लाल मातीतील ऐतिहासिक दुर्ग: बदामी

उन्हाळ्याचे दिवस सुरू असल्याने सकाळी लवकरच सूर्य आग ओकू लागतो. जसजसा दिवस वर येतो, तसतसा उन्हाचा चटका असह्य होऊ लागतो. त्यामुळे रणरणते ऊन सुरू होण्याआधी, म्हणजेच सूर्य माथ्यावर येण्यापूर्वीच बदामीचा ऐतिहासिक किल्ला सर करायचा, असा आमचा पक्का बेत होता. सकाळी ठीक सात वाजताच आम्ही हॉटेलमधून बाहेर पडलो आणि पायीच किल्ल्याच्या दिशेने चालायला सुरुवात केली. काल संध्याकाळी ज्या अगस्त्य तलावाचे विलोभनीय रूप आम्ही पाहिले होते, त्याच तलावाच्या परिसरापासून या किल्ल्याची खरी चढाई सुरू होते. आमचे हॉटेल तिथून जेमतेम एका किलोमीटरवर असल्याने, आम्ही बदामी गावाच्या गल्ल्यांमधून वाट काढत निघालो.

गावातील हा रस्ता मात्र थोडा निराशाजनक होता. अतिशय अरुंद वाटा, अस्वच्छ रस्ते आणि उघडी गटारे यातून मार्ग काढत आम्ही कसेबसे किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या मुख्य दरवाजापाशी पोहोचलो. प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवताच समोर भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने उभारलेले एक सुंदर संग्रहालय आमचे स्वागत करत होते. त्याच्याच डाव्या बाजूला किल्ल्याकडे जाणारा आणखी एक भव्य दरवाजा होता. त्या दरवाजातून आत प्रवेश केल्यावर, लालभडक आणि अवाढव्य वालुकाश्माच्या खडकांमध्ये कोरलेला आणि उभारलेला बदामीचा तो अभेद्य किल्ला आमच्या नजरेत भरला. खालूनच किल्ल्यावर असणारी 'निम्न शिवालय' आणि 'उर्ध्व शिवालय' ही दोन ऐतिहासिक मंदिरे लक्ष वेधून घेत होती. यातील निम्न शिवालय चढाईच्या अर्ध्या वाटेवर लागते, तर उर्ध्व शिवालय किल्ल्याच्या अगदी सर्वोच्च टोकावर दिमाखात विराजमान झालेले दिसते.

कर्नाटकातील बागलकोट जिल्ह्यात स्थित असलेला बदामी किल्ला हा प्राचीन भारतीय वास्तुकलेचा आणि चालुक्य राजघराण्याच्या शौर्याचा एक ज्वलंत आविष्कार आहे. अगस्त्य तलावाच्या उत्तरेकडील लाल खडकांच्या अवाढव्य टेकडीवर हा किल्ला वसलेला आहे. पाचव्या आणि सहाव्या शतकात बदामी, जिचे प्राचीन नाव वातापी असे होते, ही चालुक्य साम्राज्याची राजधानी होती. इतिहासकारांच्या मते, चालुक्य राजा पहिला पुलकेशी याने इसवी सन ५४३ मध्ये या किल्ल्याची उभारणी केली आणि वातापीला आपली राजधानी बनवले. पुढे चालुक्यांचा विस्तार वाढला, पण इसवी सन ६४२ मध्ये पल्लव राजा पहिला नरसिंहवर्मन याने बदामीवर जोरदार हल्ला करून दुसरा पुलकेशी याचा पराभव केला आणि हा किल्ला जिंकून घेतला. पल्लवांनी या काळात किल्ल्याची मोठी नासधूस केली. पुढे काळाच्या ओघात हा किल्ला राष्ट्रकूट, विजयनगर साम्राज्य आणि आदिलशाहीच्याही ताब्यात राहिला.

बदामी किल्ल्याचा इतिहास सांगताना मराठा साम्राज्याचा या किल्ल्यावरील अंमल आणि पराक्रम प्रकर्षाने सांगावा लागतो. अठराव्या शतकात हा किल्ला मराठे आणि म्हैसूरचा टिपू सुलतान यांच्यातील संघर्षाचे एक प्रमुख केंद्र बनला होता. इसवी सन १७८६ मध्ये सवाई माधवराव पेशवे आणि नाना फडणवीस यांच्या मार्गदर्शनाखाली, हरिपंत फडके आणि तुकोजीराव होळकर यांच्या नेतृत्वाखालील विशाल मराठा फौजेने टिपू सुलतानाच्या ताब्यात असलेल्या या अभेद्य बदामी किल्ल्याला कडाडून वेढा घातला. अत्यंत निकराच्या आणि प्रखर युद्धानंतर मराठ्यांनी हा किल्ला फत्ते केला आणि या लाल मातीच्या दुर्गावर मराठा साम्राज्याचा भगवा अभिमानाने फडकला. या ऐतिहासिक विजयानंतर प्रदीर्घ काळ हा किल्ला मराठ्यांच्या भक्कम ताब्यात होता. मराठ्यांनी या किल्ल्याचे भौगोलिक आणि लष्करी महत्त्व अचूक ओळखून त्याचा एक महत्त्वाचे लष्करी ठाणे म्हणून उपयोग केला. किल्ल्यावर फिरताना या वास्तूच्या कणाकणात दडलेला मराठ्यांचा हा देदीप्यमान इतिहास आणि त्यांचा पराक्रम आजही जाणवतो.

बदामी किल्ल्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे नैसर्गिक संरक्षण होय. लाल वालुकाश्माच्या दोन अवाढव्य टेकड्यांच्या मध्ये हा किल्ला वसलेला आहे. या टेकड्यांमधील नैसर्गिक दऱ्या आणि खडकांमधील खोल भेगांचा उपयोग किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी अतिशय खुबीने करण्यात आला आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी खडकांमधूनच नागमोडी पायऱ्या कोरल्या आहेत. काही ठिकाणी दोन खडकांमधील वाट इतकी अरुंद आहे की एका वेळी एकच व्यक्ती तिथून जाऊ शकते. प्रवेशद्वारावर असलेले भक्कम बुरुज आणि जाड तटबंदी आजही या किल्ल्याच्या अभेद्यतेची साक्ष देतात.

किल्ल्यावर चढताना इतिहासाचे अनेक टप्पे आपल्यासमोर उलगडत जातात. किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेले भारतीय पुरातत्व विभागाचे संग्रहालय हे प्राचीन इतिहासाचा खजिना आहे. या संग्रहालयात चालुक्य काळातील अनेक दुर्मिळ मूर्ती, शिलालेख आणि नक्षीकाम केलेले दगड जतन करून ठेवले आहेत. लज्जागौरी, नंदी, शिव-पार्वती आणि इतर देवतांच्या सुबक मूर्ती येथे पाहायला मिळतात. किल्ल्याची चढाई सुरू केल्यानंतर अर्ध्या वाटेवर एका मोठ्या खडकाच्या सपाट भागावर 'निम्न शिवालय' लागते. मूळतः हे मंदिर भगवान गणेशाला समर्पित असावे, असा काही तज्ज्ञांचा कयास आहे. पल्लव राजांनी जेव्हा बदामीवर हल्ला केला, तेव्हा त्यांनी या मंदिराची मोठी नासधूस केली. तरीही, मंदिराचा उरलेला गाभारा आणि द्रविड शैलीतील शिखराचा काही भाग आजही शिल्लक आहे.

किल्ल्याच्या अगदी सर्वोच्च टोकावर स्थित असलेले 'उर्ध्व शिवालय' म्हणजे बदामी किल्ल्याचा मुकुटमणीच आहे. हे मंदिर भगवान शिवाला समर्पित असले तरी, याच्या भिंतींवर भगवान विष्णूच्या दशावतारांच्या आणि श्रीकृष्णाच्या बाललीलांच्या सुंदर कथा कोरलेल्या आहेत. कालिया मर्दन आणि गोवर्धन पर्वत उचलणे यांसारखे प्रसंग यावर असल्याने हे मूळचे वैष्णव मंदिर असावे असे मानले जाते. किल्ल्याच्याच एका वेगळ्या खडकाळ कड्यावर मालेगिट्टी शिवालय उभे आहे. बदामीमधील सर्वात प्राचीन आणि पूर्णपणे सुरक्षित असलेल्या मंदिरांपैकी हे एक आहे. हे मंदिर सातव्या शतकात बांधले गेले असून ते द्रविड वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. याशिवाय, किल्ल्यावर असलेल्या दोन भव्य आणि गोलाकार वास्तू या टिपू सुलतानाच्या काळातील धान्याची कोठारे म्हणून ओळखल्या जातात. किल्ल्याच्या काही बुरुजांवर जुन्या आणि जड तोफा आजही पाहायला मिळतात, ज्या या किल्ल्याच्या बदलत्या सत्तांची लष्करी आठवण करून देतात.

बदामी किल्ल्याचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे त्याच्या सर्वोच्च टोकावरून दिसणारे निसर्गरम्य दृश्य होय. येथून खाली पाहिल्यावर पूर्ण बदामी गाव एका छोट्या चित्रासारखे दिसते. त्याचबरोबर, निळ्याशार पाण्याचा अगस्त्य तलाव आणि त्याच्या किनाऱ्यावर वसलेले भूतनाथ मंदिर यांचे दृश्य भान हरपून टाकते. अगस्त्य तलावाच्या अगदी पलीकडच्या टेकडीवर कोरलेल्या बदामीच्या जगप्रसिद्ध लेण्या येथून स्पष्टपणे दिसतात. लाल खडक, हिरवीगार झाडी आणि तलावाचे निळे पाणी यांचा हा त्रिवेणी संगम पाहणे हा एक स्वर्गीय अनुभव असतो.

हा किल्ला पाहण्यासाठी साधारण दोन ते तीन तास लागतात. तीव्र चढ आणि असंख्य पायऱ्या असल्यामुळे आरामदायक पादत्राणे वापरणे आणि स्वतःजवळ पुरेसे पिण्याचे पाणी ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. तसेच, किल्ल्यावर माकडांचा खूप मोठा वावर असल्याने खाण्याच्या वस्तू उघड्यावर न ठेवण्याची काळजी पर्यटकांनी घ्यावी लागते. थोडक्यात सांगायचे तर, बदामीचा किल्ला ही केवळ दगडांची तटबंदी नसून तो चालुक्यांच्या सुवर्णयुगाचा आणि मराठ्यांच्या धगधगत्या पराक्रमाचा एक जिवंत इतिहास आहे. इथल्या लाल मातीत, खडकांच्या भेगांत आणि मंदिरांच्या शिखरांवर तो इतिहास आजही गुंजत असल्याचा भास येथे येणाऱ्याला नक्कीच होतो.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत