दापोलीच्या मुरुड समुद्रकिनाऱ्यावरून पन्हाळे काझी लेण्यांकडे जाणारा आमचा प्रवास खऱ्या अर्थाने निसर्गाची अद्भुत किमया अनुभवणारा होता. तिथपर्यंत पोहोचायला आम्हाला जवळपास पाऊण तास लागला. पावसाळ्याचे दिवस असल्यामुळे संपूर्ण कोकण निसर्गाच्या हिरव्यागार शालूत नटले होते. घनदाट झाडीतून आणि नागमोडी वळणांच्या घाटवाटेवरून आमचा प्रवास रंजक होत होता. तसे पाहिले तर हा संपूर्ण परिसर बऱ्यापैकी निर्मनुष्य आणि शांत होता. अगदी दहा-पंधरा मिनिटांच्या अंतराने एखादीच गाडी या रस्त्यावरून जाताना दिसायची, ज्यामुळे निसर्गाची ती नीरव शांतता अधिकच गडद वाटत होती.
निसर्गाची ही विविध रूपे डोळ्यांत साठवत आम्ही जेव्हा पन्हाळे काझी लेण्यांच्या प्रवेशद्वारापाशी पोहोचलो, तेव्हा आकाशात ढगांची मोठी गर्दी जमून आली होती. अधूनमधून पावसाच्या तुरळक आणि हलक्या सरी अंगावर कोसळत होत्या, ज्यामुळे आधीच आल्हाददायक असलेले वातावरण अधिकच थंडगार आणि सुखद झाले होते. लेण्यांच्या सुरुवातीलाच असलेल्या कोडझाई नदीच्या पुलाजवळ स्थानिक प्रशासनाचा एक इशारा फलक आमचे लक्ष वेधून घेत होता. 'कोडझाई नदीच्या पात्रात मगरींचा वावर असून, पर्यटकांनी नदीपात्रापासून सुरक्षित अंतर ठेवावे,' अशी सूचना त्यावर लिहिलेली होती. कोकणातल्या या खोल आणि विशाल नदीपात्रात खरोखरच मगरींचे वास्तव्य असेल, हे वाचून मला थोडे आश्चर्यच वाटले. कुतूहलापोटी आम्ही लगेचच समोरच्या पुलावरून खळखळून वाहणाऱ्या त्या नदीच्या पात्रात डोकावून पाहिले. नदी पाण्याने दुथडी भरून वाहत होती आणि तिच्या दोन्ही तीरांवर घनदाट झाडी होती, पण त्यावेळी तरी आम्हाला तिथे कोणतीही मगर दिसली नाही.
त्यानंतर नदीच्या कडेकडेने आमचा लेण्यांच्या दिशेने पायी प्रवास सुरू झाला. पावसाळ्यामुळे सर्वत्र उगवलेली हिरवीगार झाडी आणि रानटी वनस्पतींनी तो परिसर अधिकच गूढ आणि आकर्षक वाटत होता. चालत असताना साधारण दहा मिनिटे उलटून गेली असतील आणि अचानक उजवीकडे, नदीच्या पलीकडच्या तीरावर माझी नजर एका दृश्यावर खिळून राहिली. तिथे चक्क एक भलीमोठी मगर शांतपणे विश्रांती घेत पहूडलेली होती! माझ्या आयुष्यात खुल्या निसर्गात, इतक्या जवळून मगर पाहण्याची ही माझी पहिलीच वेळ होती. सुदैवाने आमच्यासाठी कोणताही धोका नव्हता, कारण मधून खळखळून वाहणारी नदी होती आणि ज्या तीरावरून आम्ही चालत होतो, तो भाग बऱ्यापैकी उंच होता. पलीकडच्या तीरावर, जिथे नदीचे पाणी सहजासहजी पोहोचत नाही अशा एका सुरक्षित आणि सपाट जागेवर, ती मगर डोळे मिटून निवांत अवस्थेत पहुडली होती.
वन्यजीवांबद्दल आणि विशेषतः अशा भयंकर पण तितक्याच गूढ प्राण्यांच्या राहणीमानाबद्दल मानवी मनात नेहमीच एक वेगळी उत्सुकता दडलेली असते. मगरींसारखे महाकाय जलचर प्राणी तसे मोजक्याच नद्यांच्या खोऱ्यांमध्ये आणि विशिष्ट अधिवासात आढळतात. कोडझाई नदीचे हे खोल पात्र कदाचित त्यांच्यासाठी असाच एक सुरक्षित आणि नैसर्गिक अधिवास असावा. त्या दिवशी, त्या निर्मनुष्य आणि शांत परिसरात निसर्गाच्या कुशीत अनुभवलेले ते मगरीचे थरारक आणि अनपेक्षित दर्शन, माझ्या स्मरणात आजही जसेच्या तसे कोरलेले आहे. तो निसर्गरम्य प्रवास आणि तो प्रसंग खरोखरच शब्दातीत होता.
--- तुषार भ. कुटे
