कमलापूरच्या दिशेने आणि हम्पीच्या मुख्य रस्त्यांवरून प्रवास करताना, विजयनगरच्या अफाट वैभवाची साक्ष देणाऱ्या आणखी दोन अत्यंत अद्भुत आणि परस्परविरोधी वास्तू आम्हाला पाहायच्या होत्या. त्यापैकी एक म्हणजे तत्कालीन प्रगत जल व्यवस्थापनाचा आणि राजेशाही विलासाचा उत्कृष्ट नमुना असलेले 'अष्टकोनी पाणी दालन' (Octagonal Water Pavilion) आणि दुसरे म्हणजे भगवान शिवाच्या रौद्र व अवाढव्य रूपाचे दर्शन घडवणारे 'श्री उड्डाण वीरभद्र मंदिर'. एकाच साम्राज्यात एकीकडे वास्तुकलेतील कमालीची शांतता आणि दुसरीकडे प्रखर भक्तीचा असा हा विलक्षण संगम अनुभवण्यासाठी आम्ही अतिशय उत्सुक होतो.
राजप्रांगणाच्या परिसराबाहेर आणि कमलापूरच्या वाटेवर काही अंतरावरच एका मोकळ्या जागेत मुख्य रस्त्याच्या शेजारी हे 'अष्टकोनी पाणी दालन' स्थित आहे. हम्पीच्या संपूर्ण प्रवासात आपल्याला बहुतांश वास्तू, मंदिरे आणि महाल हे चौकोनी किंवा आयताकृती पाहायला मिळतात. परंतु या वास्तूचा आकार अगदी नावाप्रमाणेच अचूक 'अष्टकोनी' म्हणजेच आठ कोपरे असलेला आहे. या दालनाच्या आत प्रवेश केल्यावर तत्कालीन वास्तूविशारदांच्या आणि अभियंत्यांच्या भूमितीय ज्ञानाचे मोठे आश्चर्य वाटते. या वास्तूच्या अगदी मध्यभागी एक अत्यंत प्रशस्त आणि अष्टकोनी आकाराचाच पाण्याचा तलाव आहे. या तलावाच्या चहूबाजूंनी आत उतरण्यासाठी सुबक दगडी पायऱ्यांची रचना अतिशय प्रमाणबद्ध पद्धतीने केलेली आहे. तलावाच्या सभोवताली एक अतिशय रुंद आणि हवेशीर असा गोलाकार परिक्रमा मार्ग (कॉरिडॉर) आहे, ज्याचे छत पेलण्यासाठी भक्कम दगडी खांब उभारलेले आहेत. या खांबांची आणि कमानींची रचना इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैलीची स्पष्ट आठवण करून देते, जी विजयनगरच्या अनेक शाही वास्तूंमध्ये प्रकर्षाने दिसून येते.
विजयनगरच्या राजांचे जल व्यवस्थापन किती प्रगत होते, याचे हे अष्टकोनी दालन म्हणजे एक अत्यंत जिवंत उदाहरण आहे. उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांत राजघराण्यातील अत्यंत महत्त्वाचे सरदार, सेनापती किंवा राजाचे खास अतिथी या ठिकाणी येऊन निवांत वेळ घालवत असत. बाहेरून ताजे पाणी या तलावात आणण्यासाठी आणि वापरलेले पाणी एका गुप्त ड्रेनेज व्यवस्थेतून बाहेर काढण्यासाठी अत्यंत कल्पक रचना इथे केलेली होती. त्यामुळे या वास्तूत सतत एक प्रकारचा नैसर्गिक गारवा राहायचा. आज जरी हा तलाव कोरडा पडलेला असला, तरी इथल्या शांत आणि निवांत वातावरणात उभे राहिल्यावर, पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या त्या राजेशाही विलासाची आणि मोकळ्या हवेत चालणाऱ्या राजकीय खलबतांची चित्रे मनामध्ये आपोआप उभी राहतात. वास्तुकलेचा तो शांत आणि लयबद्ध आविष्कार डोळ्यांत साठवून आम्ही कदिरामपुरा आणि हम्पीच्या मुख्य रस्त्याला लागलो.
या मुख्य रस्त्याच्या अगदी कडेलाच हम्पीमधील एक अत्यंत जागृत आणि महाकाय मूर्ती असलेले 'श्री उड्डाण वीरभद्र मंदिर' विसावलेले आहे. हम्पीच्या या ऐतिहासिक प्रवासात आपण आतापर्यंत अनेक भग्न आणि जिथली पूजाअर्चा शेकडो वर्षांपूर्वीच आक्रमणांमुळे बंद पडलेली आहे, अशी मंदिरे पाहिली. परंतु श्री उड्डाण वीरभद्र मंदिर याला एक अत्यंत सुखद आणि जिवंत अपवाद आहे. हे हम्पीमधील मोजक्या 'सक्रिय' मंदिरांपैकी एक आहे, जिथे आजही अत्यंत भक्तीभावाने आणि पारंपरिक पद्धतीने रोज पूजाअर्चा केली जाते.
कन्नड भाषेमध्ये 'उड्डाण' या शब्दाचा अर्थ 'उंच' किंवा 'अवाढव्य' असा होतो. या मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यात प्रवेश केल्यावर या नावाचा अर्थ अगदी शंभर टक्के सार्थ ठरतो. समोरच एकाच अखंड पाषाणात कोरलेली आणि तब्बल सोळा फूट (सुमारे पाच मीटर) उंचीची भगवान वीरभद्राची महाकाय मूर्ती उभी असलेली दिसते. वीरभद्र हा भगवान शिवाचा एक अत्यंत उग्र आणि विनाशकारी अवतार मानला जातो. राजा दक्षाने आयोजित केलेल्या यज्ञात जेव्हा माता सतीने स्वतःला भस्मसात केले, तेव्हा त्या अथांग दुःखाने आणि क्रोधाने भगवान शिवाने दक्षाच्या यज्ञाचा विध्वंस करण्यासाठी आपल्या जटेतून वीरभद्राची निर्मिती केली होती, अशी हिंदू पुराणात कथा आहे. तेच रौद्र रूप या पाषाणात अतिशय जिवंतपणे कोरण्यात आले आहे. या सोळा फूट उंच मूर्तीला चार हात असून, त्यामध्ये खड्ग (तलवार), ढाल, धनुष्य आणि बाण धारण केलेले आहेत. वीरभद्राच्या गळ्यात कवटीची माळ आहे आणि चेहऱ्यावरील भाव अत्यंत रागीट आणि उग्र आहेत. एवढ्या महाकाय मूर्तीचे दर्शन घेताना आपल्याला अक्षरशः मान उंचावून वर पाहावे लागते.
या महाकाय मूर्तीच्या अगदी शेजारी, पायापाशी बोकडाचे डोके असलेल्या 'दक्ष प्रजापती'ची एक छोटीशी आकृती देखील कोरलेली दिसते, जो वीरभद्रासमोर हात जोडून शरणागती पत्करून उभा आहे. पौराणिक कथा एकाच दगडातून इतक्या ताकदीने मांडण्याचे शिल्पकारांचे कौशल्य खरोखरच वाखाणण्याजोगे आहे. या मंदिरामध्ये 'सर्वंगा लिंग' नावाचे एक अत्यंत दुर्मिळ शिवलिंग देखील प्रस्थापित केलेले आहे, ज्यावर नियमितपणे जलाभिषेक केला जातो. विजयनगरचे शूर सैनिक आणि सेनापती युद्धावर जाण्यापूर्वी याच वीरभद्राचे दर्शन घेऊन आपल्यात वीरश्रीयुक्त ऊर्जा आणि शौर्य निर्माण करत असत. आज शेकडो वर्षांनंतरही जेव्हा या मंदिरात धूप-आरतीचा सुवास दरवळतो आणि ढोल-ताशांच्या गजरात मंत्रोच्चार घुमतात, तेव्हा संपूर्ण गाभारा एका विलक्षण अध्यात्मिक ऊर्जेने भरून जातो. परकीय आक्रमकांच्या भीषण विध्वंसामध्ये सुदैवाने ही मूर्ती सुरक्षित राहिली, आणि त्यामुळेच विजयनगरच्या त्या प्रखर भक्तीचा अंश आजही येथे पाहायला मिळतो.
उड्डाण वीरभद्राच्या त्या उग्र चेहऱ्यामागे दडलेला न्याय आणि अष्टकोनी दालनातील तो शांत विलास, या दोन्ही गोष्टी हम्पीच्या बहुरंगी आणि अथांग इतिहासाचे अत्यंत सुंदर पैलू आहेत. एकाच दिवशी मानवी कलाकुसरीचे आणि भक्तीचे हे दोन टोकाचे आविष्कार पाहणे, हा खऱ्या अर्थाने या प्रवासातील एक अत्यंत संस्मरणीय आणि कायम स्मरणात राहणारा अनुभव ठरला.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
No comments:
Post a Comment