विजयनगरच्या राजप्रांगणातील एक अद्भुत जलशिल्प

विजयनगर साम्राज्याच्या राजप्रांगणातून (रॉयल एन्क्लोजर) फिरताना तिथे विखुरलेले अनेक अवशेष आपल्याला अचंबित करतात. परंतु, याच विस्तीर्ण प्रांगणाच्या एका कोपऱ्यात एक अशी वास्तू दडलेली आहे, जी पाहताक्षणीच कोणत्याही पर्यटकाचे डोळे विस्फारून जातात आणि पावले तिथेच थबकतात. ही वास्तू म्हणजे राजदरबारातील काळ्या पाषाणात कोरलेली आणि अतिशय प्रमाणबद्ध असलेली 'पुष्करणी' अर्थातच पायऱ्यांची विहीर होय. हम्पीच्या या लाल मातीत आणि लाल-तपकिरी रंगांच्या अवाढव्य दगडांच्या दुनियेत, एकाएकी समोर येणारी ही काळ्याभोर दगडातील पुष्करणी एखाद्या मौल्यवान हिऱ्यासारखी चमकताना दिसते. विजयनगरच्या वास्तुकलेचा, जल व्यवस्थापनाचा आणि तत्कालीन कारागिरांच्या भूमितीय ज्ञानाचा हा एक सर्वोच्च आणि अद्वितीय असा नमुना आहे. या पुष्करणीचे सौंदर्य आणि तिची रचना इतकी अचूक आहे की, आजच्या प्रगत काळातील आधुनिक अभियंते आणि वास्तूविशारदही हे शिल्प पाहून थक्क होतात.

या काळ्या दगडातील पुष्करणीचा शोध आणि इतिहास अतिशय रंजक आहे. १५६५ साली झालेल्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा विजयनगर शहराची राखरांगोळी करण्यात आली, तेव्हा काळाच्या ओघात हे संपूर्ण राजप्रांगण मातीच्या आणि धुळीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले. मुघल आणि दख्खनच्या सुलतानांनी या शहराची प्रचंड लूट केली आणि वास्तूंची नासधूस केली. या विध्वंसानंतर कित्येक शतके ही सुंदर पुष्करणी जमिनीखाली पूर्णपणे लुप्त झाली होती. अगदी अलीकडच्या काळात, म्हणजे १९८० च्या दशकात जेव्हा भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने या राजप्रांगणात सखोल उत्खनन करायला सुरुवात केली, तेव्हा मातीच्या एका मोठ्या ढिगाऱ्याखाली त्यांना काहीतरी वेगळी रचना असल्याचे जाणवले. अतिशय काळजीपूर्वक आणि शास्त्रीय पद्धतीने जेव्हा तिथली माती आणि ढिगारा बाजूला करण्यात आला, तेव्हा जमिनीच्या उदरातून ही काळ्या पाषाणातील अप्रतिम पुष्करणी जशीच्या तशी, कोणत्याही मोठ्या नुकसानीविना उजेडात आली. इतकी शतके मातीखाली दबून राहूनही या वास्तूच्या सौंदर्यात आणि तिच्या रचनेत किंचितही फरक पडला नव्हता, ही खरोखरच एक मोठी आश्चर्यकारक गोष्ट होती. मातीनेच जणू या अमूल्य ठेव्याचे आक्रमकांपासून रक्षण केले होते.

या पुष्करणीची वास्तुरचना हा एका महान आणि अत्यंत प्रगत भूमितीय गणिताचा उत्कृष्ट आविष्कार आहे. ही पुष्करणी पूर्णपणे चौरस आकाराची असून, खाली तळाकडे जाताना ती निमुळती होत जाते. याच्या रचनेत एकूण पाच टप्पे किंवा मजले आहेत. प्रत्येक टप्प्यावर खाली उतरण्यासाठी पायऱ्यांची अतिशय गुंतागुंतीची पण डोळ्यांना सुखद वाटणारी अशी सममितीय रचना केलेली आहे. या पायऱ्यांचे कोरीव काम इतके अचूक आणि प्रमाणबद्ध आहे की, तुम्ही कोणत्याही कोपऱ्यातून किंवा कोणत्याही बाजूने या पुष्करणीकडे पाहिले, तरी ती अगदी एकसारखीच दिसते. पायऱ्यांच्या या भौमितिक रचनेमुळे पाण्याचा तळ गाठणे अतिशय सोपे जाते. या पुष्करणीच्या निर्मितीसाठी हम्पीच्या परिसरात सर्वत्र आढळणाऱ्या लाल वालुकाश्माचा किंवा ग्रॅनाईटचा वापर केलेला नाही, तर यासाठी अतिशय गुळगुळीत आणि कठीण अशा काळ्या पाषाणाचा वापर केलेला आहे. हा काळा दगड या परिसरात नैसर्गिकरीत्या आढळत नाही, तो मुद्दाम इतर ठिकाणाहून आणला गेला होता. या काळ्या गुळगुळीत दगडावर जेव्हा सूर्याची किरणे पडतात, तेव्हा या पायऱ्यांच्या रचनेमुळे तयार होणारा प्रकाश आणि सावलीचा खेळ पाहणे हा एक स्वर्गीय अनुभव असतो.

या पुष्करणीचे सर्वात मोठे आणि थक्क करणारे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची निर्मिती प्रक्रिया. आधुनिक काळात जसे आपण 'प्री-फॅब्रिकेटेड' तंत्रज्ञान वापरतो, म्हणजेच एखाद्या वास्तूचे सुटे भाग कारखान्यात बनवून मुख्य ठिकाणी आणून ते फक्त जोडले जातात, अगदी तसेच तंत्रज्ञान विजयनगरच्या कारागिरांनी शेकडो वर्षांपूर्वी या पुष्करणीच्या निर्मितीसाठी वापरले होते. या पुष्करणीचा प्रत्येक काळा दगड हा हम्पीपासून दूर असलेल्या एखाद्या खाणीत किंवा कार्यशाळेत कोरला गेला होता. तिथेच त्याची मापे घेतली गेली आणि त्याला योग्य तो आकार दिला गेला. विशेष म्हणजे, या पुष्करणीच्या प्रत्येक दगडावर कन्नड भाषेतील अक्षरे आणि काही विशिष्ट अंक कोरलेले आजही स्पष्टपणे पाहायला मिळतात. हे अंक आणि अक्षरे म्हणजे तत्कालीन कारागिरांनी दिलेले 'मार्किंग' किंवा 'कोडिंग' होते. या खुणांच्या आधारे हे सर्व सुटे दगड राजप्रांगणात आणले गेले आणि एखाद्या 'पझल' किंवा 'लेगो ब्लॉक्स'प्रमाणे ते एकावर एक अचूकपणे रचून ही भव्य पुष्करणी उभी केली गेली. एकही दगड चुकीच्या जागी बसवला गेला नाही. हे तंत्रज्ञान तत्कालीन स्थापत्यशास्त्राची आणि व्यवस्थापनाची किती प्रगत पातळी होती, हे आजच्या जगाला ओरडून सांगते.

राजप्रांगणातील ही पुष्करणी केवळ दिसायलाच सुंदर नव्हती, तर तिची उपयोगिता आणि त्यासाठी केलेली पाणी व्यवस्थापनाची योजनाही तितकीच अचूक होती. या पुष्करणीत पाणी कुठून येत असे, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. विजयनगरच्या अभियंत्यांनी तुंगभद्रा नदीतून आणि कमलापूरच्या तलावातून पाणी राजप्रांगणापर्यंत आणण्यासाठी दगडी जलवाहिन्यांचे एक अवाढव्य जाळे निर्माण केले होते. या जलवाहिन्यांमधून येणारे पाणी थेट या पुष्करणीत सोडले जात नसे. मुख्य जलवाहिनीवरून एक छोटी दगडी पन्हाळी या पुष्करणीकडे वळवली होती. या पाण्यासोबत येणारा कचरा आणि गाळ पुष्करणीत जाऊ नये म्हणून, पुष्करणीच्या अगदी जवळ एक छोटा हौद बांधलेला होता. पाणी आधी या छोट्या हौदात जमा होत असे, तिथे गाळ खाली बसल्यानंतर शुद्ध आणि स्वच्छ पाणी एका छोट्या दगडी पन्हाळीतून या मुख्य काळ्या पुष्करणीत अतिशय संथपणे पडत असे. या पुष्करणीचा वापर प्रामुख्याने राजघराण्यातील व्यक्ती आणि सम्राट यांच्यासाठी केला जात असावा. काही इतिहासकारांच्या मते, राजदरबारातील महत्त्वाचे धार्मिक विधी, यज्ञ किंवा पवित्र स्नानासाठी या पुष्करणीचा उपयोग केला जात असे. राजघराण्यातील स्त्रिया या सुरक्षित प्रांगणात येऊन या स्वच्छ आणि शीतल पाण्याचा आनंद घेत असत.

आज या पुष्करणीच्या काठावर उभे राहून जेव्हा आपण खाली तिच्या रिकाम्या तळाकडे पाहतो, तेव्हा विजयनगर साम्राज्याचे ते सुवर्णयुग डोळ्यांसमोर अगदी जिवंत होते. राजा कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या दरबारातील अष्टदिग्गज यांनी याच प्रांगणात या वास्तूचे सौंदर्य अनुभवले असेल. मातीच्या ढिगाऱ्याखाली शतकानुशतके स्वतःला सुरक्षित ठेवून या वास्तूने आधुनिक जगाला विजयनगरच्या ज्ञानाची आणि तंत्रज्ञानाची एक मोठी देणगीच दिली आहे. हम्पीच्या त्या अवाढव्य लाल आणि करड्या दगडांच्या गराड्यात, अत्यंत शांतपणे आणि दिमाखात विसावलेली ही काळ्या पाषाणातील पुष्करणी मानवी बुद्धिमत्तेचा, भूमितीचा आणि अमर्याद कलाकुसरीचा एक कधीही न विसरता येणारा आणि कायमस्वरूपी कोरला गेलेला सुंदर अध्याय आहे. हम्पीला भेट देणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाने आणि इतिहासप्रेमीने या काळ्या पाषाणाच्या पुष्करणीजवळ काही काळ निवांत बसून तिच्या त्या अचूक सममितीय रचनेला आणि पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात पण महान अभियंत्यांना मनापासून वंदन केलेच पाहिजे. विजयनगरचे खरे वैभव हे केवळ त्यांच्या सोन्या-नाण्यांत नव्हते, तर दगडांत प्राण फुंकण्याच्या त्यांच्या या अद्वितीय कलेत दडलेले होते, याची साक्ष ही पुष्करणी पदोपदी देते.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #पुष्करणी