सह्याद्रीच्या कुशीत लपलेला 'नाणेघाट' हा केवळ निसर्गप्रेमींचे आवडते ठिकाण नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासाचा एक जिवंत साक्षीदार आहे. पुण्याच्या जुन्नर तालुक्यात असलेला हा घाट कोकण आणि देश (पठार) यांना जोडणारा सर्वात जुना व्यापारी मार्ग मानला जातो.
या घाटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील एका गुहेत एकेकाळी अस्तित्वात असणारे सातवाहन राजघराण्यातील राजांचे आणि राणीचे भव्य पुतळे. आज हे पुतळे पूर्णपणे तुटलेले आहेत, पण त्यांच्या खुणा आजही आपल्याला त्या सुवर्णकाळाची आठवण करून देतात.
१. सातवाहन साम्राज्य आणि नाणेघाट
सुमारे २२०० वर्षांपूर्वी (इ.स. पूर्व पहिल्या शतकात) महाराष्ट्रावर 'सातवाहन' राजांचे राज्य होते. हे अतिशय पराक्रमी आणि श्रीमंत राजघराणे होते. त्यांची राजधानी 'प्रतिष्ठान' (आजचे पैठण) आणि दुसरी राजधानी 'जुन्नर' होती.
व्यापारासाठी कोकणातून घाटावर येण्यासाठी नाणेघाटाचा रस्ता वापरला जाई. या रस्त्यावरून खूप मोठी उलाढाल होत असे. याच ठिकाणी सातवाहनांनी जकात (Toll) गोळा करण्यासाठी एक नाका तयार केला होता. याच घाटातील एका मोठ्या गुहेत त्यांनी आपल्या कुटुंबाचे पुतळे कोरले होते.
२. भारतातील पहिली 'पोर्ट्रेट गॅलरी' (चित्रदालन)
नाणेघाटातील जी प्रमुख गुहा आहे, तिला पुरातत्वशास्त्रज्ञ 'प्रतिमागृह' किंवा 'statue gallery' म्हणतात. असे मानले जाते की, भारताच्या इतिहासात व्यक्तींचे हुबेहूब पुतळे कोरण्याचा हा पहिलाच मोठा प्रयोग होता. दुर्दैवाने, आज आपण जेव्हा या गुहेत जातो, तेव्हा तिथे आपल्याला एकही पुतळा सलग दिसत नाही. भिंतीवर केवळ काही पायांचे अवशेष आणि तुटलेले भाग दिसतात. पण तरीही, आपल्याला हे पुतळे कोणाचे होते हे नक्की सांगता येते.
हे कसे शक्य झाले? कारण, जिथे हे पुतळे होते, त्याच्या ठीक वरच्या बाजूला 'ब्राह्मी लिपी'मध्ये त्या व्यक्तींची नावे कोरलेली आहेत. या नावांवरूनच संशोधकांनी शोधून काढले की, तिथे एकूण ८ महत्त्वाच्या व्यक्तींचे पुतळे होते.
३. तिथे कोणाकोणाचे पुतळे होते?
शिलालेखांनुसार, त्या गुहेत खालील महत्त्वाच्या ऐतिहासिक व्यक्तींचे पुतळे उभे होते:
- राजा सीमुक सातवाहन: हा सातवाहन घराण्याचा संस्थापक होता. म्हणजे ज्याने हे साम्राज्य उभे केले, तो पहिला राजा.
- सम्राज्ञी नागनिका (नायनिका): ही या घराण्यातील अत्यंत पराक्रमी राणी होती. ती राजा सातकर्णी (पहिले) यांची पत्नी होती.
- राजा सातकर्णी (सातकडी): हा राणी नागनिकेचा पती आणि एक महान सम्राट होता. त्याच्या काळात सातवाहन साम्राज्य खूप विस्तारले होते.
- राणीचे वडील (महारठी त्रनकयिरो): राणी नागनिका ही 'महारठी' कुळातील होती. तिच्या वडिलांचा पुतळाही इथे होता, जे त्या काळी राजकीय मैत्रीचे प्रतीक होते.
- राजकुमार: या मुख्य राजा-राणीशिवाय त्यांचे राजकुमार – कुमार भाय, कुमार हकुसिरी (शक्तीश्री) आणि कुमार सातवाहन यांचेही पुतळे तिथे होते.
४. हे पुतळे तिथे का बसवले असावेत?
आज आपण जसे नेत्यांचे किंवा महापुरुषांचे पुतळे चौकात बसवतो, तसेच काहीसे कारण त्यामागे असावे.
- सत्तेचे प्रदर्शन: नाणेघाट हा व्यापारी मार्ग होता. देश-विदेशातील व्यापारी तिथे येत. त्यांनी या गुहेत आल्यावर सातवाहन राजांचे भव्य पुतळे पाहावेत आणि या राजांचा दरारा निर्माण व्हावा, हा उद्देश असावा.
- पूर्वजांचे स्मरण: राणी नागनिकेने आपल्या पतीच्या मृत्यूनंतर राज्यकारभार सांभाळला. तिने आपल्या पूर्वजांचे आणि पतीचे स्मरण म्हणून हे स्मारक बनवले असावे.
५. पुतळे कोणी तोडले? (एक रहस्य)
आज हे पुतळे का नाहीत? ते कोणी तोडले? याबद्दल इतिहासात दोन मुख्य तर्क लावले जातात:
- शत्रूंचे आक्रमण: सातवाहनांचे कट्टर शत्रू 'शक' क्षत्रप होते. जेव्हा शकांनी सातवाहनांचा पराभव करून हा भाग जिंकला असावा, तेव्हा त्यांनी रागाच्या भरात हे पुतळे तोडून टाकले असावेत. (इतिहासकार हा तर्क जास्त ग्राह्य मानतात).
- नैसर्गिक पडझड: हजारो वर्षांच्या ऊन-पावसाने आणि भूस्खलनामुळे हे दगडी पुतळे तुटले असावेत.
६. नागनिकेचा प्रसिद्ध शिलालेख
या पुतळ्यांच्या शेजारीच भिंतीवर एक खूप मोठा आणि प्रसिद्ध शिलालेख कोरलेला आहे. जरी पुतळे नष्ट झाले असले, तरी हा शिलालेख वाचला जातो. यात राणी नागनिकेने केलेले १८ प्रकारचे यज्ञ, तिने दिलेले हजारो गाईंचे, हत्तींचे आणि नाण्यांचे दान यांचा उल्लेख आहे. यावरूनच आपल्याला त्या काळातील समृद्धी समजते. याच शिलालेखाचा आधार घेऊन मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळालेला आहे.
आज नाणेघाटाच्या गुहेत गेल्यावर आपल्याला फक्त दगडी भिंती आणि पायांचे ठसे दिसतात. पण जर आपण थोडी कल्पना केली, तर आपल्याला डोळ्यांसमोर ते भव्य दिवस उभे राहतील – जेव्हा तिथे सातवाहन सम्राटांचे उंच, राजेशाही पुतळे उभे होते आणि येणाऱ्या जाणाऱ्या व्यापाऱ्यांकडे पाहत होते.
हे तुटलेले पुतळे केवळ दगड नसून, महाराष्ट्राच्या एका अत्यंत वैभवशाली इतिहासाचे मूक साक्षीदार आहेत.
(चित्र: एआय निर्मित)
--- तुषार भ. कुटे
#महाराष्ट्र #मराठी #इतिहास #जुन्नर #सातवाहन #maharashtra #history #marathi #naneghat #satvahan
