजांच्या लष्करी तयारीच्या भव्यतेची आणि त्यांच्या ताकदीची अचूक कल्पना येते. या दारूगोळा निर्मिती केंद्राच्या आजूबाजूलाच सैनिकांच्या छावण्यांचे अवशेष, घोड्यांच्या आणि हत्तींच्या प्रशस्त पागा, तसेच धान्य साठवण्यासाठी बांधलेली अवाढव्य कोठारे आहेत. अन्नाची साठवणूक करण्यासाठी खडकांमध्ये कोरलेली ही मोठी कोठारे तत्कालीन अर्थव्यवस्थेची आणि नियोजनाची साक्ष देतात. किल्ल्याच्या एका भागात टंकसाळ आणि तेल साठवण्याच्या खोल विहिरी देखील आहेत. हे सर्व लष्करी आणि प्रशासकीय अवशेष पाहताना डोळ्यांसमोर तो गजबजलेला आणि युद्धसज्ज असा ऐतिहासिक काळ क्षणार्धात जिवंत होतो.

चित्रदुर्ग किल्ल्याची ही संपूर्ण सफर म्हणजे केवळ काळ्या दगडांच्या वास्तू पाहणे नव्हते, तर ते एका अदम्य मानवी जिद्दीचे आणि पराक्रमाचे साक्षात दर्शन होते. याच किल्ल्याचा इतिहास एका सामान्य परंतु अत्यंत शूर स्त्रीच्या नावाने अमर झालेला आहे, ती म्हणजे 'ओनाके ओबव्वा'. किल्ल्यावर फिरताना आम्ही ती ऐतिहासिक जागा पाहिली ज्याला 'ओबव्वा गिंडी' (ओबव्वाची फट) असे म्हटले जाते. जेव्हा हैदर अलीच्या सैन्याने मुख्य दरवाजे भेदता येत नाहीत हे पाहून, एका गुप्त फटीतून आत शिरण्याचा कट रचला, तेव्हा तिथे पहारा देणाऱ्या सैनिकाची पत्नी असलेल्या ओबव्वाने हे पाहिले. आपला नवरा जेवण करत असताना तिने त्याला त्रास न देता स्वतःच्या हातात मुसळ (ओनाके) घेतले आणि त्या फटीतून आत येणाऱ्या शत्रूच्या प्रत्येक सैनिकाच्या डोक्यावर प्रहार करून त्यांना यमसदनी धाडले. एका एकट्या स्त्रीने दाखवलेले हे अफाट धैर्य चित्रदुर्गच्या मातीत कायमचे मिसळून गेले आहे. महान राजा मदकरी नायक यांच्या शौर्याच्या कथा इथल्या प्रत्येक बुरुजावर आणि दरवाज्यावर कोरलेल्या आहेत.

दुपारचे ऊन डोक्यावर आले तरी आमचा किल्ला पाहण्याचा उत्साह अजिबात कमी होत नव्हता, कारण इथला प्रत्येक पाषाण आम्हाला एक नवीन आणि वीरश्रीपूर्ण गोष्ट सांगत होता. निसर्गाचे रौद्र रूप आणि मानवी कलाकुसरीचा हा अप्रतिम संगम पाहून आम्ही अक्षरशः मंत्रमुग्ध झालो होतो. सात पदरी तटबंदी पार करत, अनेक मंदिरे, पाणी साठवण प्रणाली आणि दारूगोळा दळण्याचे अवाढव्य पाषाण यांच्या नोंदी घेत, साधारणपणे चार ते पाच तास या अफाट पसरलेल्या किल्ल्यावर मनसोक्त भटकंती केल्यानंतर आम्ही परतीच्या मार्गाला लागलो. चित्रदुर्गने आम्हाला केवळ ऐतिहासिक माहितीच दिली नाही, तर आपल्या मातृभूमीच्या रक्षणासाठी पूर्वजांनी केलेल्या महान त्यागाची आणि त्यांच्या प्रगत बुद्धिमत्तेची एक अत्यंत प्रेरणादायी जाणीव करून दिली. हा अभेद्य किल्ला पाहणे हा आमच्या संपूर्ण प्रवासातील एक अत्यंत अविस्मरणीय आणि परिपूर्ण असा अनुभव ठरला. इतिहासाची ही पाने मनात कायमची साठवून आम्ही किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराबाहेर पडलो.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #चित्रदुर्ग #दुर्ग #किल्ला