'कमळ महाल' आणि 'झनाना एन्क्लोजर'ची सफर!

कोषागारातील इतिहासाची पाने चाळून जेव्हा आम्ही बाहेर आलो, तेव्हा आमच्या मनात एकाच गोष्टीची प्रचंड उत्सुकता होती; ती म्हणजे ज्या वास्तूच्या नावाने हा संपूर्ण परिसर जगभरात प्रसिद्ध आहे, तो 'लोटस महाल' (कमळ महाल) नक्की कसा असेल? या प्रश्नाचे उत्तर शोधत आम्ही पुढे चालू लागलो. समोरच एका अतिशय भव्य आणि गगनचुंबी महालाचा विस्तीर्ण पाया म्हणजेच एक मोठा दगडी चौथरा आमच्या दृष्टीस पडला. त्या भव्य चौथऱ्याच्या समोरच हिरव्यागार बागेमध्ये एका बाजूला 'जलमहाल' विसावलेला होता, तर त्याच्या अगदी थोडे पुढे गेल्यावर ज्याची आम्ही आतुरतेने वाट पाहत होतो, तो इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचा अप्रतिम नमुना असलेला 'कमळ महाल' अतिशय दिमाखात उभा असलेला दिसला. याच महालाच्या पलीकडच्या बाजूला राण्यांच्या स्नानासाठी बनवलेले 'क्वीन्स पॉण्ड' हे सुंदर ठिकाणही खुणावत होते. हा संपूर्ण परिसर विजयनगरच्या राजघराण्यातील स्त्रियांचा एक अत्यंत सुरक्षित आणि खासगी स्वर्गच होता.

राण्यांचे सुरक्षित आणि भव्य विश्व: 'झनाना एन्क्लोजर'

विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास जितका रणांगणावरील पराक्रमासाठी ओळखला जातो, तितकाच तो त्यांच्या अद्वितीय आणि प्रगत वास्तुकलेसाठीही प्रसिद्ध आहे. हम्पीच्या या विस्तीर्ण साम्राज्यामध्ये राजघराण्यातील स्त्रियांसाठी एक अतिशय स्वतंत्र, सुरक्षित आणि सर्व सोयी-सुविधांनी युक्त असा एक विशेष भाग उभारण्यात आला होता. या संपूर्ण परिसराला 'झनाना एन्क्लोजर' असे म्हटले जाते. झनाना एन्क्लोजर म्हणजे खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या राण्यांचा आणि राजकन्यांचा एक खासगी स्वर्ग होता. या परिसराच्या आत पुरुषांना प्रवेश करण्यास सक्त मनाई होती. या संपूर्ण परिसराला अतिशय उंच आणि भक्कम अशा दगडी तटबंदीने वेढलेले आहे. या भिंतींची उंची आणि जाडी पाहिल्यावर तत्कालीन राजांना आपल्या स्त्रियांच्या सुरक्षेची किती काळजी होती, याचा अंदाज येतो. या भिंतींच्या आत राजघराण्यातील शेकडो स्त्रिया, त्यांच्या दासी आणि पहारेकरी अतिशय सुरक्षितपणे आपले जीवन व्यतीत करत असत. या भिंतींच्या सुरक्षेसाठी तीन भव्य आणि उंच मनोरे बांधलेले आहेत. या मनोऱ्यांवरून संपूर्ण हम्पी शहरावर आणि राजप्रांगणावर नजर ठेवता येत असे. विशेष म्हणजे या मनोऱ्यांवर पहारेकरी म्हणून केवळ धिप्पाड आणि शस्त्र चालवण्यात निपुण असलेल्या स्त्री सैनिकांचीच नियुक्ती केली जात असे, असे अनेक परदेशी प्रवाशांनी त्यांच्या नोंदींमध्ये लिहून ठेवले आहे. काही इतिहासकारांच्या मते येथे खोजा लोकांचाही पहारा असायचा. या परिसराच्या वास्तुकलेत हिंदू आणि इस्लामिक या दोन्ही स्थापत्यशैलींचा अतिशय सुरेख संगम पाहायला मिळतो, जो विजयनगरच्या राजांच्या सर्वधर्मसमभाव आणि प्रगल्भ दृष्टिकोनाची साक्ष देतो.

'क्वीन्स बेसमेंट' (राणीच्या महालाचा पाया)

झनाना एन्क्लोजरच्या या अत्यंत सुरक्षित आणि शांत परिसरामध्ये फिरताना सर्वात आधी आपले लक्ष वेधून घेते ती एक अवाढव्य आणि विस्तीर्ण दगडी वास्तू. ही वास्तू म्हणजे तत्कालीन राणीच्या महालाचा केवळ पाया किंवा दगडी चौथरा (Queen's Basement) आहे. विजयनगरच्या साम्राज्यातील इतर अनेक शाही इमारतींप्रमाणेच या राणीच्या महालाचा पाया अतिशय भक्कम आणि कोरीव अशा दगडांनी बांधलेला होता, तर त्यावरील संपूर्ण इमारत आणि महाल हे अत्यंत मौल्यवान लाकडापासून आणि चंदनापासून बनवलेले होते. १५६५ सालच्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर विजयनगरवर झालेल्या भीषण परकीय आक्रमणात आक्रमकांनी शहराची अतोनात लूट केली आणि इथल्या सुंदर लाकडी महालांना निर्घृणपणे आगीच्या भक्ष्यस्थानी पाडले. त्या भयंकर अग्नीतांडवात राणीचा तो गगनचुंबी आणि नयनरम्य महाल पूर्णपणे जळून खाक झाला. आज त्या जागी केवळ या महालाचा तो भव्य दगडी चौथराच उरलेला आहे, जो आपल्या गतवैभवाची मूक साक्ष देत तिथे उभा आहे. या चौथऱ्याचा आकार आणि विस्तार इतका प्रचंड आहे की, त्यावर उभा असलेला महाल किती भव्य आणि ऐश्वर्यसंपन्न असेल, याची आपण केवळ कल्पनाच करू शकतो. या चौथऱ्याच्या कडांवर अतिशय सुंदर आणि नाजूक असे कोरीव काम आजही पाहायला मिळते. यामध्ये प्रामुख्याने हत्ती, घोडे, नर्तिका आणि विविध फुला-वेलींच्या नक्षी कोरलेल्या आहेत. या महालात राजाची मुख्य राणी आणि राजघराण्यातील अत्यंत महत्त्वाच्या स्त्रिया वास्तव्यास असत. या महालाच्या आतमध्ये अनेक खोल्या, दालने आणि हवा खेळती राहण्यासाठी खास व्यवस्था केलेली असावी, असे या पायाच्या रचनेवरून स्पष्ट होते. हा चौथरा पाहताना मनात एक मोठी खंत निर्माण होते की, जर हा लाकडी महाल आज जसाच्या तसा उभा असता, तर तो जगातील एका महान आश्चर्यापेक्षा नक्कीच कमी नसता.

जगप्रसिद्ध 'लोटस महाल' (कमळ महाल)

राणीच्या महालाच्या अवशेषांकडून थोडे पुढे चालत गेल्यावर एक अत्यंत सुंदर, नाजूक आणि सर्वांचे लक्ष वेधून घेणारी वास्तू आपल्या समोर उभी राहते. ही वास्तू म्हणजेच झनाना एन्क्लोजरचे मुख्य आकर्षण असलेला जगप्रसिद्ध 'लोटस महाल' किंवा 'कमळ महाल' होय. हम्पीमधील सर्वाधिक सुरक्षित आणि अजिबात पडझड न झालेल्या मोजक्या वास्तूंमध्ये या महालाची गणना होते. या महालाला कमळ महाल असे नाव मिळण्यामागे एक अत्यंत सुंदर आणि नैसर्गिक कारण आहे. या दोन मजली महालाच्या कमानी आणि घुमटांची रचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. याच्या खिडक्यांच्या कमानी अर्धवट उमललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या दिसतात, तर या महालाचे छत आणि त्याचे घुमट हे एखाद्या कमळाच्या कळीसारखे भासतात. जर या महालाचे विहंगम दृश्य वरून पाहिले, तर हा संपूर्ण महाल एका उमललेल्या कमळासारखा दिसतो. म्हणूनच याला कमळ महाल किंवा 'चित्रांगिनी महाल' असे अतिशय सार्थ नाव देण्यात आले आहे.

कमळ महाल हा इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैलीचा एक अद्वितीय नमुना आहे. याच्या तळाकडील कमानी आणि छताची रचना इस्लामिक वास्तुकलेचा प्रभाव दर्शवते, तर याचे खांब, शिखरे आणि त्यावरील कोरीव काम हे अस्सल हिंदू आणि द्राविड शैलीचे आहे. हा महाल प्रामुख्याने राजघराण्यातील स्त्रियांसाठी एक विरंगुळ्याचे ठिकाण म्हणून बनवला होता. उन्हाळ्याच्या दिवसांत राण्या येथे येऊन आपला निवांत वेळ घालवत असत, संगीत आणि नृत्याच्या मैफिलींचा आनंद घेत असत. काही अभ्यासकांच्या मते, सम्राट कृष्णदेवराय स्वतः या महालाचा उपयोग आपल्या अत्यंत खास आणि विश्वासू मंत्र्यांसोबत गुप्त बैठका करण्यासाठी करत असत.

कमळ महालाचे सर्वात मोठे आणि थक्क करणारे वैशिष्ट्य म्हणजे या महालातील नैसर्गिक 'वातानुकूलित यंत्रणा'. आजच्या काळात आपण जसे एसी वापरतो, अगदी तशीच पण नैसर्गिक आणि पर्यावरणपूरक यंत्रणा पंधराशे वर्षांपूर्वी विजयनगरच्या अभियंत्यांनी या महालात विकसित केली होती. या महालाच्या जाड भिंतींमध्ये आणि खांबांमध्ये मातीचे पोकळ पाईप बसवलेले आहेत. उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांत या पाईप्समधून थंड पाणी सोडले जायचे. हे पाणी महालाच्या भिंती आणि छतामधून खेळते राहून पुन्हा बाहेर पडत असे. या वाहत्या पाण्यामुळे आणि महालाच्या चारही बाजूंनी असलेल्या मोकळ्या खिडक्यांमधून येणाऱ्या वाऱ्यामुळे हा महाल भर उन्हाळ्यातही एखाद्या वातानुकूलित खोलीसारखा थंड आणि आल्हाददायक राहत असे. या खिडक्यांना पूर्वी लाकडी जाळ्या आणि मलमलचे पडदे लावलेले असायचे, ज्यामुळे राण्यांना बाहेरचे दृश्य दिसायचे पण बाहेरून त्यांना कोणीही पाहू शकत नव्हते. या महालात उभे राहून जेव्हा आपण त्या तंत्रज्ञानाचा विचार करतो, तेव्हा तत्कालीन बुद्धिमत्तेसमोर आपण अक्षरशः नतमस्तक होतो.

'जलमहाल'

कमळ महालाच्या सानिध्यात आणि या हिरव्यागार बागेच्या मध्यभागी आणखी एक छोटी पण अतिशय सुंदर वास्तू विसावलेली आहे, तिला 'जलमहाल' असे संबोधले जाते. विजयनगरच्या राजघराण्यातील स्त्रियांचे जीवन केवळ महालाच्या चार भिंतींपुरतेच मर्यादित नव्हते, तर त्यांना निसर्गाचा आणि पाण्याचा आनंद घेता यावा यासाठी या जलमहालाची निर्मिती करण्यात आली होती. हा महाल एका उथळ तलावाच्या अगदी मध्यभागी बांधलेला आहे. आज जरी या तलावात पाणी नसले आणि तिथे हिरवेगार गवत उगवले असले, तरी एकेकाळी हा तलाव नेहमी स्वच्छ आणि थंड पाण्याने भरलेला असायचा. या तलावाच्या मध्यभागी असलेल्या एका सुंदर चौथऱ्यावर हा जलमहाल उभा आहे. या महालात पोहोचण्यासाठी एक छोटीशी दगडी वाट तयार केलेली आहे. या महालाची रचना अतिशय साधी पण कलात्मक आहे. उन्हाळ्याच्या रात्री किंवा संध्याकाळच्या वेळी राजघराण्यातील स्त्रिया या जलमहालात येऊन बसत असत. सभोवताली असलेले थंड पाणी, त्यातून वाहणारा शीतल वारा आणि आजूबाजूच्या बागेतील फुलांचा सुगंध असा तो एक अतिशय स्वर्गीय अनुभव असावा. पाण्याने वेढलेला असल्यामुळे या महालात नेहमीच एक प्रकारचा गारवा राहायचा. विजयनगरच्या राजांनी आपल्या राण्यांच्या सुखासाठी आणि त्यांच्या मनोरंजनासाठी वास्तुकलेत किती वैविध्य आणले होते, हे या जलमहालाकडे पाहून स्पष्टपणे समजते. आजच्या धावपळीच्या आणि सिमेंटच्या जंगलात राहणाऱ्या आपल्याला, निसर्गाच्या इतक्या जवळ जाणारी ही जीवनशैली पाहून नक्कीच हेवा वाटतो.

राणीचे स्नानगृह

झनाना एन्क्लोजरच्या या फेरफटक्यामध्ये आणखी एक अत्यंत महत्त्वाची आणि पाण्याचा उत्कृष्ट वापर दर्शवणारी वास्तू म्हणजे 'क्वीन्स पॉण्ड' किंवा राणीचे स्नानगृह. राजघराण्यातील स्त्रियांच्या स्नानासाठी आणि जलक्रीडेसाठी या खास तलावाची निर्मिती करण्यात आली होती. हा तलाव आकाराने अतिशय प्रशस्त आणि आयताकृती आहे. याच्या चारही बाजूंनी आत उतरण्यासाठी अतिशय सुबक आणि प्रमाणबद्ध अशा पायऱ्या कोरलेल्या आहेत. या तलावात पाणी आणण्यासाठी विजयनगरच्या सुप्रसिद्ध दगडी जलवाहिन्यांचा वापर केला जात असे. तुंगभद्रा नदीतून किंवा जवळच्या मोठ्या तलावातून अत्यंत शुद्ध आणि स्वच्छ पाणी या क्वीन्स पॉण्डमध्ये सतत खेळते ठेवले जायचे.

या तलावाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या तळाशी असलेली पाणी बाहेर काढण्याची व्यवस्था. तलावातील पाणी दूषित होऊ नये म्हणून ते नियमितपणे बदलले जात असे आणि जुने पाणी एका खास कोरलेल्या भुयारी मार्गातून बाहेर शेतीच्या कामासाठी वळवले जात असे. राण्यांच्या गोपनीयतेची आणि सुरक्षेची पूर्ण काळजी घेत या तलावाच्या चारही बाजूंना पूर्वी उंच आणि भक्कम भिंती होत्या, तसेच त्यावर छत किंवा कापडी मंडप उभारण्याची सोय होती. आज त्या भिंती आणि छत अस्तित्वात नसले, तरी या तलावाची मूळ रचना आजही अतिशय भक्कम आहे. या तलावाच्या काठावर बसण्यासाठी आणि कपडे बदलण्यासाठी छोटे कक्ष किंवा देवळ्या बांधलेल्या होत्या. सुगंधी फुले, अत्तरे आणि चंदनाच्या उटण्याने स्नान करणाऱ्या विजयनगरच्या राण्यांचे ते वैभवशाली जीवन या तलावाच्या पायऱ्यांवर आजही अनुभवता येते. याशिवाय झनाना एन्क्लोजरमध्येच आणखी काही छोटे पाण्याचे तलाव आणि पुष्करणी पाहायला मिळतात, ज्यांचा उपयोग पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि बागेतील झाडांना पाणी देण्यासाठी केला जात असावा.

विजयनगर साम्राज्याचा हा झनाना एन्क्लोजरचा परिसर म्हणजे केवळ दगड-मातीचा ढिगारा नाही, तर तो तत्कालीन स्त्रीजीवनाचा, त्यांच्या ऐश्वर्याचा आणि सुरक्षेचा एक जिवंत आणि बोलका इतिहास आहे. हम्पीमधील इतर सर्व ठिकाणे जिथे आपल्याला राजांचा पराक्रम, त्यांची प्रशासकीय कौशल्ये आणि धार्मिक श्रद्धा दाखवतात, तिथे हा कमळ महाल आणि राण्यांचा हा परिसर आपल्याला त्या साम्राज्यातील एका अत्यंत नाजूक, सुंदर आणि कलात्मक बाजूची ओळख करून देतो. भर उन्हाळ्यातही नैसर्गिकरीत्या थंड राहणारा कमळ महाल, जळून खाक झालेला पण तरीही आपली भव्यता मिरवणारा राणीचा तो अवाढव्य चौथरा, शांत आणि निवांत असा जलमहाल आणि जल व्यवस्थापनाचा उत्कृष्ट नमुना असलेले ते क्वीन्स पॉण्ड... हे सर्व पाहताना आपण भान विसरून जातो. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने या परिसराची निगा अतिशय उत्तम प्रकारे राखली आहे. हिरव्यागार लॉन आणि स्वच्छ वाटांमुळे या ऐतिहासिक वास्तूंचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #महाल