विरूपाक्ष मंदिराचे मनःशांती देणारे दर्शन घेऊन आम्ही आमच्या पुढच्या प्रवासाला निघालो. मंदिराच्या भव्य प्रवेशद्वाराबाहेर डाव्या बाजूला हम्पीचा लाकडी आणि पारंपारिक रथ विसावलेला दिसला. सध्या तो एका मोठ्या आवरणाने झाकून सुरक्षित ठेवलेला होता. हाच रस्ता पकडून आम्ही थेट तुंगभद्रा नदीच्या दिशेने मार्गस्थ झालो. तिथे असलेल्या एका छोट्याशा पार्किंगमध्ये आमची गाडी लावली आणि आम्ही पायीच 'कोदंडराम' मंदिराच्या दिशेने चालू लागलो. पर्यटकांच्या सोयीसाठी प्रशासनाने हा एक उत्तम आणि पक्का पदपथ नुकताच तयार केलेला दिसत होता, ज्यामुळे चालणे अतिशय सोपे झाले होते.
रस्त्याच्या डाव्या बाजूने तुंगभद्रा नदीचा संथ, शांत आणि शीतल असा प्रवाह अतिशय विलोभनीय वाटत होता. नदीच्या दोन्ही तीरांवर अवाढव्य आणि गोलाकार दगडांच्या राशी पसरलेल्या होत्या. त्या अवाढव्य दगडांवरील पाण्याच्या खुणा पाहिल्यावर सहज लक्षात येत होते की, पावसाळ्याच्या दिवसांत तुंगभद्रा नदी नक्कीच दुथडी भरून वाहत असावी आणि हे शेकडो टनांचे दगड तेव्हा पूर्णपणे पाण्याखाली जात असावेत. चालताना उजव्या बाजूला एक अतिशय वेगळे दृश्य पाहायला मिळाले. एका मोठ्या खडकावर अनेक छोटे-छोटे दगड एकावर एक रचून भाविकांनी कृत्रिम मनोरे तयार केले होते. असे म्हणतात की, अशा प्रकारे दगडांवर दगड रचल्याने माणसाचे स्वतःचे घर बांधण्याचे स्वप्न पूर्ण होते. ही श्रद्धा आहे की अंधश्रद्धा, या वादात न पडता लोकांच्या त्या निरागस भावनेचे कौतुक वाटले.
आकाशात अजूनही ढगांची गर्दी असल्यामुळे वातावरणात एक आल्हाददायक गारवा आणि शांतता होती. तुंगभद्रेच्या त्या नयनरम्य काठावरून आमचे मार्गक्रमण सुरू होते. नदीकाठचे ते महाकाय खडक आणि डोंगर म्हणजे निसर्गाने स्वतःच्या हाताने घडवलेल्या अद्भुत कलाकृतीच भासत होत्या. थोड्याच अंतरावर एकमेकांना टेकून उभ्या असलेल्या दोन भल्यामोठ्या शिळांच्या खालून आम्ही वाट काढली. या संपूर्ण वाटेवर अधूनमधून लहान-मोठी आणि सुबक शिल्पे कोरलेली दिसत होती.
पुढे चालून गेल्यावर डाव्या बाजूला तुंगभद्रेच्या काठावरील प्रसिद्ध 'चक्रतीर्थ घाटा'चे दर्शन झाले. इथून नदीचा अतिशय विस्तीर्ण आणि लांबवर पसरलेला प्रवाह डोळ्यांत साठवता येत होता. शिवाय नदीच्या अगदी पलीकडच्या तीरावर भगवान हनुमानाचे जन्मस्थान म्हणून ओळखला जाणारा 'अंजनाद्री पर्वत' मोठ्या दिमाखात उभा असलेला दिसला. या चक्रतीर्थ घाटावरील सपाट खडकांमध्ये कोरलेले चौरसाकृती खड्डे आमचे लक्ष वेधून घेत होते. विजयनगरच्या सुवर्णकाळात कदाचित या ठिकाणी भव्य लाकडी मंडप उभारलेले असावेत आणि तालिकोटाच्या युद्धानंतर झालेल्या विध्वंसामध्ये या मंडपांची राखरांगोळी झाली असावी, असा अंदाज बांधता येत होता. काही वर्षांपूर्वी याच घाटावरून नदीच्या प्रवाहात 'कोरॅकल राईड' (गोल आकाराची पारंपारिक होडी) करण्याची सुविधा होती, परंतु सुरक्षेच्या कारणास्तव आता ती बंद करण्यात आलेली आहे.
चक्रतीर्थ घाटाचा तो शांत, निसर्गरम्य आणि पवित्र परिसर मनाच्या कुपीत साठवून आम्ही समोरच असलेल्या 'कोदंडराम मंदिरा'मध्ये प्रवेश केला. रामायणातील आख्यायिकेनुसार, जेव्हा प्रभू श्रीरामांनी वालीचा वध केला, तेव्हा याच पवित्र ठिकाणी त्यांनी सुग्रीवाला किष्किंधेचा राजा म्हणून राज्याभिषेक केला होता. या कोदंडराम मंदिराच्या गाभाऱ्यात श्रीराम, लक्ष्मण, सीता आणि हनुमान यांच्यासोबतच चक्क सुग्रीवाची देखील मूर्ती विराजमान आहे. संपूर्ण भारतातील हे कदाचित असे एकमेव मंदिर असावे, जिथे सुग्रीवाची मूर्ती प्रभू रामांसोबत पूजली जाते. 'कोदंड' म्हणजे धनुष्य; या मूर्तीमध्ये प्रभू श्रीराम हे धनुष्यधारी रूपात असल्यामुळेच याला 'कोदंडराम मंदिर' असे म्हटले जाते.
कोदंडराम मंदिराचा परिसर अतिशय शांत आणि मनमोहक होता. या मंदिराच्या अगदी मागच्या बाजूला आणि थोड्या उंचीवर 'यंत्रोधारक हनुमान मंदिर' स्थित आहे. संपूर्ण भारतातील मारुतीच्या अत्यंत जागृत, अद्वितीय आणि शक्तिशाली मंदिरांपैकी एक म्हणून याची ख्याती आहे. या मंदिरातील हनुमानाची मूर्ती नेहमीच्या आक्रमक किंवा उडणाऱ्या रूपात नसून, ती अत्यंत शांत आणि ध्यानस्थ (पद्मासन) अवस्थेमध्ये आहे. पौराणिक कथांनुसार, प्रभू श्रीराम, लक्ष्मण आणि मारुतीराया यांची पहिली ऐतिहासिक भेट याच ठिकाणी झाली होती. या यंत्रोधारक मंदिराच्या समोरूनच वरच्या डोंगराकडे जाणाऱ्या काही दगडी पायऱ्या आहेत. त्या पायऱ्या चढून वर गेल्यावर तुंगभद्रेच्या खोऱ्याचा आणि आजूबाजूच्या परिसराचा अत्यंत विहंगम नजारा पाहायला मिळतो. नदीच्या काठावर विखुरलेली विजयनगर काळातील अनेक छोटी-छोटी प्राचीन बांधकामे आणि मंदिरे या उंचीवरून स्पष्टपणे दृष्टीस पडतात.
हम्पीमध्ये तुंगभद्रा नदीच्या अनेक घाटांपैकी चक्रतीर्थ घाट हा सर्वात पवित्र आणि निसर्गरम्य घाट मानला जातो. या घाटाचे नाव 'चक्रतीर्थ' पडण्यामागे एक भौगोलिक आणि पौराणिक कारण दडलेले आहे. या ठिकाणी तुंगभद्रा नदीचा प्रवाह एकाएकी एक मोठे आणि तीक्ष्ण वळण घेतो. या वळणामुळे पाण्याचा प्रवाह चक्रासारखा किंवा भोवऱ्यासारखा गोल फिरतो, म्हणूनच याला चक्रतीर्थ असे म्हटले जाते. हिंदू धर्मानुसार नद्यांचे असे वळण किंवा भोवरे अत्यंत पवित्र मानले जातात. रामायणातील किष्किंधा नगरीचा हाच तो मुख्य परिसर आहे.
या घाटावर उभे राहिल्यास एकीकडे मतंग टेकडी, तर दुसरीकडे ऋष्यमूक पर्वत आणि अंजनाद्री टेकडीचे अत्यंत नयनरम्य दर्शन होते. चक्रतीर्थ घाटावरील सपाट आणि अवाढव्य खडकांमध्ये अनेक प्राचीन शिवलिंगे आणि नंदी कोरलेले पाहायला मिळतात, जे आजही शाबूत आहेत. विजयनगर साम्राज्याच्या काळात हा घाट एक अत्यंत गजबजलेला आणि धार्मिक दृष्ट्या महत्त्वाचा भाग होता. राजा आणि राजघराण्यातील लोक पवित्र स्नानासाठी आणि धार्मिक विधींसाठी याच घाटावर येत असत. आजच्या काळात जरी तिथे लाकडी मंडपांचे अवशेष किंवा कोरॅकल राईडची वर्दळ नसली, तरी या घाटाची प्राचीनता आणि तिथली गूढ शांतता पर्यटकांना एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जाते. नदीच्या संथ पाण्याचा तो मधूर आवाज आणि आजूबाजूला असलेल्या अवाढव्य खडकांचे सान्निध्य मनाला एक विलक्षण आणि चिरंतन शांती प्रदान करते.
चक्रतीर्थ घाटाच्या अगदी जवळच स्थित असलेले कोदंडराम मंदिर हे रामायणातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि निर्णायक घटनेचे जिवंत स्मारक आहे. प्रभू श्रीराम जेव्हा माता सीतेच्या शोधात दक्षिण भारतात आले, तेव्हा याच किष्किंधा नगरीत त्यांची भेट सुग्रीवाशी झाली. वालीच्या जाचातून सुग्रीवाला मुक्त करण्यासाठी आणि त्याला न्याय मिळवून देण्यासाठी प्रभू रामांनी वालीचा वध केला. वालीच्या मृत्यूनंतर किष्किंधेचा नवा राजा म्हणून सुग्रीवाचा राज्याभिषेक याच चक्रतीर्थ घाटावर आणि याच कोदंडराम मंदिराच्या जागी झाला, अशी इथल्या मातीत दाट आणि ठाम श्रद्धा आहे.
या मंदिराची वास्तुरचना अतिशय साधी पण कमालीची भक्कम आहे. हे संपूर्ण मंदिर एकाच मोठ्या नैसर्गिक खडकाला कोरून बनवलेले आहे. मंदिराच्या गाभाऱ्यात प्रभू श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या भव्य आणि अतिशय रेखीव मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या मूर्ती नैसर्गिक खडकातूनच आकारात आल्या असल्यामुळे त्यांना एक वेगळेच तेज आणि भव्यता लाभलेली आहे.
या मंदिराचे सर्वात मोठे आणि अद्वितीय वैशिष्ट्य म्हणजे, इथे प्रभू रामांच्या अगदी डाव्या बाजूला सुग्रीवाची मूर्ती कोरलेली आहे आणि ती रामांना हात जोडून नमस्कार करत असलेल्या अवस्थेत आहे. भारतामध्ये अशी असंख्य राम मंदिरे आहेत जिथे राम-पंचायतनाची किंवा राम-सीता-हनुमानाची पूजा होते, परंतु सुग्रीवाला रामांसोबत मुख्य गाभाऱ्यात स्थान दिलेले हे बहुधा संपूर्ण भारतातील एकमेव मंदिर असावे. प्रभू रामांनी दिलेल्या वचनाची आणि त्यांनी प्रस्थापित केलेल्या न्यायाची ही मूर्ती म्हणजे एक साक्षच आहे. विजयनगर साम्राज्याच्या काळात आणि त्यानंतरही अनेक स्थानिक राजांनी या मंदिराची वेळोवेळी डागडुजी केली आणि त्यात एका भव्य सभामंडपाची भर घातली. आज या मंदिरात जाताना एक वेगळीच अध्यात्मिक ऊर्जा जाणवते. नदीकाठचा थंड वारा आणि गाभाऱ्यातून येणारा कापूर-उदबत्तीचा सुवास भाविकांना पूर्णपणे मंत्रमुग्ध करून टाकतो.
कोदंडराम मंदिराच्या अगदी पाठीमागे आणि थोड्याशा उंचीवर एका टेकडीवर यंत्रोधारक हनुमानाचे मंदिर विराजमान आहे. हम्पीला भेट देणाऱ्या प्रत्येक भाविकासाठी आणि अभ्यासकासाठी हे मंदिर म्हणजे एक परमपवित्र असे तीर्थक्षेत्र आहे. या मंदिरामागे एक अत्यंत रंजक आणि ऐतिहासिक कथा दडली आहे. सोळाव्या शतकात विजयनगर साम्राज्याचे राजगुरू आणि महान संत 'श्री व्यासराज' (ज्यांना व्यासतीर्थ म्हणूनही ओळखले जाते) हे हम्पीमध्ये वास्तव्यास होते. त्यांनी संपूर्ण भारतभरात हनुमानाची तब्बल ७३२ मंदिरे स्थापन केली, आणि त्यातील हे यंत्रोधारक हनुमानाचे मंदिर सर्वात पहिले आणि सर्वात प्रमुख मानले जाते.
आख्यायिकेनुसार, संत श्री व्यासराज जेव्हा या खडकावर बसून कठोर तपश्चर्या करत होते, तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या हाताने कोळशाचा वापर करून खडकावर हनुमानाचे चित्र काढले. परंतु, सलग बारा दिवस ते चित्र खडकावरून अदृश्य होत असे. तेव्हा संत व्यासराजांनी एका विशिष्ट आणि शक्तिशाली 'यंत्राची' (षटकोनी तारा) निर्मिती केली आणि त्या यंत्राच्या मध्यभागी हनुमानाची आकृती बद्ध केली. या शक्तिशाली यंत्रामुळे हनुमानाची ती आकृती तिथेच कायमची स्थिर राहिली आणि म्हणूनच या मंदिराला 'यंत्रोधारक हनुमान' म्हणजेच 'यंत्रात विराजमान असलेला हनुमान' असे सार्थ नाव पडले.
या मूर्तीची रचना अत्यंत दुर्मिळ आणि विलक्षण आहे. साधारणपणे आपण मारुतीची मूर्ती हातात गदा घेतलेली, आकाशात उडणारी किंवा रामांपुढे हात जोडून उभी असलेली पाहतो. परंतु, या यंत्रोधारक मंदिरातील मारुतीराया हे चक्क 'पद्मासन' घालून एका ध्यानस्थ योगीप्रमाणे बसलेले आहेत. या सहा कोनी यंत्राच्या भोवती बारा माकडांची (वानरांची) एक साखळी कोरलेली आहे, जी एकमेकांची शेपटी धरून गोल फिरत आहेत. हे बारा वानर म्हणजे वर्षाच्या बारा महिन्यांचे आणि काळाच्या अखंड चक्राचे प्रतीक मानले जातात. मूर्तीच्या अगदी वरच्या बाजूला भगवान विष्णूचे रूप असलेली एक छोटीशी आकृती देखील कोरलेली आहे.
रामायणातील संदर्भांनुसार, याच जागेवर प्रभू श्रीराम आणि मारुतीराया यांची पहिली ऐतिहासिक भेट झाली होती. मारुतीरायांनी ब्राह्मण वेषात येऊन रामांची परीक्षा घेतली आणि नंतर त्यांचे दासत्व स्वीकारले, ती पवित्र जागा हीच मानली जाते. त्यामुळे या जागेचे पावित्र्य अधिकच वाढते. संत व्यासराजांनी या मूर्तीची स्थापना करताना अतिशय कडक आणि सात्विक नियमांचे पालन केले होते, ज्यामुळे या मूर्तीत प्रचंड अध्यात्मिक ऊर्जा सामावली आहे, अशी भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे.
या मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी खालील पदपथावरून काही दगडी पायऱ्या चढून जावे लागते. हा रस्ता आजूबाजूच्या घनदाट झाडीमुळे आणि अवाढव्य खडकांमुळे अत्यंत नयनरम्य आणि मनमोहक वाटतो. पायऱ्या चढून वर पोहोचल्यावर मंदिराच्या प्रांगणातून जो नजारा दिसतो, तो खरोखरच डोळ्यांचे पारणे फेडणारा असतो. खाली संथपणे वाहणारी तुंगभद्रा नदी, तिच्या काठावर विखुरलेले विजयनगरचे ऐतिहासिक अवशेष आणि क्षितिजापर्यंत पसरलेले ते गूढ वाटणारे खडकाळ डोंगर हे सर्व दृश्य पाहताना आपण अक्षरशः भान विसरून जातो. या मंदिराच्या परिसरात आजही अनेक माकडे आनंदाने बागडताना दिसतात, जणू काही ती वानरसेना आजही आपल्या आराध्याच्या सेवेत रुजू आहे. येथे येणारे भाविक मारुतीरायाला प्रदक्षिणा घालतात आणि आपल्या मनोकामना पूर्ण होण्यासाठी मनापासून प्रार्थना करतात. हम्पीच्या या लाल मातीत, जिथे एका बाजूला विजयनगरच्या राजांचा पराक्रम आणि वैभव दडलेले आहे, तिथेच दुसऱ्या बाजूला चक्रतीर्थ, कोदंडराम आणि यंत्रोधारक हनुमानाच्या या मंदिरांनी भक्तीचा आणि अध्यात्माचा एक अथांग सागर निर्माण केला आहे. इतिहास आणि पुराणांचा हा सुरेख संगम अनुभवणे, हा हम्पीच्या या प्रवासातील एक अत्यंत भाग्याचा आणि चिरंतन टिकणारा क्षण ठरतो.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
No comments:
Post a Comment