शिवरायांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला अभेद्य दुर्ग: गजेंद्रगड

बदामीमधला आमचा दोन दिवसांचा ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य मुक्काम संपवून आम्ही सकाळीच आमच्या पुढच्या प्रवासाला सुरुवात केली. प्रवासाच्या सुरुवातीलाच बदामीजवळील बनशंकरी येथील प्रसिद्ध शाकंभरी देवीच्या मंदिरात थांबून आम्ही देवीचे दर्शन घेतले आणि हम्पीच्या दिशेने आमचा मोर्चा वळवला. मात्र, हम्पीला पोहोचण्यापूर्वी वाटेत एक अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक ठिकाण आम्हाला खुणावत होते. ते ठिकाण म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला आणि खुद्द महाराजांनी डागडुजी करून भक्कम केलेला 'गजेंद्रगड' किल्ला! कर्नाटकात येऊन शिवरायांच्या या पावन भूमीचे दर्शन न घेणे शक्यच नव्हते. त्यामुळे आधी गजेंद्रगड सर करायचा आणि मगच हम्पीला जायचे, असा पक्का निर्णय आम्ही घेतला.

या प्रवासात रस्त्यावर लागणाऱ्या 'सुडी' या गावातील काही प्राचीन आणि सुंदर मंदिरे पाहण्याचा आनंदही घेतला आणि आमचा पुढचा प्रवास सुरू झाला. जसजसा दिवस वर येऊ लागला, तसतसा उन्हाचा कडाका वाढू लागला. मे महिन्याचे दिवस असल्यामुळे सूर्यदेव अक्षरशः आग ओकत होते. आकाशात ढगांचा साधा नामोनिशाणही नव्हता आणि अशा या रणरणत्या उन्हात आम्ही गजेंद्रगड गावामध्ये येऊन पोहोचलो. हा भव्य किल्ला आणि त्याच्या अगदी पायथ्याशी वसलेले हे गाव आम्हाला खुणावत होते.

गावात ज्या ठिकाणापर्यंत गाडी जाऊ शकत होती, तिथपर्यंत आम्ही गाडी घेऊन गेलो. तिथे आम्हाला मराठा सरदार हिंदुराव घोरपडे यांचा एक ऐतिहासिक वाडा पाहायला मिळाला. बाहेरून पाहताना हा वाडा बऱ्यापैकी सुस्थितीत आणि दिमाखदार वाटत असला तरी, आतून मात्र तो बऱ्याच अंशी मोडकळीस आल्याचे आणि काळाच्या पडद्याआड हरवत चालल्याचे दुर्दैवी चित्र दिसले. या वाड्याच्या थोडे पुढे गेल्यावर थेट किल्ल्याच्या दिशेने जाणारी पायवाट सुरू होत होती. दुपारच्या उन्हाचा तडाखा इतका भयंकर होता की या वाटेवर चुकूनही कुणी चिटपाखरू फिरकत नव्हते. किल्ल्याच्या पायथ्याशी सुदैवाने बऱ्यापैकी झाडी होती, ज्यामुळे सुरुवातीला थोडासा दिलासा मिळाला. पण जसजसे आम्ही पुढे जाऊन किल्ल्याच्या पायऱ्या चढायला सुरुवात केली, तसतशी झाडांची सावली संपुष्टात आली आणि उन्हाच्या गरम झळा अंगाला जाणवू लागल्या.

येथून संपूर्ण किल्ला अत्यंत स्पष्ट आणि भव्य दिसत होता. किल्ल्याच्या दोन्ही बाजूंची भक्कम तटबंदी आजही काळाशी झुंज देत उत्तम स्थितीत उभी असल्याचे पाहून मन सुखावले. गडावर जाणाऱ्या पायऱ्याही सुस्थितीत होत्या. महाराष्ट्रातील सह्याद्रीचे उत्तुंग आणि गगनचुंबी किल्ले पाहिलेल्या आमच्या डोळ्यांना या किल्ल्याची उंची तशी बरीच खुजी भासत होती. फार तर अर्ध्या तासात आपण आरामात गडाचा माथा गाठू, असा अंदाज आम्ही बांधला. आमच्यासमोर एकमेव आणि सर्वात मोठा अडथळा होता तो मे महिन्यातील त्या उन्हाचा! पण शिवरायांच्या किल्ल्यावर जाण्याच्या उत्साहापुढे ते ऊनही फिके पडले. उन्हाची पर्वा न करता आम्ही ती चढाई सहज पार केली आणि लवकरच किल्ल्याच्या मुख्य आणि भव्य दरवाजातून गडाच्या माथ्यावर प्रवेश केला. इतर प्राचीन किल्ल्यांप्रमाणेच याही किल्ल्यावर इतिहासाची साक्ष देणारे अनेक जुने अवशेष मोठ्या प्रमाणावर शिल्लक असल्याचे आम्हाला पाहायला मिळाले.

गजेंद्रगड या नावाचा शब्दशः अर्थ 'हत्तीसारखा भव्य आणि बलाढ्य किल्ला' असा होतो. कर्नाटकातील गदग जिल्ह्यात स्थित असलेला हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अभेद्य असा गिरीदुर्ग आहे. दक्षिणेकडील मोहिमांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी या किल्ल्याचे भौगोलिक आणि लष्करी महत्त्व अनन्यसाधारण होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जेव्हा आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठी आणि धाडसी मोहीम, म्हणजेच 'दक्षिण दिग्विजय' मोहीम हाती घेतली, तेव्हा त्यांनी कर्नाटकातील अनेक महत्त्वाचे किल्ले आणि ठाणी जिंकून स्वराज्यात सामील केली. त्यात कोप्पल, बहाद्दूरबेंडा यांसारख्या किल्ल्यांसोबतच या गजेंद्रगडाचाही प्रामुख्याने समावेश होता. या किल्ल्याची मूळ रचना आणि नैसर्गिक तटबंदी पाहिल्यानंतर शिवरायांनी या किल्ल्याचे महत्त्व अचूक ओळखले. त्यांनी केवळ हा किल्ला जिंकलाच नाही, तर भविष्यातील धोके ओळखून या किल्ल्याची अत्यंत भक्कम अशी डागडुजी करून घेतली. नवीन बुरुज बांधून आणि तटबंदी अभेद्य करून गडाची संरक्षण व्यवस्था अतिशय चोख केली. त्यामुळेच आज साडेतीनशे वर्षांनंतरही या किल्ल्याची तटबंदी आपल्याला ताठ मानेने उभी असलेली पाहायला मिळते. शिवरायांचा पदस्पर्श आणि त्यांची दूरदृष्टी या वास्तूच्या कणाकणात आजही सामावलेली जाणवते.

शिवाजी महाराजांच्या काळानंतर पुढे हा किल्ला मराठा साम्राज्याचे अत्यंत निष्ठावान आणि पराक्रमी सरदार असलेल्या घोरपडे घराण्याच्या ताब्यात आला. सरदार हिंदुराव घोरपडे आणि त्यांच्या वंशजांनी या भागावर अनेक वर्षे वर्चस्व गाजवले आणि मराठा साम्राज्याची पाळेमुळे दक्षिणेत घट्ट रुजवली. त्यामुळेच या गावाला आणि गडाला मराठा इतिहासाचा एक अतिशय गडद आणि सोनेरी रंग प्राप्त झाला आहे. गावात आजही उभा असलेला घोरपडे घराण्याचा वाडा त्याच वैभवशाली इतिहासाची मूक साक्ष देत उभा आहे. जरी आज हा वाडा आतून मोडकळीस आलेला असला, तरी एकेकाळी याच वाड्यातून कर्नाटकातील मराठा राजकारणाची चक्रे फिरत असत, ही कल्पनाच इतिहासप्रेमींच्या अंगावर शहारे आणते. मराठा साम्राज्याच्या काळात गजेंद्रगड हे राजकारणाचे एक प्रमुख केंद्र बनले होते. टिपू सुलतान आणि हैदर अली यांच्याशी झालेल्या संघर्षातही या गडाने मराठ्यांना मोलाची साथ दिली.

गजेंद्रगडाची रचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. हा किल्ला एका विस्तीर्ण आणि सपाट माथ्याच्या डोंगरावर वसलेला आहे. किल्ल्याचा मुख्य दरवाजा अतिशय कल्पकतेने बांधलेला असून, शत्रूला तो लांबून सहजासहजी दिसू नये अशी त्याची नागमोडी रचना आहे. मुख्य प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर गडाचा अवाढव्य विस्तार डोळ्यांसमोर उलगडतो. गडावर आजही अनेक ऐतिहासिक वास्तूंचे भग्नावशेष विखुरलेले पाहायला मिळतात. यामध्ये जुन्या काळातील राजवाड्याचे चौथरे, सैनिकांच्या राहण्याच्या बराकी, आणि धान्याची कोठारे यांचे अवशेष दिसून येतात. गडावरील सर्वात लक्षवेधी गोष्ट म्हणजे इथली पाणी व्यवस्थापन प्रणाली. गडावर वर्षभर पाण्याचा मुबलक पुरवठा व्हावा यासाठी अनेक पाण्याची टाकी आणि तलाव खडकात कोरलेले आहेत. इतक्या उंचावर आणि रुक्ष प्रदेशात पाण्याचे असे चोख नियोजन पाहून तत्कालीन स्थापत्यशास्त्राचे आणि मराठ्यांच्या दूरदृष्टीचे मोठे कौतुक वाटते. याशिवाय गडावर काही जुन्या तोफा आणि दारूगोळा ठेवण्याची ठिकाणेही आढळून येतात, जी या गडाच्या धगधगत्या लष्करी अस्तित्वाची आठवण करून देतात.

गजेंद्रगड केवळ त्याच्या राजकीय आणि लष्करी इतिहासासाठीच प्रसिद्ध नाही, तर त्याचे अध्यात्मिक आणि धार्मिक महत्त्वही खूप मोठे आहे. या गडाच्याच एका बाजूला अतिशय प्रसिद्ध असे 'कालकालेश्वर मंदिर' वसलेले आहे. हे मंदिर एका नैसर्गिक गुहेमध्ये कोरलेले असून ते भगवान शिवाला समर्पित आहे. कर्नाटकाची 'दक्षिण काशी' म्हणूनही या तीर्थक्षेत्राची मोठी ओळख आहे. या कालकालेश्वर मंदिराचे सर्वात मोठे आणि आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे या गुहेतून सतत आणि अखंडपणे वाहणारा पाण्याचा निर्मळ झरा. मे महिन्यातील कडक उन्हाळ्यातही हा पाण्याचा प्रवाह कधीच आटत नाही आणि तो नेमका कुठून उगम पावतो, हे आजवर कोणालाही ठामपणे सांगता आलेले नाही. या पवित्र आणि चमत्कारी तीर्थामुळे गडावर आणि परिसरात नेहमीच भाविकांची मोठी वर्दळ असते. इतिहासाची आवड नसलेले लोकही केवळ या मंदिराच्या दर्शनासाठी गडाच्या पायथ्याशी मोठ्या संख्येने गर्दी करतात.

गडाच्या सर्वोच्च माथ्यावरून जेव्हा आपण आजूबाजूच्या विस्तीर्ण प्रदेशावर नजर टाकतो, तेव्हा खाली पसरलेली हिरवीगार शेती, छोटी छोटी गावे आणि क्षितिजावर दूरवर पसरलेल्या पवनचक्क्या यांचे अतिशय विलोभनीय दृश्य पाहायला मिळते. आजच्या आधुनिक काळात या डोंगरांवर पवनऊर्जेचे मोठे प्रकल्प उभारलेले असल्याने प्राचीन इतिहास आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा एक अनोखा संगम येथे पाहायला मिळतो. भर उन्हाळ्यातही गडावर वाहणारा तो सोसाट्याचा वारा शरीराचा सारा थकवा क्षणार्धात पळवून लावतो.

कर्नाटकात असूनही या गडावरील वातावरणात एक मराठमोळा आणि ओळखीचा स्पर्श जाणवतो. गडाच्या तटबंदीवरून चालताना येणारा तो वारा जणू शिवकाळातील पराक्रमाच्या आणि स्वराज्याच्या विस्ताराच्या कथा आपल्या कानात सांगत असतो. इतिहासप्रेमी आणि दुर्गप्रेमींसाठी गजेंद्रगड ही एक मोठी पर्वणीच आहे. महाराष्ट्रातले किल्ले पाहणाऱ्यांनी आयुष्यात एकदा तरी राज्याच्या सीमा ओलांडून दक्षिणेत यावे आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या 'दक्षिण दिग्विजयात' कसे अफाट आणि अभेद्य साम्राज्य निर्माण केले होते, हे या गजेंद्रगडासारख्या भक्कम वास्तूंमधून स्वतः अनुभवावे. मे महिन्यातील रणरणत्या उन्हातही हा किल्ला आपल्याला जी ऊर्जा आणि प्रेरणा देतो, ती खरोखरच शब्दांत न मांडता येण्यासारखी आहे. गजेंद्रगडाची ही भेट केवळ एक प्रवास राहत नाही, तर ती एका वैभवशाली आणि जाज्वल्य इतिहासाची एक अविस्मरणीय अनुभूती बनून आपल्या कायम स्मरणात राहते.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मराठी #किल्ला #दुर्ग