लोटस महाल आणि 'जनाना एन्क्लोजर'चा तो ऐतिहासिक परिसर पाहून आम्ही पुढे मार्गस्थ झालो. याच परिसराच्या एका भक्कम आणि उंच भिंतीच्या अगदी मागच्या बाजूस विजयनगर साम्राज्याचे अवाढव्य सामर्थ्य दर्शवणारा 'हत्तीखाना' म्हणजेच हत्तीशाळा आमच्यासमोर उभी राहिली. शेकडो वर्षे उलटून गेली आणि अनेक आक्रमणांचे घाव या शहराने सोसले, तरीही ही अवाढव्य इमारत आजही अतिशय भक्कम आणि सुस्थितीमध्ये उभी आहे. ही भव्य इमारत पाहताना अनेक सामान्य पर्यटकांना असा प्रश्न पडू शकतो की, प्राण्यांना बांधण्यासाठी इमारतीची इतकी भव्य आणि गुंतागुंतीची रचना का केली असावी? पण यामागे तत्कालीन राजांचा एक अतिशय स्पष्ट आणि व्यावहारिक उद्देश होता. तो म्हणजे, राजघराण्यातील अत्यंत महत्त्वाच्या आणि युद्धात आघाडीवर असणाऱ्या महाकाय हत्तींची देखभाल करणे त्यांच्या माहुतांना अधिक सोपे जावे. या हत्तीशाळेत एकाच वेळी तब्बल अकरा हत्तींना अतिशय सुरक्षितपणे बांधण्याची आणि त्यांच्या राहण्याची सोय केलेली होती. या हत्तीशाळेच्या इमारतीला काटकोनात, म्हणजेच बरोबर नव्वद अंशांच्या कोनात डाव्या बाजूला माहुतांची निवासस्थाने बांधलेली दिसून आली. हत्तीशाळेच्या छतावर नजर टाकली असता, प्रत्येक घुमट हा वेगवेगळ्या स्थापत्यशैलीत अतिशय कल्पकतेने बांधलेला दिसतो. सध्या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने (एएसआय) या माहुतांच्या निवासस्थानांचे एका सुंदर संग्रहालयात रूपांतर केले असून, तिथे विजयनगरच्या इतिहासाचा अनमोल ठेवा पाहायला मिळतो.
विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास वाचताना आपल्याला पावलोपावली त्यांच्या अफाट लष्करी सामर्थ्याची आणि प्रबळ अर्थव्यवस्थेची प्रचिती येते. या लष्करी सामर्थ्याचा सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा कणा म्हणजे त्यांचे बलाढ्य हत्तीदल होय. प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात युद्धाच्या मैदानावर हत्तींची भूमिका आजच्या काळातील 'रणगाड्यांसारखी' असायची. विजयनगरच्या सैन्यात हजारो हत्ती होते, जे शहराच्या बाहेरील वेगवेगळ्या छावण्यांमध्ये ठेवले जात असत. परंतु, हम्पीच्या या मध्यवर्ती आणि सुरक्षित राजप्रांगणाच्या अगदी जवळ स्थित असलेली ही अकरा कक्षांची 'हत्तीशाळा' त्या हजारो हत्तींसाठी नक्कीच नव्हती. ही विशेष हत्तीशाळा केवळ राजघराण्यातील अत्यंत लाडक्या, राजेशाही आणि सोहळ्यांमध्ये सहभागी होणाऱ्या प्रमुख हत्तींसाठीच बनवण्यात आली होती. महानवमीच्या (दसरा) ऐतिहासिक मिरवणुकीत जे हत्ती सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांनी मढवून रुबाबात चालत असत, त्यांचीच राहण्याची आणि देखभालीची ही शाही व्यवस्था होती. प्राण्यांसाठी बांधलेली इतकी भव्य आणि सुंदर वास्तू संपूर्ण भारतात अन्यत्र कुठेही पाहायला मिळत नाही, हे या हत्तीशाळेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे.
स्थापत्यकलेचा विचार केल्यास, ही हत्तीशाळा म्हणजे 'इंडो-इस्लामिक' वास्तुकलेचा एक अत्यंत उत्कृष्ट आणि नयनरम्य नमुना आहे. ही इमारत सलग आणि एकाच रेषेत बांधलेली असून, यामध्ये हत्तींना बांधण्यासाठी अकरा अतिशय प्रशस्त आणि उंच असे कक्ष (खोल्या) तयार करण्यात आलेले आहेत. या इमारतीची भव्यता तिच्या छतावरून अधिक स्पष्ट होते. या अकरा कक्षांच्या छतांवर अकरा अवाढव्य घुमट उभारलेले आहेत. या घुमटांची रचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. सर्व घुमट एकाच आकाराचे नसून ते आलटून-पालटून वेगवेगळ्या शैलीत बांधलेले आहेत. काही घुमट हे इस्लामिक शैलीनुसार पूर्णपणे गोलाकार आहेत, तर काही घुमट हे अष्टकोनी आणि द्राविड-हिंदू शैलीनुसार पायऱ्या-पायऱ्यांचे शिखरासारखे आहेत. या इमारतीच्या अगदी मध्यभागी असलेला सहावा कक्ष हा इतर सर्व कक्षांपेक्षा आकाराने थोडा मोठा आणि अधिक सुशोभित केलेला आहे. या मध्यवर्ती कक्षावर पूर्वी एक अत्यंत भव्य असे लाकडी शिखर किंवा मंडप असावा, असे इतिहासकारांचे मत आहे. हा मधला कक्ष राजाच्या सर्वात आवडत्या आणि प्रमुख हत्तीसाठी राखीव असावा, ज्याला मिरवणुकीत सर्वात पुढे चालण्याचा मान मिळायचा. हिंदू आणि इस्लामिक वास्तुकलेचा असा सुंदर आणि मूक संवाद या घुमटांच्या रचनेतून आपल्याला पाहायला मिळतो.
या हत्तीशाळेची अंतर्गत रचना देखील तितकीच विचारपूर्वक आणि प्राण्यांच्या सोयीची केलेली आहे. प्रत्येक कक्षाची उंची इतकी जास्त आहे की महाकाय हत्तीला तिथे अतिशय मोकळेपणाने उभे राहता येत असे. या कक्षांच्या भिंती अत्यंत जाड असून त्या उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांतही आतील तापमान थंड राखण्यास मदत करत असत. कक्षाच्या आतमध्ये हत्तींना बांधण्यासाठी लोखंडी कड्या आणि साखळ्या अडकवण्यासाठी खास दगडी हुक आणि कड्या कोरलेल्या पाहायला मिळतात. दोन कक्षांच्या मध्ये असलेल्या भिंतींमध्ये काही छोट्या आणि अरुंद वाटा ठेवलेल्या आहेत. हत्ती जेव्हा आपल्या कक्षात आरामात उभा असेल, तेव्हा त्याला कोणताही त्रास न देता एका कक्षातून दुसऱ्या कक्षात जाण्यासाठी माहुतांना या छोट्या वाटांचा उपयोग होत असे. तसेच, हत्तीशाळेच्या छतावर जाण्यासाठी आतून एक गुप्त जिना देखील तयार केलेला आहे. यावरून स्पष्ट होते की, केवळ सौंदर्यच नव्हे, तर प्राण्यांच्या सुरक्षेचा आणि देखभालीच्या सुलभतेचाही अतिशय बारकाईने विचार या वास्तूच्या निर्मितीत केला गेला होता.
हत्तीशाळेच्या इमारतीला लागूनच, बरोबर नव्वद अंशांच्या कोनात उभी असलेली आयताकृती इमारत म्हणजे माहुतांची निवासस्थाने होय. काही अभ्यासक याला 'रक्षकांचे निवासस्थान' (गार्ड्स क्वार्टर्स) असेही म्हणतात. राजेशाही हत्तींची देखभाल करणे हे अत्यंत जिकिरीचे आणि कौशल्याचे काम होते. या हत्तींना चोवीस तास निगराणीची गरज असायची. म्हणूनच हत्तीशाळेपासून अगदी हाकेच्या अंतरावर माहुतांसाठी ही प्रशस्त निवासस्थाने उभारण्यात आली होती. या इमारतीची रचना इस्लामिक शैलीतील कमानी आणि दालनांनी युक्त आहे. या इमारतीच्या समोरील अंगण अतिशय विस्तीर्ण आहे. या दालनांमध्ये राहून माहूत आपल्या हत्तींच्या खाण्यापिण्याची, त्यांच्या औषधपाण्याची आणि त्यांच्या प्रशिक्षणाची अतिशय चोख व्यवस्था पाहत असत. हत्ती आणि माहुतांचे नाते हे अत्यंत जवळचे आणि जिव्हाळ्याचे असते, त्या नात्याला पोषक असे वातावरण या वास्तूच्या रचनेतून निर्माण करण्यात आले होते.
आजच्या काळात भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने या माहुतांच्या निवासस्थानाचे कल्पकतेने एका उत्तम संग्रहालयात रूपांतर केले आहे. या प्रशस्त दालनांच्या आत प्रवेश केल्यावर आपल्याला विजयनगरच्या आजूबाजूच्या परिसरात सापडलेली अनेक दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक शिल्पे पाहायला मिळतात. यामध्ये प्रामुख्याने शिव-पार्वती, गणपती, विष्णू आणि विविध स्थानिक देवतांच्या सुबक मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. याशिवाय, विजयनगरच्या सैनिकांनी युद्धात गाजवलेल्या शौर्याच्या कथा सांगणारे 'वीरगळ' आणि स्त्रियांच्या बलिदानाची साक्ष देणाऱ्या 'सतीशिळा' या संग्रहालयात अतिशय व्यवस्थितपणे मांडून ठेवलेल्या आहेत. हत्तीशाळेचे सौंदर्य बाहेरून डोळ्यांत साठवल्यानंतर, या संग्रहालयात जाऊन विजयनगरच्या त्या अज्ञात वीरपुत्रांच्या आणि कुशल शिल्पकारांच्या कलेला दाद देणे हा पर्यटकांसाठी एक वेगळाच आणि शांततापूर्ण अनुभव असतो.
या हत्तीशाळेच्या समोर एक अतिशय विस्तीर्ण असे मोकळे मैदान आहे. या मैदानात उभे राहून जेव्हा आपण डोळे मिटतो, तेव्हा पंधराशे वर्षांपूर्वीचा तो सुवर्णकाळ आपल्या मनात जागा होतो. याच मोकळ्या मैदानात महानवमीच्या सणापूर्वी त्या अकरा महाकाय हत्तींना स्नान घातले जात असेल, त्यांच्या अंगावर चंदनाची आणि रंगांची नक्षी काढली जात असेल, त्यांच्या पाठीवर सोन्या-चांदीच्या आणि रेशमी कापडाच्या झुली चढवल्या जात असतील. माहूत आपल्या हत्तींना शाही मिरवणुकीसाठी तयार करताना त्यांच्याशी आदराने आणि प्रेमाने संवाद साधत असतील. तो सगळा गजबजाट, ती राजेशाही शान आणि त्या हत्तींच्या गळ्यातील घंटांचा तो निनाद या सर्व परिसराच्या मातीत आजही कुठेतरी खोलवर दडलेला आहे, असे प्रकर्षाने जाणवते.
१५६५ सालच्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर विजयनगरची जी भयंकर राखरांगोळी झाली, त्यातून ही हत्तीशाळा कशी बचावली, हा एक मोठा कुतूहलाचा विषय आहे.
आक्रमकांनी राजांचे सुंदर लाकडी महाल, देवळे आणि राजप्रांगणे बेचिराख केली, पण सुदैवाने प्राण्यांच्या या दगडी आणि भक्कम निवाऱ्याकडे त्यांनी फारसे लक्ष दिले नाही. किंवा कदाचित या वास्तूचे अवाढव्य आणि अभेद्य दगडी बांधकाम पाडणे त्यांना शक्य झाले नसावे. कारण काहीही असो, पण या हत्तीशाळेच्या अस्तित्वाने आजच्या जगाला विजयनगरच्या एका अतिशय वेगळ्या आणि व्यावहारिक पैलूची ओळख करून दिली आहे. राजे केवळ स्वतःच्या राहण्यासाठीच आलिशान महाल बांधत नव्हते, तर राज्याची सेवा करणाऱ्या आणि युद्धात प्राण पणाला लावणाऱ्या प्राण्यांसाठीही ते तितक्याच निष्ठेने आणि कल्पकतेने भव्य वास्तूंची निर्मिती करत होते, हेच या हत्तीशाळेचे सर्वात मोठे आणि प्रेरणादायी सत्य आहे.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
No comments:
Post a Comment