हम्पी... हे नाव उच्चारताच डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो अवाढव्य दगडांचा प्रदेश, त्यातून वाहणारी संथ तुंगभद्रा आणि काळाच्या ओघात हरवलेले विजयनगर साम्राज्याचे ते सुवर्णयुग. देशभरातील असंख्य भटके, इतिहास संशोधक आणि पर्यटकांसाठी हम्पी हे कायमच एक जिव्हाळ्याचे आणि हक्काचे 'ड्रीम डेस्टिनेशन' राहिले आहे. माझ्याही मनामध्ये अनेक वर्षांपासून हम्पीच्या या लाल मातीत पाऊल ठेवण्याची आणि तो इतिहास स्वतःच्या डोळ्यांनी अनुभवण्याची तीव्र मनीषा होती. परंतु, रोजच्या कामाचा वाढता व्याप आणि मुलीच्या शाळेच्या सुट्ट्यांचे वेळापत्रक यांचा मेळ बसत नसल्यामुळे हा प्रवास सतत पुढे ढकलला जात होता. मनात एक हुरहूर असायची की हा योग कधी जुळून येईल. अखेर यंदाच्या मे महिन्यामध्ये आम्ही सर्व अडचणींवर मात करत ही ऐतिहासिक योजना पार पाडण्याचे निश्चित केले. मे महिन्याचा तो काळ, त्यामुळे साहजिकच कर्नाटकातील उन्हाळा प्रखर आणि अंगाची लाहीलाही करणारा असणार, याची आम्हाला पूर्ण कल्पना होती. परंतु, आता जर ही वेळ दवडली तर पुन्हा पुढचे संपूर्ण एक वर्ष वाट पाहण्याशिवाय आमच्याकडे दुसरा कोणताही पर्याय उरणार नव्हता. त्यामुळे उन्हाळ्याची ही मोठी जोखीम आम्ही जाणीवपूर्वक पत्करली.
खरंतर, जेव्हा या प्रवासाची प्राथमिक योजना बनत होती, तेव्हा आमच्या डोक्यात एक वेगळाच विचार होता. सुरुवातीला आम्ही असे ठरवले होते की हम्पीचे दर्शन घेऊन तिथून थेट दक्षिणेकडे, म्हणजेच केरळ राज्याकडे प्रस्थान करायचे आणि तिथे धडकणाऱ्या मान्सूनचे नयनरम्य वातावरणात स्वागत करायचे. परंतु, जसा आमचा प्रत्यक्ष प्रवास सुरू झाला आणि आम्ही कर्नाटकाच्या ऐतिहासिक भूमीत प्रवेश केला, तसतशी आमची ही योजना पूर्णपणे बदलून गेली.
आमच्या प्रवासाची सुरुवात पुण्याहून झाली. पुण्याहून हम्पीचे एकूण अंतर सुमारे पाचशे किलोमीटरच्या आसपास होते. या प्रवासाचा मार्ग आखताना आमच्या लक्षात आले की, हम्पीला पोहोचण्यापूर्वीच वाटेत चालुक्यांची ऐतिहासिक राजधानी 'बदामी' देखील लागते. चालुक्य साम्राज्य हे केवळ कर्नाटकापुरते मर्यादित नव्हते, तर सातव्या आणि आठव्या शतकामध्ये या पराक्रमी चालुक्यांनी आपल्या महाराष्ट्रावर देखील दिमाखात राज्य केले होते. त्यामुळे हम्पीच्या विजयनगर साम्राज्याला भेट देण्यापूर्वी चालुक्यांच्या या गौरवशाली बदामीला आणि तिथल्या परिसराला भेट देणे आम्हाला सार्थ वाटले. त्याप्रमाणे आम्ही आमचा मुक्काम निश्चित केला; बदामीला दोन दिवस आणि हम्पीला तीन दिवस असा आमचा भटकंतीचा आराखडा तयार झाला. प्रवासाला निघण्यापूर्वी या ऐतिहासिक स्थळांबद्दल पुस्तकी ज्ञानापलीकडे आम्हाला फारशी सविस्तर माहिती नव्हती. परंतु, या पाच दिवसांच्या प्रत्यक्ष भटकंतीमध्ये आम्ही भारताच्या शेकडो वर्षांपूर्वीच्या आणि प्रगल्भ अशा इतिहासाच्या पाऊलखुणा जवळून अनुभवल्या.
बदामीचा तो परिसर खऱ्या अर्थाने एका वेगळ्याच दुनियेत घेऊन जाणारा होता. तिथल्या लाल आणि बदामी रंगाच्या भव्य डोंगरांच्या पोटात दडलेला तो चालुक्यांचा इतिहास अक्षरशः थक्क करणारा होता. या डोंगरांमध्ये कोरलेल्या गुहा आणि त्यातील अतिशय बारकाईने कोरलेली विष्णू, शिव आणि जैन तीर्थंकरांची शिल्पे मानवी कल्पनाशक्तीची आणि कौशल्याची सर्वोच्च पातळी दर्शवणारी होती. अगस्त्य तलावाच्या काठी उभे राहून जेव्हा आम्ही त्या लाल डोंगरांकडे पाहत होतो, तेव्हा शेकडो वर्षांचा इतिहास एका क्षणात डोळ्यांसमोरून तरळून गेला. बदामी पाठोपाठ आम्ही भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेचे माहेरघर मानल्या जाणाऱ्या 'ऐहोळे' आणि 'पट्टदकल'ला देखील भेट दिली. ऐहोळे येथील विविध प्रयोगांतून साकारलेली मंदिरे आणि पट्टदकल येथील चालुक्य व पल्लव शैलीचा सुरेख संगम असलेली सर्वांगसुंदर मंदिरे पाहून आमचे भान हरपून गेले. पाषाणात कोरलेली ती जिवंत शिल्पकला पाहून तत्कालीन कारागिरांच्या आणि राजांच्या कलाप्रेमाला मनोमन सलाम करावासा वाटला.
बदामीचा हा लाल रंगाचा इतिहास डोळ्यांत साठवून आम्ही हम्पीच्या दिशेने मार्गस्थ झालो. या मधल्या प्रवासात आम्ही 'गजेंद्रगड' आणि 'कणकगिरी' यांसारख्या ऐतिहासिक ठिकाणांना देखील आवर्जून भेट दिली. आणि अखेर तो क्षण आला, ज्याची आम्ही अनेक वर्षे वाट पाहत होतो; आम्ही हम्पीमध्ये प्रवेश केला! हम्पीचा तो एकंदरीत अनुभव माझ्या आयुष्यातील अत्यंत अद्भुत आणि शब्दांत न मांडता येणारा असाच होता. तिथल्या प्रत्येक दगडात एक कहाणी दडलेली होती. विजय विठ्ठल मंदिरातील तो जगप्रसिद्ध दगडी रथ, संगीतमय खांब, हजार राम मंदिरातील रामायणाचे प्रसंग आणि विरूपाक्ष मंदिराचे ते गगनचुंबी गोपूर; तिथली प्रत्येक शिल्पाकृती डोळ्यांचे पारणे फेडणारी आणि मानवी बुद्धिमत्तेला थक्क करणारी होती. हम्पीतील ते सलग तीन दिवस आम्ही तिथल्या प्राचीन आणि भव्य अवशेषांमध्ये अक्षरशः हरवून गेलो होतो.
एकीकडे विजयनगरच्या त्या सुवर्णयुगाची अवाढव्य बांधकामे पाहून ऊर अभिमानाने भरून येत होता, तर दुसरीकडे इसवी सन १५६५ च्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर परकीय आक्रमकांनी त्या साम्राज्याची जी अमानुष आणि निर्घृण राखरांगोळी केली होती, ते उद्ध्वस्त झालेले अवशेष पाहून मनाला एक खोल चटका लागून जात होता. सहा महिने हे शहर धगधगत्या आगीत जळत होते आणि जगातील सर्वात श्रीमंत शहर एका क्षणात मातीमोल झाले, हा इतिहास आठवला की आजही अंगावर शहारे येतात. हम्पीहून परतल्यानंतर या साम्राज्याविषयीचा सखोल इतिहास मी इंटरनेटवर आणि विविध पुस्तकांमध्ये शोधण्याचा प्रयत्न केला. जितका मी शोध घेत गेलो, तितका मी इतिहासाच्या त्या अनेक दुःखद आणि रोमांचक घटनांमध्ये हरवून गेलो. बदामी आणि हम्पीचा हा प्रवास केवळ एक पर्यटन नव्हते, तर तो भारतीय संस्कृतीचा आणि गतवैभवाचा एक समृद्ध करणारा आत्मीक अनुभव होता.
हम्पीचा निरोप घेतल्यानंतर आमचा परतीचा प्रवास तितकाच निसर्गरम्य होता. इतिहासाच्या पानांमधून बाहेर पडून आम्ही शिवमोगामार्गे किनारपट्टीवर आलो आणि पनवेल-कन्याकुमारी राष्ट्रीय महामार्गाला लागलो. समुद्राच्या लाटांची सोबत घेत आम्ही गोवा पार केला आणि आंबोली घाटाच्या त्या हिरव्यागार आणि आल्हाददायक वातावरणातून पुन्हा पुण्याला येऊन पोहोचलो. घरून निघाल्यापासून ते पुन्हा घरी पोहोचेपर्यंतचा हा एकंदरीत अकरा दिवसांचा प्रदीर्घ प्रवास होता. माझ्या आयुष्यात मी आतापर्यंत अनेक ठिकाणी भटकंती केली आहे, परंतु मागील कित्येक वर्षांपासून केलेल्या सर्व प्रवासांपैकी हा हम्पी-बदामीचा प्रवास सर्वात अद्भुत, ज्ञानवर्धक आणि कायम लक्षात राहणारा प्रवास ठरला.
पुण्याला परतल्यानंतर या प्रवासातील अनेक दृश्ये, तिथले ते लाल-काळे पाषाण आणि तो अथांग इतिहास माझ्या मनात सतत पिंगा घालत होता. हा सर्व अमूल्य ठेवा केवळ स्वतःपुरता मर्यादित न ठेवता तो इतरांपर्यंत पोहोचावा, या हेतूने मी पुण्याला आल्यानंतर लगेचच माझ्या फेसबुक अकाउंटवर आणि माझ्या वैयक्तिक ब्लॉगवर या प्रवासाची एक सविस्तर लेखमाला लिहायला सुरुवात केली. माझ्यासाठी ही लेखनप्रक्रिया केवळ एक माहिती देण्याचे साधन नव्हते, तर ती माझ्या संपूर्ण प्रवासाची एक आत्मीक समाधान देणारी उजळणी होती. लिखाण करताना आम्ही तिथे किती छान छान गोष्टी पाहिल्या, निसर्गाचे आणि इतिहासाचे कोणते रंग अनुभवले, हे सर्व मी पुन्हा एकदा माझ्याच लेखमालेत अत्यंत जिवंतपणे अनुभवत होतो.
जसजसे हे लेख मी फेसबुकवर एक-एक करून पोस्ट करत होतो, तसतसा वाचकांचा उत्स्फूर्त आणि भरभरून प्रतिसाद मला कमेंट्सच्या माध्यमातून पाहायला मिळू लागला. माझे ते लेख वाचून अनेक वाचकांना असे वाटले की जणू काही ते स्वतःच माझ्यासोबत बदामी आणि हम्पीच्या त्या वाटांवरून पुन्हा एकदा चालत आहेत आणि तो इतिहास नव्याने जगत आहेत. अनेकांनी मला वैयक्तिक फोन करून मनःपूर्वक शुभेच्छा दिल्या आणि हा अज्ञात इतिहास सोप्या भाषेत समोर आणल्याबद्दल माझे अनेक धन्यवाद देखील मानले. सर्वात मोठे समाधान म्हणजे, जे लोक आजवर कधीही हम्पी किंवा बदामीला गेले नव्हते, त्यांच्या मनात देखील हे लेख वाचून तिथे जाण्याची आणि तो ऐतिहासिक वारसा पाहण्याची प्रकर्षाने इच्छा निर्माण झाली. माझ्या लेखनाचे हेच सर्वात मोठे फलित होते. या प्रवासातील बऱ्याच गोष्टी, तिथल्या वास्तू आणि तिथल्या लोककथा मी ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून आणि पुराव्यांसह मांडल्याने, इतिहासाचा एक अत्यंत अस्सल आणि जिवंत स्पर्श या लेखांमधून अनेकांना जाणवला.
वाचकांचा हा वाढता प्रतिसाद आणि त्यांचे प्रेम पाहूनच या सर्व विखुरलेल्या लेखांचे संकलन करून एक उत्तम 'ई-बुक' तयार करण्याचे मी ठरवले. खरंतर, माझ्या नियमित वाचकांपैकी काही इतिहासप्रेमींनी स्वतःहून मला अशी मागणी केली होती की हे सर्व लेख एकाच ठिकाणी संग्रहित स्वरूपात उपलब्ध व्हावेत. वाचकांच्या या आग्रहामुळे मला देखील राहावले नाही. मग थोडा वेळ काढून या सर्व लेखांचे संपादन केले, त्यांना एका विशिष्ट आणि वाचनीय क्रमाने लावले आणि त्यातून हे सुंदर ई-बुक अवतरले. आज तुम्हा सर्व रसिक वाचकांसाठी आणि इतिहासप्रेमींसाठी हे ई-बुक मी पूर्णपणे विनामूल्य उपलब्ध करून देत आहे. बदामी आणि हम्पीला भविष्यात भटकंती करण्यासाठी जाणाऱ्या नवख्या पर्यटकांसाठी, सातत्याने नवनवीन वाटा धुंडाळणाऱ्या भटक्यांसाठी तसेच इतिहासाच्या पाऊलखुणा शोधणाऱ्या अभ्यासकांसाठी आणि संशोधकांसाठी या पुस्तकाचा एक उत्तम मार्गदर्शक म्हणून निश्चितच चांगल्या प्रकारे वापर होईल, याची मला खात्री वाटते.
जेव्हा या पुस्तकाच्या शीर्षकाचा विचार करत होतो, तेव्हा एक महत्त्वाचा भौगोलिक आणि ऐतिहासिक धागा माझ्या लक्षात आला. मानवी उत्क्रांतीचा इतिहास पाहिला, तर जगातील आणि भारतातील जवळपास सर्वच महान आणि प्राचीन साम्राज्ये कोणत्या ना कोणत्या नदीच्या सुपीक काठीच उदयास आली आहेत आणि तिथेच ती बहरली आहेत. आपल्या या प्रवासातील बदामीचे पराक्रमी 'चालुक्य' घराणे हे पवित्र अशा 'मलप्रभा' नदीच्या खोऱ्यात प्रसवले आणि विकसित झाले; तर दुसरीकडे विजयनगरचे ते अवाढव्य आणि वैभवशाली साम्राज्य 'तुंगभद्रा' नदीच्या काठावर उदयास आले आणि अथांग विस्तारले. इतिहासाला जन्म देणारा आणि या दोन महान साम्राज्यांना जोडणारा नद्यांचा हाच महत्त्वाचा धागा पकडून मी या पुस्तकाचे अतिशय सार्थ असे नाव 'मलप्रभा ते तुंगभद्रा' असे ठेवले आहे.
फेसबुकवर ही लेखमाला पोस्ट करत असताना अनेक वाचकांनी उत्स्फूर्तपणे आणि भरभरून प्रतिक्रिया दिल्या होत्या. त्यातील वाचकांच्या भावना आणि त्यांचे प्रेम दर्शवणाऱ्या काही मोजक्या आणि प्रातिनिधिक प्रतिक्रिया मी या पुस्तकातील प्रत्येक लेखाच्या शेवटी देखील समाविष्ट केल्या आहेत, जेणेकरून वाचकांशी जोडलेली नाळ कायम राहील. जागेच्या अभावामुळे आणि ई-बुकचा आकार मर्यादित ठेवण्यासाठी, या संपूर्ण प्रवासातील माझी सर्वच्या सर्व छायाचित्रे या पुस्तकामध्ये समाविष्ट करणे मला शक्य झाले नाही. परंतु, ही सर्व उत्तम दर्जाची आणि ऐतिहासिक माहिती देणारी छायाचित्रे माझ्या अधिकृत ब्लॉगवर (https://maharashtradeshee.blogspot.com) सर्वांसाठी उपलब्ध करून दिलेली आहेत. जे वाचक तेथील वास्तूंचे सौंदर्य अधिक बारकाईने पाहू इच्छितात, ते माझ्या ब्लॉगला भेट देऊन ती सर्व छायाचित्रे नक्कीच पाहू शकतात.
हा अकरा दिवसांचा मोठा आणि ऐतिहासिक प्रवास माझ्या एकट्यासाठी शक्यच नव्हता. या एकंदरीत प्रवासात माझ्यासोबत सावलीसारखी उभी असणारी माझी पत्नी रश्मी, या वयातही इतिहासाचे अत्यंत कुतूहल असलेली माझी मुलगी ज्ञानेश्वरी, संपूर्ण प्रवासात उत्कृष्ट साथ देणारा माझा भाऊ अमोल, त्याची पत्नी दिव्या आणि आमच्या या संपूर्ण चमूतील सर्वात छोटी, सर्वांची लाडकी पर्यटक व माझी पुतणी राज्ञी या सर्वांचे मी या निमित्ताने अत्यंत मनःपूर्वक आभार मानतो. त्यांच्या भक्कम साथीशिवाय आणि उत्साहाशिवाय हा प्रवास इतका सुंदर आणि संस्मरणीय होऊच शकला नसता. आमच्या यापुढच्या प्रवासातून देखील भारताच्या महान इतिहासाची अशीच नवी कोरी पाने उलगडत आम्ही पुढे जाऊ आणि तुमच्यापर्यंत पोहोचवत राहू, हीच एक प्रामाणिक आशा आणि सदिच्छा व्यक्त करतो.
पुस्तक वाचण्यासाठी लिंक: https://www.tusharkute.com/books.html
--- तुषार भ. कुटे
आमच्या प्रवासाची सुरुवात पुण्याहून झाली. पुण्याहून हम्पीचे एकूण अंतर सुमारे पाचशे किलोमीटरच्या आसपास होते. या प्रवासाचा मार्ग आखताना आमच्या लक्षात आले की, हम्पीला पोहोचण्यापूर्वीच वाटेत चालुक्यांची ऐतिहासिक राजधानी 'बदामी' देखील लागते. चालुक्य साम्राज्य हे केवळ कर्नाटकापुरते मर्यादित नव्हते, तर सातव्या आणि आठव्या शतकामध्ये या पराक्रमी चालुक्यांनी आपल्या महाराष्ट्रावर देखील दिमाखात राज्य केले होते. त्यामुळे हम्पीच्या विजयनगर साम्राज्याला भेट देण्यापूर्वी चालुक्यांच्या या गौरवशाली बदामीला आणि तिथल्या परिसराला भेट देणे आम्हाला सार्थ वाटले. त्याप्रमाणे आम्ही आमचा मुक्काम निश्चित केला; बदामीला दोन दिवस आणि हम्पीला तीन दिवस असा आमचा भटकंतीचा आराखडा तयार झाला. प्रवासाला निघण्यापूर्वी या ऐतिहासिक स्थळांबद्दल पुस्तकी ज्ञानापलीकडे आम्हाला फारशी सविस्तर माहिती नव्हती. परंतु, या पाच दिवसांच्या प्रत्यक्ष भटकंतीमध्ये आम्ही भारताच्या शेकडो वर्षांपूर्वीच्या आणि प्रगल्भ अशा इतिहासाच्या पाऊलखुणा जवळून अनुभवल्या.
बदामीचा तो परिसर खऱ्या अर्थाने एका वेगळ्याच दुनियेत घेऊन जाणारा होता. तिथल्या लाल आणि बदामी रंगाच्या भव्य डोंगरांच्या पोटात दडलेला तो चालुक्यांचा इतिहास अक्षरशः थक्क करणारा होता. या डोंगरांमध्ये कोरलेल्या गुहा आणि त्यातील अतिशय बारकाईने कोरलेली विष्णू, शिव आणि जैन तीर्थंकरांची शिल्पे मानवी कल्पनाशक्तीची आणि कौशल्याची सर्वोच्च पातळी दर्शवणारी होती. अगस्त्य तलावाच्या काठी उभे राहून जेव्हा आम्ही त्या लाल डोंगरांकडे पाहत होतो, तेव्हा शेकडो वर्षांचा इतिहास एका क्षणात डोळ्यांसमोरून तरळून गेला. बदामी पाठोपाठ आम्ही भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेचे माहेरघर मानल्या जाणाऱ्या 'ऐहोळे' आणि 'पट्टदकल'ला देखील भेट दिली. ऐहोळे येथील विविध प्रयोगांतून साकारलेली मंदिरे आणि पट्टदकल येथील चालुक्य व पल्लव शैलीचा सुरेख संगम असलेली सर्वांगसुंदर मंदिरे पाहून आमचे भान हरपून गेले. पाषाणात कोरलेली ती जिवंत शिल्पकला पाहून तत्कालीन कारागिरांच्या आणि राजांच्या कलाप्रेमाला मनोमन सलाम करावासा वाटला.
बदामीचा हा लाल रंगाचा इतिहास डोळ्यांत साठवून आम्ही हम्पीच्या दिशेने मार्गस्थ झालो. या मधल्या प्रवासात आम्ही 'गजेंद्रगड' आणि 'कणकगिरी' यांसारख्या ऐतिहासिक ठिकाणांना देखील आवर्जून भेट दिली. आणि अखेर तो क्षण आला, ज्याची आम्ही अनेक वर्षे वाट पाहत होतो; आम्ही हम्पीमध्ये प्रवेश केला! हम्पीचा तो एकंदरीत अनुभव माझ्या आयुष्यातील अत्यंत अद्भुत आणि शब्दांत न मांडता येणारा असाच होता. तिथल्या प्रत्येक दगडात एक कहाणी दडलेली होती. विजय विठ्ठल मंदिरातील तो जगप्रसिद्ध दगडी रथ, संगीतमय खांब, हजार राम मंदिरातील रामायणाचे प्रसंग आणि विरूपाक्ष मंदिराचे ते गगनचुंबी गोपूर; तिथली प्रत्येक शिल्पाकृती डोळ्यांचे पारणे फेडणारी आणि मानवी बुद्धिमत्तेला थक्क करणारी होती. हम्पीतील ते सलग तीन दिवस आम्ही तिथल्या प्राचीन आणि भव्य अवशेषांमध्ये अक्षरशः हरवून गेलो होतो.
एकीकडे विजयनगरच्या त्या सुवर्णयुगाची अवाढव्य बांधकामे पाहून ऊर अभिमानाने भरून येत होता, तर दुसरीकडे इसवी सन १५६५ च्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर परकीय आक्रमकांनी त्या साम्राज्याची जी अमानुष आणि निर्घृण राखरांगोळी केली होती, ते उद्ध्वस्त झालेले अवशेष पाहून मनाला एक खोल चटका लागून जात होता. सहा महिने हे शहर धगधगत्या आगीत जळत होते आणि जगातील सर्वात श्रीमंत शहर एका क्षणात मातीमोल झाले, हा इतिहास आठवला की आजही अंगावर शहारे येतात. हम्पीहून परतल्यानंतर या साम्राज्याविषयीचा सखोल इतिहास मी इंटरनेटवर आणि विविध पुस्तकांमध्ये शोधण्याचा प्रयत्न केला. जितका मी शोध घेत गेलो, तितका मी इतिहासाच्या त्या अनेक दुःखद आणि रोमांचक घटनांमध्ये हरवून गेलो. बदामी आणि हम्पीचा हा प्रवास केवळ एक पर्यटन नव्हते, तर तो भारतीय संस्कृतीचा आणि गतवैभवाचा एक समृद्ध करणारा आत्मीक अनुभव होता.
हम्पीचा निरोप घेतल्यानंतर आमचा परतीचा प्रवास तितकाच निसर्गरम्य होता. इतिहासाच्या पानांमधून बाहेर पडून आम्ही शिवमोगामार्गे किनारपट्टीवर आलो आणि पनवेल-कन्याकुमारी राष्ट्रीय महामार्गाला लागलो. समुद्राच्या लाटांची सोबत घेत आम्ही गोवा पार केला आणि आंबोली घाटाच्या त्या हिरव्यागार आणि आल्हाददायक वातावरणातून पुन्हा पुण्याला येऊन पोहोचलो. घरून निघाल्यापासून ते पुन्हा घरी पोहोचेपर्यंतचा हा एकंदरीत अकरा दिवसांचा प्रदीर्घ प्रवास होता. माझ्या आयुष्यात मी आतापर्यंत अनेक ठिकाणी भटकंती केली आहे, परंतु मागील कित्येक वर्षांपासून केलेल्या सर्व प्रवासांपैकी हा हम्पी-बदामीचा प्रवास सर्वात अद्भुत, ज्ञानवर्धक आणि कायम लक्षात राहणारा प्रवास ठरला.
पुण्याला परतल्यानंतर या प्रवासातील अनेक दृश्ये, तिथले ते लाल-काळे पाषाण आणि तो अथांग इतिहास माझ्या मनात सतत पिंगा घालत होता. हा सर्व अमूल्य ठेवा केवळ स्वतःपुरता मर्यादित न ठेवता तो इतरांपर्यंत पोहोचावा, या हेतूने मी पुण्याला आल्यानंतर लगेचच माझ्या फेसबुक अकाउंटवर आणि माझ्या वैयक्तिक ब्लॉगवर या प्रवासाची एक सविस्तर लेखमाला लिहायला सुरुवात केली. माझ्यासाठी ही लेखनप्रक्रिया केवळ एक माहिती देण्याचे साधन नव्हते, तर ती माझ्या संपूर्ण प्रवासाची एक आत्मीक समाधान देणारी उजळणी होती. लिखाण करताना आम्ही तिथे किती छान छान गोष्टी पाहिल्या, निसर्गाचे आणि इतिहासाचे कोणते रंग अनुभवले, हे सर्व मी पुन्हा एकदा माझ्याच लेखमालेत अत्यंत जिवंतपणे अनुभवत होतो.
जसजसे हे लेख मी फेसबुकवर एक-एक करून पोस्ट करत होतो, तसतसा वाचकांचा उत्स्फूर्त आणि भरभरून प्रतिसाद मला कमेंट्सच्या माध्यमातून पाहायला मिळू लागला. माझे ते लेख वाचून अनेक वाचकांना असे वाटले की जणू काही ते स्वतःच माझ्यासोबत बदामी आणि हम्पीच्या त्या वाटांवरून पुन्हा एकदा चालत आहेत आणि तो इतिहास नव्याने जगत आहेत. अनेकांनी मला वैयक्तिक फोन करून मनःपूर्वक शुभेच्छा दिल्या आणि हा अज्ञात इतिहास सोप्या भाषेत समोर आणल्याबद्दल माझे अनेक धन्यवाद देखील मानले. सर्वात मोठे समाधान म्हणजे, जे लोक आजवर कधीही हम्पी किंवा बदामीला गेले नव्हते, त्यांच्या मनात देखील हे लेख वाचून तिथे जाण्याची आणि तो ऐतिहासिक वारसा पाहण्याची प्रकर्षाने इच्छा निर्माण झाली. माझ्या लेखनाचे हेच सर्वात मोठे फलित होते. या प्रवासातील बऱ्याच गोष्टी, तिथल्या वास्तू आणि तिथल्या लोककथा मी ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून आणि पुराव्यांसह मांडल्याने, इतिहासाचा एक अत्यंत अस्सल आणि जिवंत स्पर्श या लेखांमधून अनेकांना जाणवला.
वाचकांचा हा वाढता प्रतिसाद आणि त्यांचे प्रेम पाहूनच या सर्व विखुरलेल्या लेखांचे संकलन करून एक उत्तम 'ई-बुक' तयार करण्याचे मी ठरवले. खरंतर, माझ्या नियमित वाचकांपैकी काही इतिहासप्रेमींनी स्वतःहून मला अशी मागणी केली होती की हे सर्व लेख एकाच ठिकाणी संग्रहित स्वरूपात उपलब्ध व्हावेत. वाचकांच्या या आग्रहामुळे मला देखील राहावले नाही. मग थोडा वेळ काढून या सर्व लेखांचे संपादन केले, त्यांना एका विशिष्ट आणि वाचनीय क्रमाने लावले आणि त्यातून हे सुंदर ई-बुक अवतरले. आज तुम्हा सर्व रसिक वाचकांसाठी आणि इतिहासप्रेमींसाठी हे ई-बुक मी पूर्णपणे विनामूल्य उपलब्ध करून देत आहे. बदामी आणि हम्पीला भविष्यात भटकंती करण्यासाठी जाणाऱ्या नवख्या पर्यटकांसाठी, सातत्याने नवनवीन वाटा धुंडाळणाऱ्या भटक्यांसाठी तसेच इतिहासाच्या पाऊलखुणा शोधणाऱ्या अभ्यासकांसाठी आणि संशोधकांसाठी या पुस्तकाचा एक उत्तम मार्गदर्शक म्हणून निश्चितच चांगल्या प्रकारे वापर होईल, याची मला खात्री वाटते.
जेव्हा या पुस्तकाच्या शीर्षकाचा विचार करत होतो, तेव्हा एक महत्त्वाचा भौगोलिक आणि ऐतिहासिक धागा माझ्या लक्षात आला. मानवी उत्क्रांतीचा इतिहास पाहिला, तर जगातील आणि भारतातील जवळपास सर्वच महान आणि प्राचीन साम्राज्ये कोणत्या ना कोणत्या नदीच्या सुपीक काठीच उदयास आली आहेत आणि तिथेच ती बहरली आहेत. आपल्या या प्रवासातील बदामीचे पराक्रमी 'चालुक्य' घराणे हे पवित्र अशा 'मलप्रभा' नदीच्या खोऱ्यात प्रसवले आणि विकसित झाले; तर दुसरीकडे विजयनगरचे ते अवाढव्य आणि वैभवशाली साम्राज्य 'तुंगभद्रा' नदीच्या काठावर उदयास आले आणि अथांग विस्तारले. इतिहासाला जन्म देणारा आणि या दोन महान साम्राज्यांना जोडणारा नद्यांचा हाच महत्त्वाचा धागा पकडून मी या पुस्तकाचे अतिशय सार्थ असे नाव 'मलप्रभा ते तुंगभद्रा' असे ठेवले आहे.
फेसबुकवर ही लेखमाला पोस्ट करत असताना अनेक वाचकांनी उत्स्फूर्तपणे आणि भरभरून प्रतिक्रिया दिल्या होत्या. त्यातील वाचकांच्या भावना आणि त्यांचे प्रेम दर्शवणाऱ्या काही मोजक्या आणि प्रातिनिधिक प्रतिक्रिया मी या पुस्तकातील प्रत्येक लेखाच्या शेवटी देखील समाविष्ट केल्या आहेत, जेणेकरून वाचकांशी जोडलेली नाळ कायम राहील. जागेच्या अभावामुळे आणि ई-बुकचा आकार मर्यादित ठेवण्यासाठी, या संपूर्ण प्रवासातील माझी सर्वच्या सर्व छायाचित्रे या पुस्तकामध्ये समाविष्ट करणे मला शक्य झाले नाही. परंतु, ही सर्व उत्तम दर्जाची आणि ऐतिहासिक माहिती देणारी छायाचित्रे माझ्या अधिकृत ब्लॉगवर (https://maharashtradeshee.blogspot.com) सर्वांसाठी उपलब्ध करून दिलेली आहेत. जे वाचक तेथील वास्तूंचे सौंदर्य अधिक बारकाईने पाहू इच्छितात, ते माझ्या ब्लॉगला भेट देऊन ती सर्व छायाचित्रे नक्कीच पाहू शकतात.
हा अकरा दिवसांचा मोठा आणि ऐतिहासिक प्रवास माझ्या एकट्यासाठी शक्यच नव्हता. या एकंदरीत प्रवासात माझ्यासोबत सावलीसारखी उभी असणारी माझी पत्नी रश्मी, या वयातही इतिहासाचे अत्यंत कुतूहल असलेली माझी मुलगी ज्ञानेश्वरी, संपूर्ण प्रवासात उत्कृष्ट साथ देणारा माझा भाऊ अमोल, त्याची पत्नी दिव्या आणि आमच्या या संपूर्ण चमूतील सर्वात छोटी, सर्वांची लाडकी पर्यटक व माझी पुतणी राज्ञी या सर्वांचे मी या निमित्ताने अत्यंत मनःपूर्वक आभार मानतो. त्यांच्या भक्कम साथीशिवाय आणि उत्साहाशिवाय हा प्रवास इतका सुंदर आणि संस्मरणीय होऊच शकला नसता. आमच्या यापुढच्या प्रवासातून देखील भारताच्या महान इतिहासाची अशीच नवी कोरी पाने उलगडत आम्ही पुढे जाऊ आणि तुमच्यापर्यंत पोहोचवत राहू, हीच एक प्रामाणिक आशा आणि सदिच्छा व्यक्त करतो.
पुस्तक वाचण्यासाठी लिंक: https://www.tusharkute.com/books.html
--- तुषार भ. कुटे
No comments:
Post a Comment