माल्यवंत रघुनाथ मंदिर आणि लक्ष्मणतीर्थ!

हम्पीच्या मुख्य डांबरी रस्त्यावरून बाहेर पडताना आम्ही आमचा मोर्चा उजवीकडे असणाऱ्या एका उंच डोंगराच्या दिशेने वळवला. अतिशय वळणावळणाचा, नागमोडी आणि आजूबाजूला गर्द झाडी असलेल्या एका सुंदर घाटातून प्रवास करत आम्ही हळूहळू त्या डोंगराचा माथा गाठला. या शांत आणि निवांत डोंगराच्या सर्वोच्च माथ्यावर विजयनगरच्या उत्कृष्ट द्राविड स्थापत्यशैलीत बांधलेले एक अतिशय सुंदर आणि भव्य मंदिर आमच्या दृष्टीस पडले. हेच ते हम्पीमधील अत्यंत ऐतिहासिक 'माल्यवंत रघुनाथ मंदिर' होय. एका अतिशय रेखीव आणि सुबक नक्षीकाम केलेल्या भव्य प्रवेशद्वारातून आम्ही मंदिर परिसरात प्रवेश केला. आत पाऊल ठेवताच समोर संपूर्ण दगडात आणि अत्यंत नाजूक नक्षीकामात बांधलेले हे मुख्य मंदिर मोठ्या दिमाखात उभे असल्याचे दिसले. या मुख्य मंदिराच्या डावीकडे देखील एक भव्य असे दुसरे प्रवेशद्वार होते आणि मंदिराच्या अगदी समोरच आकाशाकडे झेपावणारा एक सुंदर दीपस्तंभ उभा होता. आमच्या सोबत असलेल्या गाईडने आम्हाला आधीच सावध केले होते की, या परिसरात वानरांचा बऱ्यापैकी वावर आहे. प्रत्यक्षात तिथे वानरसेना होतीच, परंतु त्यांचा वावर अजिबात त्रासदायक नव्हता. उलट, प्राचीन काळातील महाबली वाली आणि सुग्रीव यांच्या 'किष्किंधा नगरी'तील वानरांचा हाच तो खरा प्रदेश असावा, याची प्रकर्षाने जाणीव आम्हाला तिथे झाली.

या ठिकाणी आमच्या व्यतिरिक्त इतर कोणताही पर्यटक किंवा भाविक नव्हता. त्या अतिशय शांत, निवांत आणि प्रसन्न वातावरणामध्ये आम्ही माल्यवंत रघुनाथ मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्याकडे मार्गक्रमण केले. या मंदिराचा इतिहास आणि पौराणिक संदर्भ अत्यंत रंजक आणि रामायणाशी जोडलेला आहे. रामायणातील कथांनुसार, जेव्हा रावणाने माता सीतेचे अपहरण केले आणि प्रभू श्रीराम आणि लक्ष्मण तिच्या शोधात दक्षिण भारतात आले, तेव्हा याच माल्यवंत पर्वतावर त्यांनी आपला मुक्काम ठोकला होता. पावसाळ्याचे चार महिने म्हणजेच 'चातुर्मास' त्यांनी याच ठिकाणी व्यतीत केला होता आणि पावसाळा संपल्यानंतरच सीतेच्या शोधाच्या मोहिमेला खऱ्या अर्थाने गती आली होती. याच काळात प्रभू श्रीराम सीतेच्या विरहाने अत्यंत व्याकूळ झाले होते.

याच कथेचा संदर्भ आपल्याला या मंदिरातील मुख्य मूर्तीमध्ये पाहायला मिळतो. मुख्य गाभाऱ्यात प्रवेश केल्यावर माल्यवंत रघुनाथाची म्हणजेच भगवान श्रीरामांची एक अत्यंत दुर्मिळ अशी मूर्ती दृष्टीस पडते. साधारणपणे आपण राम-लक्ष्मणाची मूर्ती हातात धनुष्यबाण घेतलेल्या वीर रूपात पाहतो, परंतु येथील मूर्तीमध्ये श्रीरामांच्या हातात कोणतेही शस्त्र नाही. ते अतिशय शांत आणि काहीशा विरही, ध्यानस्थ अवस्थेत बसलेले आहेत. त्यांच्या चेहऱ्यावर माता सीतेपासून दूर असल्याचा विरह आणि पावसाळा संपण्याची वाट पाहण्याची ती शांतता अतिशय स्पष्टपणे कोरलेली जाणवते. रामांच्या मूर्तीशेजारीच लक्ष्मण आणि गुडघे टेकून बसलेल्या मारुतीरायाची मूर्ती देखील पाहायला मिळते.

मुख्य सभामंडपात पाऊल ठेवताच कानावर अखंड रामनामाचा गजर पडतो. तिथे डाव्या बाजूला दोन भाविक अत्यंत तल्लीन होऊन भजन करत होते. या मंदिराचे हे एक सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे की, येथे दिवसाचे चोवीस तास आणि वर्षाचे ३६५ दिवस अव्याहतपणे हे रामनामाचे भजन किंवा 'रामधून' चालूच असते. शेकडो वर्षांपासून ही अखंड भजनाची परंपरा येथे जोपासली गेली आहे.

या मुख्य मंदिराच्या शेजारीच आणखी एक छोटेखानी पण अतिशय कल्पक असे मंदिर पाहायला मिळाले. एका भव्य आणि नैसर्गिक दगडी पाषाणाच्या वरच्या बाजूला अतिशय नक्षीदार रचना करून त्यावर मंदिराचा कळस चढवलेला होता. निसर्ग आणि मानवी कलाकृती यांचा असा संगम हम्पीमध्येच पाहायला मिळतो. ज्या बाजूला मंदिराचे दुसरे प्रवेशद्वार आहे, बरोबर त्याच बाजूला मागे आणखी एक अत्यंत सुंदर आणि रेखीव नक्षीकाम केलेला सभामंडप उभा होता. हम्पीतील जगप्रसिद्ध 'विजय विठ्ठल' मंदिरामध्ये असलेल्या अवाढव्य सभामंडपाशी खूप साधर्म्य सांगणारा हा मंडप त्या दिवशीच्या ढगाळ आणि आल्हाददायक वातावरणात अतिशय खुलून दिसत होता. आमच्या गाईडने माहिती दिली की, आजही या भव्य सभामंडपाचा वापर स्थानिक लोक विवाह समारंभांसाठी आणि लग्नकार्यांसाठी करतात. पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या त्या ऐतिहासिक आणि पवित्र वास्तूत आजही सनई-चौघडे वाजतात, हे ऐकून खूप नवल वाटले.

माल्यवंत रघुनाथ मंदिराच्या चहुबाजूंनी शत्रूपासून संरक्षण करण्यासाठी अतिशय भक्कम आणि उंच अशी संरक्षणात्मक तटबंदी बांधलेली आहे. मंदिराच्या बरोबर मागील बाजूच्या तटबंदीच्या भिंतीला एक छोटेसे प्रवेशद्वार होते. त्या छोट्याशा दरवाजातून डोके वाकवून आम्ही जेव्हा बाहेर आलो, तेव्हा समोरच एका नैसर्गिक उंचवट्यावर मोठ्या पाषाणाच्या आतमध्ये कोरलेले एक मंदिर दिसून आले. हेच ते रामायणातील संदर्भाने पावन झालेले 'लक्ष्मणतीर्थ' होय!

या लक्ष्मणतीर्थाच्या अगदी समोर उजव्या बाजूला असलेल्या एका अवाढव्य खडकाला जमिनीवर एक भलीमोठी भेग गेलेली दिसली. या भेगेच्या दोन्ही बाजूंना खडकावर अनेक लहान-मोठ्या शंकराच्या पिंडी आणि नंदीचे अतिशय सुबक चित्र कोरलेले पाहायला मिळाले. या ठिकाणामागील आख्यायिका अत्यंत रंजक आहे. राम, लक्ष्मण आणि सीता (काही कथांनुसार फक्त राम आणि लक्ष्मण सीतेच्या शोधात असताना) वनवासात असताना याच ठिकाणी त्यांनी चातुर्मासाचा उपवास आणि वास्तव्य केले होते. एक दिवस प्रभू श्रीरामांना अत्यंत तहान लागली होती आणि आजूबाजूला कुठेही पाणी नव्हते. तेव्हा आपल्या मोठ्या भावाची तहान भागवण्यासाठी लक्ष्मणाने आपला बाण काढला आणि पूर्ण ताकदीनिशी तो बाण या खडकावर मारला. बाण लागताच त्या खडकातून पाण्याचा एक निर्मळ आणि गोड झरा उसळून वर आला आणि श्रीरामांची तहान भागली. लक्ष्मणाच्या बाणाने निर्माण झाले म्हणून याला 'लक्ष्मणतीर्थ' असे म्हटले जाते.

काळाच्या ओघात आज हजारो वर्षे उलटून गेली असली तरी, आजही लक्ष्मणतीर्थातील या खडकाच्या चिरेमध्ये स्वच्छ आणि खळाळते पाणी असल्याचे प्रत्यक्ष पाहायला मिळते. उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांतही हे पाणी कधीच आटत नाही, हे खऱ्या अर्थाने एका चमत्कारासारखेच आहे. या पाण्याच्या प्रवाहासमोरील पाषाणाखालील एका नैसर्गिक गुहेत असलेल्या छोट्या मंदिरात आजही एक पुजारी अत्यंत निष्ठेने रोज पूजा-अर्चा करताना दिसतो. विजयनगरचे साम्राज्य लयाला गेले, पण इथली भक्ती आणि इथल्या पुराणांचे संदर्भ काळाच्या कसोटीवर आजही तसेच जिवंत आहेत.

लक्ष्मणतीर्थाचे दर्शन घेऊन आम्ही थोडे मागे आलो. इथून समोर नजर टाकली असता, दूरवर पसरलेला तो पौराणिक अंजनाद्री पर्वत आणि हम्पीतील सर्वात उंच अशी मातंग टेकडी स्पष्टपणे दिसून आली. निसर्गातील एका महान चित्रकाराने रंगवलेल्या नयनरम्य कॅनव्हासप्रमाणे ते अथांग चित्र आमच्यासमोर उभे होते. दिवस मावळतीकडे झुकला होता, सूर्य पश्चिमेकडे आला होता परंतु तो ढगांच्या आड लपलेला होता. त्यामुळे थेट सूर्यप्रकाश नसला तरी, ढगांमधून विखुरलेल्या सूर्यप्रकाशाच्या लालसर, केशरी आणि सोनेरी छटा संपूर्ण आसमंतात भरून राहिल्या होत्या.

डोंगराच्या या उंचीवरून संपूर्ण हम्पी शहराचे आणि विजयनगरच्या अवशेषांचे एक अत्यंत अद्भुत, विस्तीर्ण आणि आकर्षक दर्शन होत होते. नजर जाईल तिथपर्यंत दूरदूरवर भल्यामोठ्या शिळांच्या आणि खडकांच्या टेकड्याच टेकड्या पसरलेल्या होत्या. अनेक टेकड्यांवरती शेकडो टनांचे महाकाय दगड एकावर एक अतिशय अचूकपणे रचून ठेवलेले दिसत होते. हे चित्र अतिशय गूढ आणि रहस्यमय भासत होते. इतके भले मोठे आणि अवाढव्य दगड या डोंगरांवर आले कुठून? गुरुत्वाकर्षणाला आव्हान देत या मोठमोठ्या दगडांवर आणखी मोठे दगड असे तोलून कसे रचले गेले असतील? इतकी प्रचंड ताकद मनुष्य प्राण्यांमध्ये तर निश्चितच असू शकत नाही. कदाचित निसर्गाची ही काहीतरी अज्ञात किमया असावी किंवा रामायणातील त्या वानरसेनेने हे दगड इथे रचून ठेवले असावेत, अशा अनेक भाबड्या कल्पना मनात येऊन गेल्या.

लांबलांबपर्यंत या दगडांची अशीच अचाट रचना दिसून येत होती. जसजशी संध्याकाळ गडद होत होती, तसतसा वातावरणामध्ये वाऱ्याचा प्रवाह आणि वेग देखील वेगाने वाढत होता. तिथली ती अत्यंत शांत, शितल आणि थंड हवा शरीराचा सारा थकवा दूर करून मन आतून प्रसन्न करत होती. दूरदूरच्या टेकड्यांवर आणि डोंगरांवर विजयनगर साम्राज्याचे पहारेकऱ्यांचे मनोरे देखील स्पष्टपणे दृष्टीस पडत होते. या वास्तूंची रचना इतकी चपखल होती की, प्रत्येक डोंगराकडे आणि वास्तूकडे तासन् तास टक लावून पहावे असे ते जादुई दृश्य होते. अगदी अचूक आणि बारकाईने निरीक्षण केले तरच या अथांग निसर्गात कुठेतरी एखादा मनुष्यप्राणी नजरेस पडायचा.

भौगोलिक दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, एकेकाळच्या त्या महान आणि संपन्न विजयनगर साम्राज्याच्या रक्षणार्थ आणि टेहळणीसाठी ही जागा खरोखरच अनमोल अशीच होती. या उंचीवरून शत्रूच्या कोणत्याही हालचालीवर सहज लक्ष ठेवता येत असे. कितीही वेळ, अगदी तासन् तास या ठिकाणी बसून राहिलं आणि तो थंड वारा अंगावर घेत तो निसर्ग न्याहाळला तरी अजिबात कंटाळा येणार नाही, ही अत्यंत समाधानाची भावना मनामध्ये निर्माण झाली. या माल्यवंत पर्वतावरून आणि ढगांच्या आड लपलेल्या सूर्यामधून पाहिलेला हा सूर्यास्त कदाचित माझ्या जीवनातला आतापर्यंतचा सर्वोत्तम सूर्यास्त असावा, याची पूर्ण खात्री मला इथे पटली. एक विलक्षण अशी शांतता घेऊन आम्ही परतीची वाट धरली.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर