हम्पीच्या भग्न अवशेषांतील पाऊलखुणा

हम्पीच्या या ऐतिहासिक प्रवासाची सुरुवात आम्ही विजयनगर साम्राज्याच्या अगदी केंद्रस्थानी असलेल्या राजघराण्याच्या पाऊलखुणांपासून केली. एकेकाळी केवळ भारतातच नव्हे, तर संपूर्ण जगात आपल्या अफाट संपत्ती, व्यापार आणि वैभवासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या विजयनगर साम्राज्याच्या खाणाखुणा आजही हम्पीच्या मातीत भग्न अवशेषांच्या रूपाने विखुरलेल्या पाहायला मिळतात. या शहराच्या मध्यवर्ती भागात फेरफटका मारताना राजदरबार, आकाशाला गवसणी घालू पाहणारा महानवमी डिब्बा, विस्तीर्ण राजप्रांगण, एकाच दगडात कोरलेले एकशिला द्वार, सामूहिक भोजनशाळा, रहस्यमय भूमिगत कक्ष, अतिशय सुसज्ज असे सार्वजनिक स्नानगृह आणि तत्कालीन प्रगत तंत्रज्ञानाची साक्ष देणाऱ्या प्राचीन जलवाहिन्या (पाईपलाईन्स) पाहायला मिळाल्या. यासोबतच विजयनगरचा पाया रचणारे राजा हरिहरराय आणि साम्राज्याला खऱ्या अर्थाने सुवर्णयुगात घेऊन जाणारे महान सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या महालांचे आणि राजघराण्याच्या लक्ष्मी मंदिराचे अवशेषही या परिसरात आम्हाला पाहायला मिळाले. हे सर्व पाहताना भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाचे मोलाचे कार्य प्रकर्षाने जाणवते. या विस्तीर्ण परिसरात आजही पुरातत्त्व विभागाकडून उत्खननाचे आणि संवर्धनाचे काम अतिशय वेगाने चालू आहे. उत्खननातून सापडणाऱ्या प्रत्येक छोट्या-मोठ्या गोष्टीची अतिशय काळजीपूर्वक पुनर्रचना केली जात आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाचे हे अहोरात्र चाललेले प्रयत्न पाहून असे वाटते की, जणू काही ते विजयनगरचा हा वैभवशाली इतिहास पुन्हा एकदा आजच्या पिढीच्या डोळ्यांसमोर जिवंत करण्यासाठीच मग्न आहेत.

विजयनगर साम्राज्याचा हा मुख्य परिसर, ज्याला आपण रॉयल एन्क्लोजर (राजप्रांगण) म्हणतो, तो खऱ्या अर्थाने या सत्तेचा आणि प्रशासनाचा गाभा होता. या विस्तीर्ण परिसरातील प्रत्येक दगड आणि प्रत्येक वास्तू आपला एक वेगळा, थक्क करणारा इतिहास सांगते. आज हे सर्व जरी अवशेषांच्या रूपात असले, तरी त्यांच्या भव्यतेवरून आपण त्या काळातील सुबत्तेची कल्पना करू शकतो.

राजप्रांगण (रॉयल एन्क्लोजर)

विजयनगरचे राजप्रांगण हे शेकडो एकरांवर पसरलेले एक अत्यंत सुरक्षित आणि तटबंदी असलेले क्षेत्र होते. राजांचे महाल, मंत्र्यांची निवासस्थाने, महत्त्वाची प्रशासकीय कार्यालये आणि लष्करी मुख्यालये याच प्रांगणात वसलेली होती. या संपूर्ण परिसराला अनेक भक्कम दरवाजांनी आणि उंच भिंतींनी सुरक्षित केलेले होते. राजप्रांगणात फिरताना आपल्याला तत्कालीन नगररचनेचे उत्तम उदाहरण पाहायला मिळते. रस्ते एकमेकांना काटकोनात छेदतात आणि प्रत्येक वास्तूच्या बांधकामात एक विशिष्ट प्रमाणबद्धता दिसून येते. चौदाव्या शतकापासून ते सोळाव्या शतकापर्यंत अनेक राजांनी या प्रांगणात भर घातली आणि त्याचे सौंदर्य वाढवले. आज जरी येथे भव्य महाल उभे नसले, तरी जमिनीवर दिसणारे दगडी चौथरे आणि रस्त्यांची आखणी आपल्याला एका सुनियोजित शहराची आठवण करून देतात.

महानवमी डिब्बा

राजप्रांगणातील सर्वात उंच, भव्य आणि पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेणारी वास्तू म्हणजे 'महानवमी डिब्बा'. हा एक अवाढव्य आणि उंच असा दगडी चौथरा आहे. सम्राट कृष्णदेवरायांनी ओरिसाच्या उदयगिरीवर मिळवलेल्या ऐतिहासिक आणि निर्णायक विजयाच्या स्मरणार्थ या भव्य वास्तूची निर्मिती केली होती. दसरा किंवा नवरात्रीच्या (महानवमी) काळात या चौथऱ्यावर एक भव्य मंडप उभारला जात असे आणि खुद्द सम्राट तिथे सिंहासनावर विराजमान होत असत. या उंचावरील जागेवरून राजा आपल्या सैन्याचे संचलन, विविध राज्यांतून आलेल्या दूतांच्या भेटी, कुस्तीचे सामने, हत्तींच्या झुंजी आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम पाहत असत. महानवमी डिब्ब्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या चहूबाजूंनी असलेले अप्रतिम कोरीव काम. या चौथऱ्याच्या भिंतींवर तत्कालीन समाजजीवन, परदेशी व्यापाऱ्यांच्या भेटी, उंट आणि अरबी घोड्यांचे व्यापार, शिकारीचे प्रसंग आणि नर्तकींच्या अतिशय सुबक आकृत्या कोरलेल्या आहेत. हे कोरीव काम पाहताना पंधराशे वर्षांपूर्वीचे विजयनगर आपल्या डोळ्यांसमोर अक्षरशः उभे राहते.

राजदरबार (किंग्स ऑडियन्स हॉल)

महानवमी डिब्ब्यापासून काही अंतरावरच राजदरबाराचे भव्य अवशेष विखुरलेले आहेत. याला 'शंभर खांबांचा दरबार' असेही म्हटले जाते. राजा कृष्णदेवराय याच ठिकाणी आपला दरबार भरवत असत आणि प्रजेच्या समस्या ऐकून घेत असत. आज या ठिकाणी एक अतिशय मोठा आणि रुंद दगडी चौथरा पाहायला मिळतो, ज्यावर लाकडी खांब रोवण्यासाठी शंभर मोठे चौकोनी खड्डे (सॉकेट्स) केलेले आहेत. विजयनगरच्या वास्तुकलेत अनेकदा तळजोड आणि चौथरे हे भक्कम दगडाचे असत आणि त्यावरील बांधकाम लाकडाचे असायचे. १५६५ मध्ये तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा विजयनगरची राखरांगोळी करण्यात आली, तेव्हा परकीय आक्रमकांनी या दरबाराचे लाकडी खांब आणि छत जाळून खाक केले. आज शिल्लक असलेल्या या चौथऱ्याच्या भव्यतेवरूनच आपण एकेकाळी हा दरबार किती विशाल आणि भव्य असेल, याची केवळ कल्पनाच करू शकतो.

एकशिला द्वार (मोनोलिथिक गेट)

विजयनगरचे कारागीर दगडांशी कसे खेळत असत, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे येथील 'एकशिला द्वार' होय. एकाच अखंड आणि प्रचंड मोठ्या पाषाणातून हे प्रवेशद्वार कोरण्यात आले आहे. या दरवाजाच्या बिजागऱ्या, कड्या आणि कुलूप लावण्यासाठीच्या जागा या सर्व गोष्टी त्याच एकाच दगडातून अतिशय कौशल्याने कोरलेल्या आहेत. एवढा मोठा आणि जड दगडी दरवाजा बिजागऱ्यांवर कसा फिरत असेल, हा विचार करून आजचे अभियंते आणि वास्तूविशारदही थक्क होतात. या दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. हा दरवाजा कदाचित राजप्रांगणाच्या एखाद्या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि सुरक्षित भागात जाण्याचा मुख्य मार्ग असावा. आज हा दरवाजा जरी जमिनीवर पडलेला असला, तरी त्याचे वजन आणि त्याचे प्रमाणबद्ध कोरीव काम पाहून तत्कालीन तंत्रज्ञानाला सलाम करावासा वाटतो.

भोजनशाळा (पब्लिक डायनिंग एरिया)

विजयनगरच्या राजप्रांगणात हजारो सैनिक, अधिकारी आणि कामगार वावरत असत. त्यांच्यासाठी रोजच्या भोजनाची व्यवस्था करणे हे एक मोठे जिकिरीचे काम होते. परंतु येथील भोजनशाळेची व्यवस्था पाहून राजांच्या दूरदृष्टीचे कौतुक वाटते. या परिसरात एका मोठ्या नैसर्गिक खडकावर आणि लांबच लांब दगडी पट्ट्यांवर गोलाकार ताटे आणि त्या ताटांच्या बाजूला वाट्यांचे आकार कोरलेले आहेत. म्हणजेच खाण्यासाठी वेगळ्या ताटांची गरजच नव्हती. लोक या दगडी ताटांच्या रांगेत बसत आणि त्यांना तिथेच जेवण वाढले जात असे. या भोजनशाळेतून पाण्याची व्यवस्था करण्यासाठी छोट्या पन्हाळ्याही कोरलेल्या आहेत, जेणेकरून जेवणानंतर ताटे धुणे आणि स्वच्छ करणे सोपे जावे. हजारोंच्या संख्येने असलेल्या लोकांसाठी बनवलेली ही नैसर्गिक दगडी भोजनशाळा तत्कालीन सार्वजनिक व्यवस्थापनाचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे.

भूमिगत कक्ष (अंडरग्राउंड सिक्रेट चेंबर)

राजप्रांगणात फिरताना एक पायऱ्या असलेली गूढ वास्तू लागते, जी आपल्याला जमिनीच्या खाली घेऊन जाते. यालाच भूमिगत कक्ष किंवा सिक्रेट कौन्सिल चेंबर म्हटले जाते. हा कक्ष पूर्णपणे जमिनीखाली कोरलेला असून याच्या निर्मितीमागे दोन मुख्य कारणे असावीत. पहिले कारण म्हणजे गोपनीयतेचे. राज्याच्या अत्यंत महत्त्वाच्या, गुप्त बैठका आणि युद्धकाळातील खलबते करण्यासाठी या गुप्त कक्षाचा वापर केला जात असावा. दुसरे कारण म्हणजे हम्पीमधील कडक उन्हाळा. जमिनीखाली असल्यामुळे भर उन्हाळ्यातही हा कक्ष अतिशय थंड आणि आल्हाददायक राहत असे. या कक्षाच्या आत जाण्यासाठी अरुंद वाटा आणि अंधारे मार्ग आहेत, जे राजांच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत विचारपूर्वक बनवले गेले होते. आतमध्ये गेल्यानंतर त्या काळातील गूढ आणि रहस्यमय वातावरणाचा प्रत्यय आजही येतो.

सार्वजनिक स्नानगृह (पब्लिक बाथ्स)

विजयनगर साम्राज्यातील लोकांचे आणि विशेषतः राजघराण्यातील व्यक्तींचे राहणीमान किती उच्च आणि प्रगत होते, हे येथील सार्वजनिक आणि शाही स्नानगृहांवरून समजते. या परिसरात अनेक लहान-मोठी स्नानगृहे आहेत. ही स्नानगृहे म्हणजे साधे पाण्याचे तलाव नसून त्यांची रचना अतिशय कलात्मक आहे. आत उतरण्यासाठी सुबक पायऱ्या, कपडे बदलण्यासाठी आजूबाजूला छोटे कक्ष आणि सुगंधी द्रव्यांचा वापर करण्यासाठी केलेल्या खास जागा येथे पाहायला मिळतात. या स्नानगृहांमध्ये ताजे आणि स्वच्छ पाणी सतत खेळते राहील आणि वापरलेले पाणी बाहेर निघून जाईल, अशी अतिशय अचूक व्यवस्था केलेली होती. राजघराण्यातील स्त्रियांसाठी असलेले 'क्वीन्स बाथ' हे या परिसरातील असेच एक अतिशय विलोभनीय आणि इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचा प्रभाव असलेले स्नानगृह आहे.

जुन्या काळाच्या पाणी वाहून नेणाऱ्या प्राचीन पाईपलाईन्स (स्टोन अ‍ॅक्वाडक्ट्स)

हम्पीच्या संपूर्ण परिसरात जर कोणती गोष्ट आपल्याला सर्वाधिक अचंबित करत असेल, तर ती म्हणजे येथील प्राचीन आणि प्रगत जल व्यवस्थापन प्रणाली. तुंगभद्रा नदी राजप्रांगणापासून बरीच दूर आणि खालच्या पातळीवर होती. अशा स्थितीत संपूर्ण शहराला, महालांना आणि बागांना पाणीपुरवठा करण्यासाठी विजयनगरच्या अभियंत्यांनी दगडी पाईपलाईन्स आणि पन्हाळ्यांचे एक अवाढव्य जाळे विणले होते. प्रचंड मोठ्या दगडांना मधून कोरून त्यातून पाणी वाहून नेण्याची व्यवस्था केली होती. गुरुत्वाकर्षणाचा अतिशय अचूक अभ्यास करून या पाईपलाईन्सची रचना केली होती, ज्यामुळे कोणत्याही आधुनिक मोटारीशिवाय पाणी राजप्रांगणातील तलावांपर्यंत आणि स्नानगृहांपर्यंत पोहोचत असे. पाण्याचा दाब नियंत्रित करण्यासाठी मधेमधे सायफन्स आणि छोटे हौद बनवलेले होते. दुष्काळातही राज्याला पाण्याची कमतरता भासू नये म्हणून अनेक मोठे तलाव आणि पायऱ्यांच्या विहिरी (पुष्करणी) या पाईपलाईन्सद्वारे एकमेकांशी जोडलेल्या होत्या. ही जल व्यवस्थापन प्रणाली आजच्या आधुनिक जगतालाही एक मोठा धडा देणारी आहे.

राजा हरिहरराय आणि सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या महालांचे अवशेष

विजयनगर साम्राज्याची पायाभरणी करणारे संगम घराण्याचे राजे हरिहरराय आणि बुक्काराय, तसेच या साम्राज्याला यशाच्या सर्वोच्च शिखरावर नेणारे तुलुव घराण्याचे महान सम्राट कृष्णदेवराय, यांचे महाल याच प्रांगणात दिमाखात उभे होते. तत्कालीन परदेशी प्रवासी 'डोमिंगो पेस' याने आपल्या नोंदींमध्ये सम्राट कृष्णदेवरायांच्या महालांचे अतिशय सुंदर आणि थक्क करणारे वर्णन करून ठेवले आहे. त्याच्या मते हे महाल सोने, चांदी, हस्तिदंत आणि मौल्यवान रत्नांनी मढवलेले होते. दुर्दैवाने, तालिकोटाच्या युद्धानंतर झालेल्या भीषण विध्वंसामध्ये हे लाकडी आणि अतिशय सुंदर महाल जळून खाक झाले. आज त्या जागी केवळ त्यांच्या पायाचे अवाढव्य दगडी चौथरे शिल्लक आहेत. या चौथऱ्यांची लांबी, रुंदी आणि त्यांची उंची पाहूनच आपण यावर उभे असलेले महाल किती गगनचुंबी आणि भव्य असतील याचा अंदाज बांधू शकतो. या चौथऱ्यांच्या कडांवर कोरलेली सुंदर नक्षी आजही या महालांच्या गतवैभवाची मूक साक्ष देत आहे.

लक्ष्मी मंदिराचे अवशेष

राजघराण्यातील लोकांच्या दैनंदिन उपासनेसाठी आणि धार्मिक कार्यांसाठी राजप्रांगणाच्या आतच अनेक छोटी-मोठी मंदिरे बांधलेली होती. यापैकीच एक अत्यंत महत्त्वाचे मंदिर म्हणजे लक्ष्मी मंदिर. संपत्ती आणि वैभवाची देवता असलेल्या लक्ष्मीमातेचे हे मंदिर राजघराण्यासाठी अत्यंत पवित्र स्थान होते. आज या मंदिराचे केवळ अवशेष शिल्लक असले तरी, त्याचे प्रवेशद्वार, गाभारा आणि सभामंडपाची आखणी स्पष्टपणे दिसून येते. या मंदिराच्या भिंतींवर आणि उरलेल्या खांबांवर देवी-देवतांच्या आणि फुला-पानांच्या अतिशय नाजूक आणि सुबक आकृत्या कोरलेल्या आहेत. विजयनगरचे राजे युद्धावर जाण्यापूर्वी किंवा कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात करण्यापूर्वी याच लक्ष्मी मंदिरात येऊन दर्शन घेत असत आणि आशीर्वाद मागत असत. आज जरी तिथे मूर्ती नसली तरी त्या परिसरातील शांतता आणि पावित्र्य आपल्याला त्या काळातील भक्तीभावाची जाणीव करून देते.

हम्पीचे हे राजप्रांगण आणि तिथले अवशेष म्हणजे केवळ पडक्या भिंती आणि दगडांचे ढिगारे नाहीत. ते एक जिवंत महाकाव्य आहे, जे आपल्याला भारताच्या सुवर्णयुगाची आठवण करून देते. राजांचे शौर्य, कारागिरांची प्रतिभा, अभियंत्यांचे अचूक गणित आणि प्रजेची सुबत्ता या सर्व गोष्टींचा उत्कृष्ट संगम या मातीत झाला होता. या भग्न अवशेषांमधून चालताना आपण नकळतपणे त्या सोळाव्या शतकात हरवून जातो आणि विजयनगरच्या त्या अतुलनीय वैभवाला मनापासून सलाम करतो. भारतीय पुरातत्त्व विभागाचे हे प्रयत्न असेच चालू राहिले, तर येणाऱ्या पिढ्यांना हा महान इतिहास नक्कीच अधिक स्पष्टपणे आणि अभिमानाने पाहता येईल यात कोणतीही शंका नाही.

--- तुषार भ. कुटे

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत