राजमार्गावरील महाकाय विघ्नहर्ते: कडलेकाळू आणि सासिवेकाळू गणेश!

कोदंडराम मंदिराचे मनःशांती देणारे दर्शन आटोपून आम्ही पुन्हा माघारी फिरलो. विरूपाक्ष मंदिराच्या अगदी समोरूनच जाणाऱ्या आणि टेकडीकडे झेपावणाऱ्या एका चढणीच्या डांबरी रस्त्याने आम्ही आमचा पुढचा प्रवास सुरू केला. थोडासा चढ पार करून वर पोहोचताच, उजव्या बाजूला एक अत्यंत भव्य आणि प्राचीन प्रवेशद्वारासारखे दगडी बांधकाम आमच्या दृष्टीस पडले. हे दुसरे तिसरे काही नसून विजयनगर साम्राज्याच्या काळातील एक अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक प्रवेशद्वार होते. या प्रवेशद्वाराच्या अगदी मध्यभागातून एक रुंद रस्ता जातो आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना पहारेकऱ्यांसाठी किंवा विश्रांतीसाठी उभारलेले सभामंडपासारखे नक्षीदार दगडी बांधकाम आजही भक्कम स्थितीत पाहायला मिळाले. याच भव्य प्रवेशद्वारापाशी कन्नड लिपीत कोरलेला एक प्राचीन शिलालेख देखील दिसून आला. इतिहासाच्या पानांमध्ये डोकावल्यास समजते की, विजयनगरचे राजे जेव्हा विरूपाक्ष मंदिराच्या शाही दर्शनासाठी येत असत, तेव्हा याच राजमार्गाचा आणि प्रवेशद्वाराचा वापर केला जात असे. या प्रवेशद्वाराच्या एका बाजूला नजर टाकल्यास आजही त्या प्राचीन रस्त्याचे अवशेष आणि खाणाखुणा स्पष्टपणे दिसून येतात, तर दुसऱ्या बाजूला समोरच विरूपाक्ष मंदिराचे गगनचुंबी गोपूर मोठ्या दिमाखात उभे असलेले दिसते.

या शाही प्रवेशद्वारातून थोडे पुढे गेल्यानंतर लगेचच डाव्या बाजूला आणखी एक प्राचीन आणि विस्तीर्ण मंदिर बांधलेले दिसले. हे मंदिर विघ्नहर्ता गणरायाचे होते. विजयनगर साम्राज्याच्या या ऐतिहासिक प्रवासात आतापर्यंत अनेक मंदिरे पाहिली असली, तरी आम्हाला दर्शन दिलेले हे पहिलेच गणपतीचे मंदिर होते. हम्पीमधील इतर मंदिरांप्रमाणेच या मंदिराचा सभामंडप अतिशय उंच आणि नक्षीदार पाषाण खांबांनी सजलेला होता. मंदिराच्या आत मुख्य गाभाऱ्यात प्रवेश केल्यावर समोरचे दृश्य पाहून आम्ही थक्क झालो. तिथे एकाच अखंड पाषाणात कोरलेली आणि जवळपास पंधरा फूट उंची असलेली गणपतीची अतिशय सुबक आणि महाकाय मूर्ती विराजमान होती. हेच ते जगप्रसिद्ध 'कडलेकाळू गणेश' मंदिर होय! कन्नड भाषेमध्ये 'कडलेकाळू' या शब्दाचा अर्थ हरभऱ्याचा दाणा असा होतो. या महाकाय गणपतीचे पोट हरभऱ्याच्या दाण्यासारखे दिसते, म्हणूनच याला स्थानिक लोकांनी हे नाव दिले असावे. पंधराशे पासष्टच्या परकीय आक्रमकांच्या भीषण विध्वंसामध्ये या सुंदर मूर्तीचे मोठे नुकसान करण्यात आले होते. गणपतीच्या पोटाचा बराचसा भाग आक्रमकांनी निर्घृणपणे फोडल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते. असे असले तरी, शेकडो वर्षे उलटून गेल्यानंतरही या मूर्तीचे मूळ सौंदर्य आणि चेहऱ्यावरील शांत भाव आजही अबाधित आहेत, हे खऱ्या अर्थाने विशेष म्हणावे लागेल.

या मंदिरातून बाहेर पडल्यानंतर डाव्या बाजूला विरूपाक्ष मंदिराचे विहंगम दृश्य दिसते. हे मंदिर हेमकुट टेकडीच्या उतारावर स्थित असल्यामुळे, येथून हम्पीचा आणि आजूबाजूच्या अवशेषांचा बराच मोठा परिसर एकाच दृष्टिक्षेपात पाहता येतो. अगदी समोरच उत्तुंग अशी 'मातंग टेकडी' देखील दृष्टीस पडते. मंदिराच्या मागच्या बाजूला टेकडीवर आजही काही प्राचीन बांधकामे सुस्थितीमध्ये उभी आहेत, ज्यांची आधुनिक काळात पुरातत्व खात्याने अत्यंत काळजीपूर्वक पुनर्रचना केलेली असावी. हे कडलेकाळू मंदिर थेट राजमार्गावर असल्याने आणि मूर्तीची भव्यता पाहता, हे मंदिर राजाच्या किंवा राजघराण्यातील व्यक्तींच्या शाही दर्शनासाठी मुद्दाम बांधले गेले असावे, असा अंदाज बांधता येतो. कारण, सर्वसामान्य नागरिकांसाठी गणपतीचे आणखी एक मंदिर याच टेकडीच्या दुसऱ्या बाजूला स्थित आहे. या दुसऱ्या मूर्तीचा आकार कडलेकाळू गणेशापेक्षा थोडा लहान आहे. राजघराण्याचा हा विघ्नहर्ता डोळ्यांत साठवून आम्ही टेकडीच्या पुढच्या भागात असलेल्या त्या दुसऱ्या गणपतीची मूर्ती पाहण्यासाठी पोहोचलो.

गणपतीच्या या दुसऱ्या आणि तितक्याच विलोभनीय मूर्तीचे नाव 'सासिवेकाळू गणेश' असे आहे. कन्नड भाषेमध्ये 'सासिवेकाळू' म्हणजे मोहरीचा दाणा. ही मूर्ती कडलेकाळू गणेशापेक्षा उंचीने थोडी लहान असून, तिचे पोट मोहरीच्या दाण्यासारखे गोलसर आणि गुबगुबीत दिसत असल्यामुळे तिला हे नाव पडले असावे. विजयनगर साम्राज्यातील व्यापारी आणि सामान्य नागरिक आपल्या दैनंदिन दर्शनासाठी प्रामुख्याने या सासिवेकाळू गणेशाच्या मंदिराचा वापर करत असावेत, असे तिथल्या एकूण रचनेवरून जाणवते.

हम्पीमध्ये प्रामुख्याने शैव आणि वैष्णव पंथाची अनेक भव्य मंदिरे पाहायला मिळतात, परंतु कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात ज्याच्या आराधनेने होते, त्या विघ्नहर्त्या गणरायाला विजयनगरच्या राजांनी विसरणे शक्यच नव्हते. हेमकुट टेकडीच्या उतारावर स्थित असलेल्या या दोन अवाढव्य एकाश्म मूर्ती म्हणजे विजयनगरच्या सुवर्णकाळातील शिल्पकलेचा आणि त्यांच्या भक्तीचा सर्वोच्च आविष्कार आहेत. एकाच अखंड पाषाणातून इतक्या भव्य आणि सुबक मूर्ती घडवणे, हे तत्कालीन मानवी बुद्धिमत्तेचे आणि संयमाचे एक मोठे आश्चर्य आहे. या दोन्ही मूर्तींच्या निर्मितीमागील इतिहास, आख्यायिका आणि स्थापत्यकला अतिशय रंजक आणि अभ्यासपूर्ण आहे.

सुरुवात करूया 'कडलेकाळू गणेश' मंदिरापासून. हे मंदिर केवळ एका मूर्तीपुरते मर्यादित नसून तो एक अतिशय भव्य आणि प्रशस्त असा वास्तू समूह आहे. या मंदिराचा जो समोरचा सभामंडप (महामंडप) आहे, तो हम्पीमधील सर्वात सुंदर आणि उंच मानल्या जाणाऱ्या मंडपांपैकी एक आहे. या सभामंडपाला आधार देणारे अत्यंत उंच आणि सडपातळ ग्रॅनाईटचे खांब आहेत. या प्रत्येक खांबावर विजयनगर शैलीचे वैशिष्ट्य असलेले पौराणिक प्राणी, नर्तिका, वादक आणि विविध देवदेवतांच्या मूर्ती अतिशय बारकाईने कोरलेल्या आहेत. या खांबांची उंची आणि त्यांची प्रमाणबद्धता पाहून आपण अक्षरशः अवाक होतो. या भव्य सभामंडपातून जेव्हा आपण गाभाऱ्यात प्रवेश करतो, तेव्हा समोर विराजमान असलेली पंधरा फूट उंचीची कडलेकाळू गणेशाची मूर्ती आपल्याला नतमस्तक व्हायला लावते. ही मूर्ती परिसरातील एकाच अवाढव्य नैसर्गिक खडकातून जागेवरच कोरलेली आहे.

परंतु, या मूर्तीचे दर्शन घेताना मनात एक भयंकर वेदना आणि खंतही निर्माण होते. या मूर्तीचे पोट आक्रमकांनी अतिशय वाईट पद्धतीने फोडलेले आहे. यामागे एक ऐतिहासिक संदर्भ सांगितला जातो. १५६५ च्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा आक्रमक हम्पीमध्ये घुसले, तेव्हा त्यांनी या मूर्तीची प्रचंड नासधूस केली. त्याकाळी अशी एक अफवा किंवा समज होता की, विजयनगरचे राजे आपल्या देवदेवतांच्या मूर्तींच्या पोटात अमूल्य रत्ने, हिरे आणि सोन्या-चांदीचा खजिना लपवून ठेवतात. याच खजिन्याच्या लालसेपोटी आक्रमकांनी या सुबक मूर्तीचे पोट फोडले आणि तिचे मोठे नुकसान केले. अर्थात, आतमध्ये कोणताही खजिना नव्हता, पण मानवी लालसेने एका अप्रतिम कलाकृतीचे कायमस्वरूपी नुकसान केले. हिंदू धर्मशास्त्रानुसार कोणत्याही भग्न किंवा खंडित मूर्तीची पूजा केली जात नाही, त्यामुळे आज या मंदिरात कोणतीही नियमित पूजाअर्चा होत नाही. तरीही, या मूर्तीच्या चेहऱ्यावरील सौम्य भाव, तिची भव्यता आणि आजूबाजूच्या खांबांवरील कलाकुसर हम्पीला भेट देणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाला आपल्याकडे आकर्षित करते. या मंदिराच्या सभामंडपात उभे राहून जेव्हा आपण बाहेर पाहतो, तेव्हा विरूपाक्ष मंदिराचे मुख्य गोपूर, आजूबाजूचा खडकाळ प्रदेश आणि खाली पसरलेला विस्तीर्ण राजबाजार यांचे अत्यंत विहंगम दृश्य दिसते. छायाचित्रकारांसाठी आणि इतिहासप्रेमींसाठी ही जागा म्हणजे एक मोठी पर्वणीच आहे.

हेमकुट टेकडीच्या दुसऱ्या बाजूला, म्हणजे दक्षिण उताराकडे थोडे खाली आल्यावर आपल्याला 'सासिवेकाळू गणेश' या दुसऱ्या महाकाय मूर्तीचे दर्शन घडते. कडलेकाळू गणेशाचे मंदिर जसे एका राजमार्गावर आणि अत्यंत भव्य अशा बंदिस्त गाभाऱ्यात आहे, तसे सासिवेकाळू गणेशाचे नाही. ही मूर्ती एका खुल्या आणि हवेशीर अशा मंडपामध्ये विराजमान आहे. या मूर्तीची उंची साधारणपणे आठ फूट इतकी असून ती देखील एकाच अखंड नैसर्गिक खडकातून कोरलेली आहे. या मूर्तीची रचना आणि त्यामागील इतिहास अत्यंत वेगळा आणि विलक्षण आहे.

या मूर्तीविषयी उपलब्ध असलेल्या ऐतिहासिक शिलालेखांनुसार, या खुल्या मंडपाची आणि मूर्तीची निर्मिती इसवी सन १५०६ मध्ये विजयनगरचे तत्कालीन सम्राट 'दुसरे नरसिंह' यांच्या स्मरणार्थ करण्यात आली होती. एका आख्यायिकेनुसार 'भानुपा' नावाच्या एका अत्यंत श्रीमंत मोहरीच्या व्यापाऱ्याने या मूर्तीची आणि मंडपाची निर्मिती आपल्या स्वतःच्या खर्चाने केली होती. तो व्यापारी मोहरीचा व्यापार करत असल्यामुळे आणि मूर्तीचे पोटही मोहरीच्या दाण्यासारखे दिसत असल्यामुळे याला 'सासिवेकाळू गणेश' असे नाव पडले असावे, असा इतिहासकारांचा एक ठाम अंदाज आहे. हे मंदिर सर्वसामान्य व्यापाऱ्यांनी आणि नागरिकांनी उभारलेले असल्यामुळे इथल्या वातावरणात एक वेगळाच जिव्हाळा जाणवतो.

सासिवेकाळू गणेशाच्या मूर्तीचे अत्यंत बारकाईने निरीक्षण केल्यावर आपल्याला अनेक रंजक गोष्टी पाहायला मिळतात. या मूर्तीला चार हात असून त्यामध्ये गणरायाने पाश, अंकुश, मोडलेला दात आणि मोदक धारण केलेला आहे. या गणपतीचे पोट अत्यंत गुबगुबीत आणि मोठे आहे. या मोठ्या पोटाभोवती एक साप पट्ट्यासारखा (कंबरपट्टा) बांधलेला स्पष्टपणे दिसून येतो. यामागे हिंदू पुराणातील एक अतिशय मजेशीर आणि गोड कथा आहे. एकदा गणरायाने खूप सारे मोदक खाल्ले. मोदक इतके जास्त खाल्ले की त्यांचे पोट आता फुटेल की काय अशी परिस्थिती निर्माण झाली. आपले पोट फुटू नये म्हणून त्यांनी घाईघाईने एका सापाला पकडले आणि त्यालाच आपल्या पोटाभोवती घट्ट बांधून घेतले. शिल्पकाराने ही पौराणिक कथा अत्यंत कल्पकतेने आणि हुबेहूब या पाषाणात कोरून काढली आहे.

परंतु, सासिवेकाळू गणेशाचे सर्वात मोठे आणि जगावेगळे वैशिष्ट्य या मूर्तीच्या पुढच्या भागात नसून तिच्या अगदी मागच्या बाजूला दडलेले आहे. अनेक पर्यटक या मूर्तीला समोरून पाहून निघून जातात आणि या अद्भुत चमत्काराला मुकतात. जर तुम्ही या मूर्तीच्या मागच्या बाजूला जाऊन पाहिले, तर तुम्हाला पाठीच्या भागावर एक स्त्रीची आकृती कोरलेली दिसेल. ही आकृती दुसरी तिसरी कुणाची नसून साक्षात माता पार्वतीची आहे. शिल्पकाराने ही मूर्ती अशी घडवली आहे की, जणू काही माता पार्वती आपल्या पाठीमागून येून बाळ गणेशाला आपल्या कुशीत आणि मांडीवर घेऊन बसली आहे. माता पार्वतीचा तो आधार आणि बाळ गणेशाचे ते रूप या एकाच दगडातून दोन वेगवेगळ्या कोनातून अतिशय प्रभावीपणे दाखवण्यात आले आहे. आई आणि मुलाच्या प्रेमाचे इतके सुंदर, कल्पक आणि भव्य दगडी प्रतीक संपूर्ण भारतात दुसरीकडे कुठेही पाहण्यास मिळत नाही.

विजयनगरचे ते अज्ञात शिल्पकार केवळ दगडावर हातोडा चालवणारे कामगार नव्हते, तर ते अत्यंत उच्च दर्जाचे विचारवंत, भक्त आणि कल्पक कलावंत होते. त्यांनी या निर्जीव आणि कठोर मानल्या जाणाऱ्या ग्रॅनाईट दगडांमध्ये आईची ममता, पौराणिक कथांचा गोडवा आणि राजांचे वैभव अतिशय सहजतेने गुंफले आहे. हम्पीच्या या लाल मातीत, एकाच टेकडीवर विराजमान झालेले हे दोन्ही गणेश म्हणजे हम्पीच्या गौरवशाली आणि वैभवसंपन्न इतिहासाचे दोन अत्यंत भक्कम आधारस्तंभ आहेत. एकीकडे राजेशाही थाटात बसलेला कडलेकाळू गणेश आपल्याला विजयनगरच्या अथांग श्रीमंतीची आठवण करून देतो, तर दुसरीकडे व्यापाऱ्याने उभारलेला आणि आईच्या कुशीत बसलेला सासिवेकाळू गणेश आपल्याला तत्कालीन समाजाच्या साधेपणाची आणि त्यांच्या निस्सीम भक्तीची ओळख करून देतो. या दोन्ही महाकाय विघ्नहर्त्यांचे दर्शन घेतल्याशिवाय विजयनगरच्या साम्राज्याची आणि त्यांच्या अद्वितीय शिल्पकलेची ही रोमांचक सफर खऱ्या अर्थाने पूर्णत्वास जाऊच शकत नाही.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर