विजयनगरच्या प्रवेशद्वारी...

बदामीचा ऐतिहासिक प्रवास आणि गजेंद्रगड पाहिल्यानंतर आम्ही कर्नाटकातील कणकगिरीला पोहोचलो होतो. तिथे शिवरायांचे थोरले बंधू संभाजीराजे यांच्या समाधीचे दर्शन घेऊन आमचा मोर्चा अखेर आमच्या पुढच्या ध्येयाकडे, म्हणजेच 'हम्पी'च्या दिशेने वळला. प्रवासाच्या या टप्प्यात नियोजित वेळेपेक्षा आम्हाला बराच उशीर झाला होता. घड्याळात संध्याकाळचे साडेपाच वाजून गेले होते आणि हम्पी इथून अजूनही जवळपास पन्नास किलोमीटर दूर होते. तिथे पोहोचेपर्यंत नक्कीच अंधार पडणार, याची आम्हाला पूर्ण कल्पना आली होती. सुदैवाने या रस्त्यावर फारशी रहदारी नव्हती. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंनी अतिशय नियोजनबद्ध पद्धतीने लावलेल्या गर्द झाडांची एक सुंदर नैसर्गिक कमान तयार झाली होती. त्या झाडांच्या शीतल छायेतून आणि निवांत वातावरणातून आमचा प्रवास अतिशय वेगाने सुरू होता. वाटेत 'गंगावती' नावाचे एक मोठे तालुक्याचे ठिकाण लागले. शहराची आणि संध्याकाळची वेळ असल्याने तिथे बऱ्यापैकी ट्रॅफिक होते. त्या वाहनांच्या गर्दीतून आणि गजबजाटातून हळूहळू मार्ग काढत आम्ही कसेबसे ते शहर मागे टाकले आणि पुन्हा एकदा मोकळ्या रस्त्याला लागलो.

आकाशात आता ढगांची तुरळक गर्दी जमू लागली होती. त्या काळ्या-पांढऱ्या ढगांमधून मावळत्या सूर्याची कोवळी किरणे अधूनमधून खाली डोकावत होती आणि संपूर्ण वातावरणाला एक शीतल प्रकाश देत होती. जसजशी संध्याकाळ गडद होत होती, तसतसे निसर्गाचे आणि वातावरणाचे रंगही बदलू लागले होते. अनेक दिवस, किंबहुना अनेक वर्षे ज्या प्रकर्षाने आम्ही या क्षणाची आणि या स्थळाची वाट पाहत होतो, त्या हम्पीच्या अगदी उंबरठ्यावर आम्ही येऊन ठेपलो होतो. आकाशात आता निळ्या, पांढऱ्या आणि केशरी रंगांच्या छटा एकमेकांत मिसळून निसर्गाचा एक अद्भुत आणि विलोभनीय कॅनव्हास तयार झाला होता. या संध्याकाळच्या परिसरातील ती विलक्षण शांतता मनाला एक वेगळाच आनंद आणि सुखाची अनुभूती देत होती. अखेरीस, तो बहुप्रतीक्षित क्षण आला. आम्ही तुंगभद्रा नदीवरील त्या लांबलचक पण काहीशा अरुंद पुलावरून पलीकडच्या तीरावर प्रवेश केला. आणि खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या त्या महान आणि प्राचीन साम्राज्याच्या हद्दीत आमचे पाऊल पडले.

नदी ओलांडताच इथल्या हवेत आणि वातावरणात एक वेगळ्याच प्रकारचा, इतिहासाचा गंध जाणवू लागला. हम्पीची सर्वात मोठी ओळख असलेली इथली भौगोलिक रचना आता आमच्या डोळ्यांसमोर उभी होती. चहूबाजूंनी दिसणारे डोंगर हे साधे डोंगर नव्हते, तर ते अवाढव्य गोलाकार दगडांची एकावर एक रचलेली रास असल्यासारखे वाटत होते. निसर्गाची ही किमया खरोखरच अचंबित करणारी होती. हे सर्व पाहताना असे वाटत होते की, हजारो वर्षांपूर्वी कुणीतरी महाकाय मानवाने किंवा देवदूताने अथक प्रयत्नांनी हे महाकाय दगड या डोंगरांवर आणून रचले असावेत. आणि गेले कित्येक शतके हे दगड त्याच ठिकाणी, त्याच अवस्थेत कोणताही तोल न गमावता निशब्दपणे इतिहासाचे मूक साक्षीदार बनून ठाण मांडून बसलेले आहेत. त्या गूढ आणि स्तब्ध डोंगरांच्या मधून जाणाऱ्या नागमोडी वळणांवरून आमची गाडी पुढे चालली होती. संध्याकाळचा वाऱ्याचा वेग आता काहीसा मंदावला होता. हम्पी आता अगदी जवळ आलंय, ही भावनाच मनाला कमालीची सुखावत होती. मागील चार ते पाच वर्षे ज्या गोष्टीचे स्वप्न पाहिले, ते ठिकाण आता काही क्षणांतच प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर उभे राहणार होते. या नुसत्या विचारानेच अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि आनंदाचे शहारे आले.

एव्हाना बऱ्यापैकी अंधार पडला होता आणि रात्र हळूहळू आपला अंमल प्रस्थापित करत होती. तरीदेखील पश्चिम क्षितिजावर सूर्यकिरणांच्या लालसर आणि फिकट केशरी छटा अजूनही रेंगाळत होत्या. अशा या माखलेल्या संध्याकाळी आम्ही 'कमलापूर' गावामध्ये प्रवेश केला. गावाच्या वेशीवरच नगरपंचायतीने लावलेला एक मोठा फलक आमचे लक्ष वेधून घेत होता. त्यावर इंग्रजी आणि कन्नड भाषेमध्ये "विजयनगरमध्ये आपले सहर्ष स्वागत आहे" असे दिमाखात लिहिलेले होते. तो फलक वाचताच एका महान साम्राज्याचे अतिथी झाल्याची भावना मनात निर्माण झाली. त्यातून आत गेल्यावर कमलापूरच्या शहरी आणि पक्क्या रस्त्यांवरून आम्ही मार्गस्थ झालो. थोडं बाहेर आल्यानंतर गावाच्या एका अत्यंत भव्य तलावाच्या कडेकडेने आमची गाडी पुढे चालू लागली. रस्त्यावरील दिव्यांच्या पिवळसर प्रकाशाचे प्रतिबिंब त्या तलावाच्या संथ पाण्यावर नकळतपणे पडत होते आणि त्यातूनच पाण्याच्या लाटांवर रंगीबेरंगी व सोनेरी छटांचे एक सुंदर दृश्य पाहायला मिळत होते. हम्पीच्या मुख्य भागाकडे जाणाऱ्या एका ऐतिहासिक कमानीतून आणि प्रवेशद्वारातून आम्ही आत गेलो.

हम्पीमध्ये पोहोचल्यावर सर्वात आधी राहण्याची सोय करणे गरजेचे होते. ज्या गेस्ट हाऊसवर आम्ही राहण्यासाठी आधी चौकशी केली होती, तिथे पोहोचल्यावर आम्हाला एक धक्का बसला. आमच्या नियोजित तीन दिवसांच्या मुक्कामापैकी तिसऱ्या दिवसासाठी तिथे आधीच बुकिंग फुल्ल झालेले होते. त्यामुळे आम्हाला तिथे सलग तीन दिवस राहता येणार नव्हते. पण आमच्या मनात फारशी चिंता नव्हती, कारण सध्या हम्पीमध्ये पर्यटनाचा ऑफ-सीझन चालू होता. उन्हाळ्याचे दिवस असल्याने कुठे ना कुठे नक्कीच चांगली जागा मिळेल, असा आम्हाला ठाम विश्वास होता. आणि अखेरीस आमचा हा विश्वास सार्थ ठरला. शोध घेता घेता एका अतिशय सुंदर आणि निवांत गेस्ट हाऊसमध्ये आम्हाला दोन रूम्स मिळाल्या. जेव्हा आम्ही तिथे गेलो, तेव्हा आम्हाला समजले की हे तेच गेस्ट हाऊस होते जिथे प्रसिद्ध मराठी चित्रपट 'हम्पी'चे शूटिंग झाले होते आणि त्यातील प्रमुख कलाकार सोनाली कुलकर्णी आणि ललित प्रभाकर हे याच ठिकाणी थांबले होते. हे ऐकल्यावर आम्हाला सुखद धक्काच बसला. कदाचित याच खास आणि सिनेमॅटिक ठिकाणी राहणे आमच्या नशिबात आधीपासूनच लिहिलेले असावे, म्हणूनच त्या पहिल्या गेस्ट हाऊसमध्ये आम्हाला जागा मिळाली नसावी, अशी गोड समजूत आम्ही करून घेतली.

रुममध्ये सामान टाकून थोडे ताजेतवाने झाल्यावर आम्ही गेस्ट हाऊसच्या बाहेर आलो. हम्पीची ती रात्र अतिशय शांत आणि गूढ वाटत होती. शहरी गोंगाटापासून पूर्णपणे मुक्त असलेल्या या वातावरणात केवळ रातकिड्यांचा किर्रर्र आवाज आणि अधूनमधून वाहणाऱ्या वाऱ्याची सळसळ ऐकू येत होती. आकाशात ताऱ्यांची मोठी गर्दी जमली होती. प्रदूषणाचा लवलेशही नसल्यामुळे इथले आकाश अतिशय निरभ्र आणि स्पष्ट दिसत होते. दूरवर अंधारात हरवलेल्या त्या महाकाय दगडांच्या आकृत्या रात्रीच्या वेळी अधिकच रहस्यमय भासत होत्या. याच भूमीवर एकेकाळी कृष्णदेवरायांसारख्या महान सम्राटाने राज्य केले होते. इथल्याच रस्त्यांवरून एकेकाळी हिरे-माणकांची उघड्यावर खरेदी-विक्री होत असे. विजयनगर साम्राज्याचे ते सुवर्णयुग आणि त्यानंतर पंधराशे पासष्टच्या तालिकोटा युद्धानंतर या शहराची झालेली दुर्दैवी राखरांगोळी, हे सर्व इतिहासकाळातील प्रसंग डोळ्यांसमोर एखाद्या ऐतिहासिक चित्रपटासारखे तरळू लागले.

उद्यापासून सलग तीन दिवस आम्हाला या भग्न पण तितक्याच वैभवशाली राजधानीची पायपीट करायची होती. इथले विरूपाक्ष मंदिर, विठ्ठल मंदिरातील संगीतमय खांब, राणीचा महाल, हत्तीखाना आणि तुंगभद्रेचा तो विस्तीर्ण किनारा या सर्व गोष्टींना प्रत्यक्ष भेट देण्याची उत्सुकता आता शिगेला पोहोचली होती. आजचा संपूर्ण दिवस प्रवासात आणि ऐतिहासिक वास्तू पाहण्यात गेला होता. बदामी, गजेंद्रगड ते थेट हम्पी असा हा प्रवास थकवणारा असला, तरी हम्पीच्या या पहिल्याच रात्रीने आमचा सगळा थकवा कुठल्याकुठे पळवून लावला होता. ज्या जागेवर उभं राहण्याचं स्वप्न गेली अनेक वर्षे पाहिलं, त्या जागेवर आपण अखेर पोहोचलो आहोत, ही कृतार्थतेची भावना घेऊनच आम्ही उद्याच्या एका नव्या आणि रोमांचक ऐतिहासिक सफरीची स्वप्ने रंगवत झोपी गेलो. विजयनगरने आमचे अतिशय प्रेमाने आणि एका अनोख्या पद्धतीने स्वागत केले होते.

--- तुषार भ. कुटे.

#कर्नाटक #बदामी #हंपी #मराठी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत