हम्पीचे ऐतिहासिक कृष्ण मंदिर आणि विस्तीर्ण कृष्ण बाजार!

हेमकूट टेकडीचा तो प्राचीन आणि मनमोहक परिसर डोळ्यांत साठवून आम्ही खाली उतरू लागलो. समोरच थोड्या अंतरावर एका विस्तीर्ण चौरसाकृती तटबंदीच्या आत वसलेले आणि अत्यंत सुंदर नक्षीकामाने सजलेले एक भव्य मंदिर आम्हाला खुणावत होते. हेच हम्पीचे जगप्रसिद्ध 'कृष्ण मंदिर' होय. टेकडीवरून खाली येऊन अवघ्या दोनच मिनिटांत आम्ही या मंदिरापाशी पोहोचलो. आजच्या आधुनिक डांबरी रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंनी आजही विजयनगर काळातील ती प्राचीन दगडी बांधकामे दिमाखात उभी असलेली दिसतात.

मंदिराच्या अगदी बरोबर समोर विजयनगर साम्राज्यातील एका अत्यंत वैभवशाली आणि प्राचीन बाजारपेठेचे दर्शन घडते. एका विस्तीर्ण आणि प्रशस्त मोकळ्या जागेच्या दोन्ही बाजूंना एकाच समान ठेवणीतील, चौरसाकृती आणि सलग अशी दगडी बांधकामे पाहायला मिळतात. हीच ती एकेकाळची गजबजलेली बाजारपेठ, जिला 'कृष्ण बाजार' म्हणून ओळखले जायचे. या संपूर्ण परिसरामध्ये दूरवर कुठेही आधुनिक सिमेंट-काँक्रीटचे बांधकाम दिसत नसल्याने, या जागेची पंधराशे वर्षांपूर्वीची प्राचीनता आणि तो ऐतिहासिक माहोल आजही अगदी जसाच्या तसा टिकून असल्याचे प्रकर्षाने जाणवते. या विस्तीर्ण कृष्ण बाजाराला लागूनच एका बाजूला अतिशय सुंदर अशी एक छोटेखानी 'पुष्करणी' देखील बांधलेली आहे. जुन्या काळातील नगररचनेचे हे अद्भुत रूप मनात साठवून आम्ही कृष्ण मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराकडे वळलो.

कृष्ण मंदिराचा हा परिसर म्हणजे विजयनगरच्या स्थापत्यकलेचा आणि जाज्वल्य इतिहासाचा एक अत्यंत सुवर्ण अध्याय आहे. या भव्य मंदिराची निर्मिती विजयनगर साम्राज्याचे सर्वात महान आणि पराक्रमी सम्राट कृष्णदेवराय यांनी इसवी सन १५१३ मध्ये केली होती. या अवाढव्य मंदिराच्या उभारणीमागे एक अत्यंत मोठा आणि अभिमानास्पद असा लष्करी विजय दडलेला आहे. सम्राट कृष्णदेवराय यांनी ओडिशाच्या (ज्याला तेव्हा उत्कल किंवा उदयगिरी म्हटले जायचे) गजपती राजा प्रतापरुद्र देव याच्यावर एक अत्यंत ऐतिहासिक आणि निर्णायक असा विजय मिळवला होता. याच अभूतपूर्व विजयाच्या स्मरणार्थ आणि विजयनगरच्या अफाट सामर्थ्याची चिरंतन साक्ष म्हणून त्यांनी या भव्य कृष्ण मंदिराची उभारणी केली. या उदयगिरीच्या मोहिमेवरून परतताना सम्राट कृष्णदेवरायांनी तिथून भगवान श्रीकृष्णाच्या बालरूपाची, म्हणजेच 'बालकृष्णाची' एक अत्यंत सुंदर, मनमोहक आणि दुर्मिळ मूर्ती आपल्यासोबत हम्पीमध्ये आणली होती. हीच बालकृष्णाची मूर्ती त्यांनी या नव्याने उभारलेल्या भव्य मंदिरात मुख्य देवता म्हणून मोठ्या थाटामाटात प्रस्थापित केली होती.

कृष्ण मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार अर्थात गोपूर हे हम्पीमधील इतर मंदिरांप्रमाणेच अत्यंत भव्य आणि डोळे दीपवणारे आहे. या प्रवेशद्वारातून आत जाताना तिथल्या दगडी खांबांवरील नक्षीकाम कोणाचेही भान हरपून टाकते. या खांबांवर भगवान विष्णूच्या दशावतारातील विविध प्रतिमा अत्यंत सुबकपणे आणि बारकाईने रेखाटलेल्या आहेत. सर्वात आश्चर्याची आणि कुतूहलाची गोष्ट म्हणजे, याच खांबांवर मला विष्णूचा नववा अवतार मानला गेलेल्या भगवान बुद्धाची प्रतिमा देखील प्रथमच कोरलेली पाहायला मिळाली. विजयनगरच्या तत्कालीन शिल्पकारांचा सर्वसमावेशक दृष्टिकोन आणि त्यांच्या कलेची प्रगल्भता या एकाच गोष्टीतून सिद्ध होते. या प्रवेशद्वाराच्या वरील बाजूस विविध पौराणिक प्रतिमा आणि सुबक कोरीव काम केलेले दिसून येते. सध्या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याकडून या मंदिराच्या संवर्धनाचे आणि डागडुजीचे कार्य अतिशय काळजीपूर्वक चालू असल्याचे आम्हाला दिसले.

जेव्हा आम्ही या मुख्य मंदिरात प्रवेश केला, तेव्हा तिथे आमच्या व्यतिरिक्त इतर कोणताही पर्यटक किंवा भाविक नव्हता. एक प्रकारची विलक्षण आणि गूढ शांतता या संपूर्ण वास्तूमध्ये भरून राहिली होती. ज्या बालकृष्णासाठी हे अवाढव्य मंदिर उभारले गेले, तो बालकृष्ण मात्र आज या मंदिराच्या गाभाऱ्यात अस्तित्वात नाही. इसवी सन १५६५ मध्ये झालेल्या तालिकोटाच्या भयंकर युद्धानंतर दख्खनच्या सुलतानांनी विजयनगरवर जे भीषण आक्रमण केले, त्यात या सुंदर मंदिराचे आणि आतील मूर्तीचे अतोनात नुकसान करण्यात आले. मूर्तीच नसल्यामुळे सध्या हे मंदिर 'सक्रिय पूजेचे' किंवा दर्शनाचे ठिकाण राहिलेले नाही. मात्र, इतिहासप्रेमींसाठी एक दिलासादायक बाब म्हणजे, या मंदिरातील मूळ ऐतिहासिक बालकृष्णाची मूर्ती, ज्याच्या उजव्या हातात लोण्याचा गोळा आहे, ती सुदैवाने पूर्णपणे नष्ट झाली नाही. आज ती दुर्मिळ मूर्ती सुरक्षिततेसाठी आणि संवर्धनासाठी चेन्नई येथील शासकीय संग्रहालयात अत्यंत काळजीपूर्वक जतन करून ठेवण्यात आली आहे.

मूर्ती नसली तरीही, विजयनगरची अद्वितीय कलाकुसर इथल्या परिसरामध्ये अक्षरशः भरभरून आणि ठासून भरलेली दिसते. मुख्य मंदिराच्या सभोवताली आणि एकाच प्रांगणात आजही अनेक छोटी-छोटी उपमंदिरे बांधलेली पाहायला मिळतात. आम्ही या संपूर्ण परिसराला एक पूर्ण वळसा घालून पुन्हा समोरच्या दिशेने आलो. परतीच्या वाटेवर एका छोट्या मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर चहूबाजूंनी कन्नड लिपीतील अतिशय सुंदर आणि सुवाच्य असे शिलालेख कोरलेले दिसले. त्या काळ्या-करड्या दगडावर कोरलेली ती प्राचीन अक्षरे आणि त्याभोवतीची कलाकुसर खरोखरच नजरेत भरणारी आणि मनाला खिळवून ठेवणारी होती. हे मंदिर केवळ एक पाषाणाची वास्तू नसून, तो सम्राट कृष्णदेवरायांच्या शौर्याचा आणि अढळ भक्तीचा एक चिरंतन इतिहास आहे, हेच या भेटीतून पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर