दक्षिण भारताच्या प्रवासाला निघण्यापूर्वी अनेक मित्रमंडळींनी आणि नातेवाईकांनी एक गोष्ट आवर्जून सांगितली होती की, तिकडे गेल्यावर जेवणाच्या बाबतीत थोडे सांभाळून राहावे लागते. तिकडे फक्त त्यांचेच म्हणजे पारंपरिक दाक्षिणात्य पदार्थ खायला मिळतात आणि अन्नामध्ये भाताचाच वापर सर्वाधिक असतो. सकाळच्या नाश्त्यासाठी इडली, मेदू वडा, मसाला डोसा, उत्तप्पा यांसारख्या पदार्थांशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नसतो. हीच गोष्ट पक्की ध्यानात असल्याने आमच्या या अकरा दिवसांच्या प्रवासामध्ये आपल्याला सातत्याने हेच पदार्थ खावे लागतील की काय, असा मोठा प्रश्न प्रवासाच्या सुरुवातीलाच मनात रेंगाळत होता. प्रवासाच्या पहिल्या दिवशी आम्ही गोकाकमध्ये मुक्काम केला. तिथे हॉटेलमधील रेस्टॉरंटमध्ये जेवणासाठी सर्व प्रकारचे पंजाबी पदार्थ आणि मसालेदार भाज्या होत्या. पंजाबी पदार्थांनी दक्षिण भारतात देखील किती घट्ट बस्तान बसवले आहे, याची ही पहिली प्रचिती होती. परंतु, प्रवासाचा पहिलाच दिवस असल्याने आणि पोटाला जड नको म्हणून आम्ही साध्या जेवणालाच प्राधान्य दिले. दुसऱ्या दिवशीच्या सकाळच्या नाश्त्यामध्ये मात्र अपेक्षेप्रमाणे दक्षिण भारतीय पदार्थांचीच मोठी रेलचेल दिसून आली. खऱ्या अर्थाने इथूनच आमच्या ऐतिहासिक प्रवासासोबतच आमचा रंजक आणि चविष्ट असा खाद्य प्रवास देखील सुरू झाला.
बदामीमध्ये पोहोचल्यावर तिथल्या हॉटेलमध्येही सामान्यपणे जेवणासाठी पंजाबी पदार्थांचीच मोठी यादी होती. मला या मसालेदार, तेलकट पंजाबी भाज्या बिलकुलच आवडत नाहीत. पंजाबी पदार्थांच्या त्या लाटेत काहीतरी अस्सल स्थानिक खाण्याचा आम्ही शोध घेत होतो. सुदैवाने, बदामीमधीलच एका रेस्ट हाऊसमध्ये आम्हाला तिथल्या प्रसिद्ध 'लिंगायत खानावळी' या प्रकाराविषयी माहिती मिळाली. महाराष्ट्रामध्ये जशा घरगुती जेवण देणाऱ्या खानावळी आणि थाळी पद्धतीची छोटी रेस्टॉरंट्स असतात, तशीच ही अस्सल कर्नाटकी लिंगायत खानावळ होती. पहिल्या दिवशी संध्याकाळी आमच्या हॉटेलच्या शेजारीच असलेल्या एका साध्याशा पण गजबजलेल्या खानावळीमध्ये आम्ही जाऊन बसलो आणि दक्षिण भारतीय थाळीची ऑर्डर दिली. ही कर्नाटकी थाळी खरोखरच खूप विशेष आणि वेगळी होती. ताटात वाढलेल्या भाज्या, गरमागरम चपात्या आणि कडक भाकरी चविष्ट होत्या. या घरगुती जेवणाच्या चवीने प्रवासाचा सगळा थकवा कुठल्या कुठे पळून गेला. विशेष म्हणजे याच ठिकाणी आम्ही चक्क 'पुरणपोळी' देखील मागवली होती! दोन दिवसांच्या सततच्या प्रवासानंतर आणि हॉटेलच्या जेवणानंतर असे अस्सल घरगुती पद्धतीचे आणि आपल्या मातीशी साधर्म्य सांगणारे जेवण खायला मिळाले होते.
दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी देखील आम्ही बदामीतील एका वेगळ्या लिंगायत खानावळीमध्ये जाऊन जेवलो. तिथे ताटात वेगवेगळ्या प्रकारच्या चविष्ट भाज्या, खुसखुशीत पापड आणि एक विशेष गोष्ट म्हणजे 'सांबर-भात' खायला मिळाला. कर्नाटकात जेवणात भात मोठ्या प्रमाणावर खाल्ला जातो, पण इथे भाताबरोबर सांबर आल्यावर त्यावर कुस्करून खाण्यासाठी एक पापड आवर्जून दिला जायचा. खाण्याची ही एक वेगळी आणि रुचकर पद्धत आम्हाला त्यादिवशी समजली. बदामीचे ऐतिहासिक वैभव पाहून झाल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी आम्ही गजेंद्रगडला भेट दिली. गजेंद्रगड गावामध्ये देखील अनेक खानावळी होत्या. बऱ्याचदा रस्त्यावरून गाडी चालवताना आणि उत्तम हॉटेल शोधत असताना आम्ही दुकानांवरची नावे वाचण्याचा प्रयत्न करत होतो. परंतु, गावामधील जवळपास सगळ्याच हॉटेल्सवरील आणि दुकानांवरील पाट्या केवळ आणि केवळ 'कन्नड' लिपीतच लिहिलेल्या असल्याने, भाषेचा एक भलामोठा पेच आमच्यासमोर उभा राहिला होता. एका हॉटेलची एकंदरीत बाह्य रचना, आत असलेली बाकड्यांची मांडणी आणि तिथली लोकांची गर्दी पाहता ही नक्कीच एखादी प्रसिद्ध खानावळच असावी, हे आम्ही आमच्या अनुभवावरून हेरले. आणि आमचा तो अंदाज अगदी खरा ठरला. या ठिकाणची थाळी देखील अतिशय उत्तम आणि चवीने परिपूर्ण होती. या दोन-तीन दिवसांच्या अनुभवानंतर मी या लिंगायत खानावळींच्या प्रेमातच पडलो होतो. इथल्या भाज्यांची चव आणि गरमागरम भाकरी इतकी लाजवाब होती की, मी माझ्या नियमित जेवणापेक्षा रोज एक-दोन भाकरी जास्तच खात होतो.
हम्पीच्या त्या अवाढव्य साम्राज्यात पोहोचायला आम्हाला संध्याकाळ झाली होती. ऐतिहासिक वास्तू पाहण्याच्या ओढीने आणि प्रवासाने थकल्यामुळे रात्री उशीर झाला आणि नाईलाजाने आम्हाला पुन्हा त्याच पंजाबी मसालेदार भाज्यांवर समाधान मानावे लागले. दुसऱ्या दिवशी दुपारी आमच्या गाईडने आम्हाला जेवणासाठी पुन्हा एकदा एका चकचकीत पंजाबी रेस्टॉरंटमध्ये नेले. पण त्यावेळी मात्र आम्ही गाईडला प्रकर्षाने आणि स्पष्टपणे सांगितले की, आम्हाला कोणत्याही पंजाबी हॉटेलमध्ये न जेवता अस्सल स्थानिक 'खानावळी'मध्येच जेवायचे आहे. सुदैवाने, यापूर्वीच्या प्रवासात ज्या लिंगायत खानावळीची आम्हाला सवय झाली होती, तशीच एक खानावळ हम्पीतल्या कमलापुरा भागात देखील होती. दोन शेजार-शेजारच्या खानावळींमध्ये खवय्यांची बऱ्यापैकी मोठी गर्दी होती. तरीदेखील आम्ही संयमाने वाट बघून आमचा नंबर लावला. जेव्हा पानावर गरमागरम जेवण वाढले गेले, तेव्हा तो वाट पाहण्याचा वेळ सार्थकी लागला आणि आम्ही तृप्त होऊनच तिथून बाहेर पडलो.
कर्नाटकातल्या बऱ्याच पारंपरिक आणि प्रसिद्ध उपाहारगृहांमध्ये जेवण थेट हिरव्यागार 'केळीच्या पानावर' वाढले जाते, असे आम्ही खूप ऐकून होतो आणि तसे जेवण जेवण्याची आमची इच्छा होती. परंतु, हम्पीच्या मुख्य पर्यटन आणि आजूबाजूच्या परिसरात अशा प्रकारची अस्सल उपाहारगृहे फारशी नव्हती. त्यामुळे रोजच्या त्याच थाळीची थोडीशी चव बदलण्यासाठी आणि केळीच्या पानावरील जेवणाचा अनुभव घेण्यासाठी आम्ही विजयनगर तालुक्याचे मुख्य ठिकाण असणाऱ्या 'होस्पेट' या शहरी भागामध्ये आलो. तिथे शोध घेतल्यानंतर पुन्हा एकदा एक अत्यंत उत्तम आणि पारंपरिक लिंगायत खानावळ आमच्या दृष्टीस पडली. त्या दिवशी संध्याकाळी तिथे स्थानिकांची आणि पर्यटकांची मोठ्या प्रमाणावर गर्दी होती. कशीबशी एका कोपऱ्यामध्ये आम्हाला बसायला जागा मिळाली. समोर एक स्वच्छ, हिरवेगार आणि कोवळे केळीचे पान ठेवण्यात आले. त्यावर थोड्याच वेळात भात, सांबर, रस्सम, विविध प्रकारच्या कोरड्या आणि ओल्या भाज्या, लोणचे, पापड असा सर्व भरगच्च स्वयंपाक वाढला गेला. या सर्व पदार्थांची चव उत्कृष्ट, नैसर्गिक आणि सात्विक होती. अन्नाचा खरा आस्वाद घेणे म्हणजे काय असते, हे त्या केळीच्या पानावर जेवताना आम्हाला खऱ्या अर्थाने पहिल्यांदा समजले. केळीच्या पानाचा तो एक वेगळाच मंद सुगंध त्या गरम जेवणात मिसळून त्याची चव आणखीनच वाढवत होता. हम्पीच्या मुख्य परिसरापासून थोडे लांब येऊन देखील एका उत्तम आणि संस्मरणीय जेवणाचा स्वाद आम्हाला चाखता आला होता, ज्याचे समाधान खूप मोठे होते.
सकाळच्या नाश्त्याच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर, आमच्या प्रवासात लागलेल्या कोणत्याही हॉटेलमध्ये दक्षिण भारतीय पदार्थ सोडून अन्य कुठलेच पदार्थ कधीही मिळाले नाहीत. म्हणजे इतके दिवस आम्ही सकाळच्या वेळी फक्त इडली, वडा, डोसा, उत्तप्पा याच पदार्थांवर आपली गुजराण करत होतो. पण यातही एक वेगळीच गंमत होती. प्रत्येक हॉटेलची, प्रत्येक गावाची चव आणि सांबर बनवण्याची पद्धत पूर्णपणे वेगळी होती. कुठे सांबर थोडे गोडसर असायचे, तर कुठे अत्यंत झणझणीत! आणि विशेष नमूद करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, ज्या अफाट प्रमाणात हे पदार्थ ताटात दिले जातात, ते प्रमाण आणि तो आकार आपल्या महाराष्ट्रामध्ये कुठेही सहसा पाहायला मिळत नाही. चित्रदुर्ग शहरामध्ये सकाळी नाश्ता करत असताना मेनू कार्डवर एका ठिकाणी 'चाऊ चाऊ भात' नावाचा एक नवीन पदार्थ दिसला. हे काहीतरी वेगळेच आणि भारी नाव आहे, असा विचार करून मी उत्सुकतेने तो पदार्थ ऑर्डर केला. पण जेव्हा प्रत्यक्ष ताटात तो पदार्थ समोर आला, तेव्हा समजले की तो दुसरा तिसरा काही नसून आपला नेहमीचा साधा 'उपमा' आणि गोड शिरा यांचे मिश्रण होते!
प्रवासाच्या शेवटच्या टप्प्यात मुरुडेश्वरचे दर्शन घेऊन आम्ही महामार्गावरून पुढे निघालो होतो. एका मोठ्या चार्जिंग स्टेशनला गाडी चार्जिंगला लावल्यानंतर, भूक लागल्यामुळे आम्ही जवळच असलेल्या एका छोट्याशा आणि साध्या उपाहारगृहामध्ये जेवायला बसलो. हे हॉटेल चालवणाऱ्या त्या स्थानिक ताईंना कन्नड भाषा वगळता इतर कोणतीही भाषा अजिबात अवगत नव्हती. पण तिथे भाषेची कोणतीही अडचण आली नाही. त्यांनी प्रेमाने आणि हसतमुखाने आम्हाला सुंदर, गरमागरम आणि चविष्ट असा 'पुलाव' खायला घातला. अतिशय कमी किमतीमध्ये आणि एका छोट्याशा टपरीवजा हॉटेलमध्ये खाल्लेल्या त्या पुलावाची चव एका पंचतारांकित हॉटेलच्या जेवणालाही लाजवणारी होती आणि ती आम्हाला प्रवासातील एक वेगळीच तृप्ती देऊन गेली.
अकरा दिवसांचा हा प्रदीर्घ प्रवास संपवून, परतीच्या वाटेवर आम्ही जेव्हा गोव्याची सीमारेषा ओलांडून आपल्या महाराष्ट्रात, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात पोहोचलो, तेव्हा एक वेगळाच आनंद झाला होता. सलग दहा-अकरा दिवस इडली, डोसा, मेदू वडा आणि सांबर-भात खाऊन आमच्या जिभा आता आपल्या अस्सल महाराष्ट्रीयन चवीसाठी आसुसल्या होत्या. त्यामुळे, सिंधुदुर्गमध्ये पोहोचल्याच्या दुसऱ्या दिवशी सकाळी सर्वात पहिल्यांदा आम्ही एका हॉटेलमध्ये जाऊन झणझणीत 'मिसळ पाव' आणि गरमागरम 'वडापाव'ची ऑर्डर दिली. अनेक दिवसांनंतर तेव्हा जीभ आणि मन दोन्ही खऱ्या अर्थाने तृप्त झाले. दक्षिण भारतीय पदार्थांचा तो सात्विक आस्वाद आणि शेवटी आपल्या मातीतल्या झणझणीत चवीचा तो स्पर्श, या दोन्ही गोष्टींमुळे आमच्या या ऐतिहासिक प्रवासासोबतच आमची ही खाद्यभ्रमंती देखील आयुष्यभरासाठी संस्मरणीय ठरली होती!
--- तुषार भ. कुटे
#मराठी #कर्नाटक #हंपी #बदामी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
No comments:
Post a Comment