अखेरीस आमच्या प्रवासातील तो सर्वात बहुप्रतीक्षित आणि परमोच्च क्षण आला, ज्याची आम्ही अतिशय आतुरतेने वाट पाहत होतो. हम्पीचे नाव काढताच ज्या वास्तूचे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते, त्या जगप्रसिद्ध 'विजय विठ्ठल' मंदिराचे प्रत्यक्ष दर्शन घेण्यासाठी आम्ही निघालो. विजयनगर साम्राज्याच्या एका भव्य पण भग्न प्रवेशद्वारातून प्रवास करत, युनेस्कोने 'जागतिक वारसा स्थळ' म्हणून मानाचा दर्जा दिलेल्या या अद्वितीय मंदिरापाशी आम्ही येऊन पोहोचलो. मंदिराच्या बाहेरील परिसरात एक छोटीशी पण गजबजलेली बाजारपेठ दिसून आली. तिथेच आमची गाडी पार्क करून आम्ही तिकीट काढण्यासाठी रांगेत उभे राहिलो. या ऐतिहासिक वास्तूचे पावित्र्य आणि सुरक्षितता जपण्यासाठी प्रशासनाने मुख्य मंदिरापासून दीड ते दोन किलोमीटर अलीकडेच सर्व खाजगी गाड्या पार्क करण्याची व्यवस्था केली आहे. तिथून प्रत्यक्ष मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी प्रदूषणमुक्त अशा छोट्या 'इलेक्ट्रिक बस'ची सोय प्रशासनाने उपलब्ध करून दिली आहे. आम्ही त्या बसचे तिकीट काढले आणि अतिशय उत्साहाने विजय विठ्ठल मंदिराच्या दिशेने मार्गस्थ झालो.
या संपूर्ण परिसरामध्ये कोणत्याही प्रकारच्या खाजगी वाहनांना किंवा नवीन बांधकामाला सक्त मनाई असल्यामुळे, या ठिकाणची हजारो वर्षांपूर्वीची प्राचीनता आणि गूढ शांतता आजही जशीच्या तशी टिकून असल्याचे प्रकर्षाने जाणवते. बसमधून जाताना रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना हम्पीचे ते अवाढव्य आणि वैशिष्ट्यपूर्ण दगडांचे डोंगर आम्हाला खुणावत होते. तसेच, शेकडो वर्षांपूर्वी बांधलेल्या दगडी वास्तूंच्या लांबच लांब रांगा आणि जुन्या बाजारपेठांचे अवशेष आमचे लक्ष वेधून घेत होते. अवघ्या पाच मिनिटांच्या प्रवासात आम्ही मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी येऊन पोहोचलो. वरचा भाग विटांचा आणि खालचा पाया भक्कम दगडी बांधकामाचा असलेल्या त्या अतिशय भव्य आणि प्राचीन 'गोपूर' प्रवेशद्वारातून आम्ही आत पाऊल ठेवले. सकाळी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याच्या (एएसआय) वेबसाईटवरून काढलेली ऑनलाईन तिकिटे आम्हाला इथे पुन्हा उपयोगी पडली.
प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश करताच, समोरच हम्पीचे ते जगप्रसिद्ध आणि अद्वितीय दगडी रथमंदिर म्हणजेच 'गरुड मंदिर' अतिशय दिमाखात उभे होते. हे तेच रथमंदिर आहे, ज्याचे चित्र आपल्या भारतीय चलनातील पन्नास रुपयांच्या नव्या नोटेच्या मागील बाजूस मोठ्या अभिमानाने छापलेले आहे. दुपार टळून गेली होती आणि सूर्य पश्चिमेच्या दिशेने संथपणे खाली सरकत होता. त्या मावळत्या सूर्याची सोनेरी किरणे थेट या दगडी रथावर पडत होती, ज्यामुळे हे संपूर्ण रथमंदिर एखाद्या सुवर्णरथासारखे लखलखत होते. हम्पीचा विचार करताना नेहमी हेच मंदिर डोळ्यांसमोर यायचे, आणि आज ते प्रत्यक्ष समोर पाहून खऱ्या अर्थाने आपण विजयनगरमध्ये पोहोचल्याची सुखावणारी जाणीव झाली.
या दगडी रथाच्या अगदी समोरच मुख्य 'विजय विठ्ठल मंदिर' स्थित आहे. दुर्दैवाने, अनेक परकीय आक्रमणांमुळे आज या मुख्य मंदिराच्या गाभाऱ्यात कोणतीही मूर्ती अस्तित्वात नाही. शिवाय, या मंदिराच्या मुख्य सभामंडपात प्रवेश करण्यास आणि वर जाण्यास सध्या पर्यटकांना सक्त मनाई आहे. यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक कारण आहे. या मंदिरामध्ये काळ्या पाषाणातून कोरलेले असे असंख्य छोटे-छोटे खांब आहेत, ज्यांवर हलकीशी थाप मारल्यास त्यातून भारतीय शास्त्रीय संगीताचे विविध स्वर आणि नाद निर्माण होतात. प्रत्येक खांबातून एक वेगळ्याच प्रकारचे, अतिशय सुमधुर संगीत ऐकू येते. या संगीताचा अनुभव घेण्यासाठी येणारे हजारो पर्यटक सातत्याने या खांबांवर आघात करत असत, ज्यामुळे या प्राचीन आणि दुर्मिळ वास्तूला मोठा धोका निर्माण झाला होता. याच कारणामुळे आता तिथे जाण्यास बंदी घालण्यात आली आहे.
परंतु, पर्यटकांची निराशा होऊ नये म्हणून पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याने एक अतिशय कल्पक आणि आधुनिक उपाय शोधून काढला आहे. त्यांनी या खांबांमधून निघणारे ते अद्भुत संगीत अतिशय उत्तम दर्जाच्या उपकरणांद्वारे ध्वनिमुद्रित (रेकॉर्ड) केले आहे आणि ते त्यांच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध करून दिले आहे. मंदिराच्या बाहेर प्रत्येक खांबाची माहिती देणाऱ्या फलकाजवळ एक 'क्यूआर कोड' लावलेला आहे. तो कोड आपल्या मोबाईलवर स्कॅन करून आपण थेट त्या वेबसाईटवर जातो आणि त्या पाषाणांमधून झंकारणारे ते मूळ संगीत अतिशय स्पष्टपणे ऐकू शकतो. निर्जीव काळ्या दगडांतून संगीताचे सूर निर्माण करणारा मानवी कलाकृतीचा आणि बुद्धिमत्तेचा तो एक खरोखरच अद्भुत आणि थक्क करणारा चमत्कार होता. या मुख्य मंदिराच्या सभोवताली अजूनही काही छोटी-छोटी उपमंदिरे आणि अतिशय विस्तीर्ण असे सभामंडप उभे आहेत. अतिशय बारकाईने, जिवंतपणाने कोरलेल्या मूर्ती आणि विविध प्राचीन भौमितिक रचनांनी सजलेले हे विठ्ठल मंदिर पाहताना आमचे भान अक्षरशः हरपून गेले. इतिहासाच्या पानांमध्ये अनेक शतके विविध राजांनी या मंदिराची डागडुजी आणि विस्तार केला. पुढे परकीय आक्रमणांनंतर अनेक वर्षे हे मंदिर दुर्लक्षित राहून जंगलाच्या आणि झाडीच्या वेढ्यात धुळ खात पडलेले होते. परंतु, आज पुरातत्व विभागाच्या अथक प्रयत्नांमुळे हे मंदिर आपल्या गतवैभवासह संपूर्ण जगाच्या नकाशावर मोठ्या अभिमानाने आणि दिमाखाने मिरवत आहे.
विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास आणि त्यांची वास्तुकला समजून घ्यायची असेल, तर हम्पीमधील विजय विठ्ठल मंदिराला भेट देणे हा एक अत्यंत अनिवार्य आणि परमोच्च अनुभव आहे. हे मंदिर केवळ काही दगडांची आणि भिंतींची रचना नाही, तर तो मानवी कल्पकतेचा, अमर्याद भक्तीचा आणि वास्तुकलेच्या सर्वोच्च शिखराचा एक जिवंत पुरावा आहे. या विस्तीर्ण आणि भव्य मंदिर समूहाची निर्मिती एका रात्रीत किंवा एका राजाच्या काळात झालेली नाही. इतिहासकारांच्या मते, पंधराव्या शतकात संगम घराण्याचे महान राजे दुसरे देवराय यांच्या काळात या मंदिराच्या उभारणीला सुरुवात झाली. त्यानंतर तुलुव घराण्याचे अजेय सम्राट कृष्णदेवराय यांनी सोळाव्या शतकात या मंदिराचा प्रचंड विस्तार केला, अनेक भव्य सभामंडपांची भर घातली आणि या वास्तूला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवले. हे मंदिर भगवान विष्णूचा अवतार असलेल्या श्री विठ्ठलाला समर्पित आहे.
या मंदिराच्या स्थापनेमागे एक अतिशय रंजक आख्यायिका सांगितली जाते. असे म्हटले जाते की, विजयनगरच्या राजांनी भगवान विठ्ठलाची मूर्ती पंढरपूरहून हम्पीला आणली आणि त्यांच्यासाठी हे अत्यंत भव्य आणि सुवर्णजडित मंदिर उभारले. परंतु, श्री विठ्ठलाला हे राजेशाही आणि प्रचंड ऐश्वर्याने नटलेले मंदिर आवडले नाही. त्यांना पंढरपूरची ती साधी आणि भक्तांच्या प्रेमाने भरलेली वास्तूच अधिक प्रिय होती. त्यामुळे भगवान विठ्ठल या भव्य मंदिरातून पुन्हा आपल्या पंढरपूरला निघून गेले आणि म्हणूनच या मंदिराचा गाभारा कायमचा रिकामा राहिला. आमच्या सोबत असणाऱ्या गाईडने आम्हाला सांगितले की १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १६ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, बहामनी सल्तनतीच्या सततच्या संघर्षांनी आणि आक्रमणांनी पंढरपूर प्रदेश उद्ध्वस्त केला होता. भगवान विठ्ठलाच्या अत्यंत पूजनीय मूर्तीचा अपमान होऊ नये म्हणून, तिला सुरक्षितपणे विजयनगर साम्राज्यात हलवण्यात आले. त्यानंतर राजा कृष्णदेवरायाने आपली भव्य राजधानी हंपी येथील विठ्ठल मंदिरात त्या मूर्तीची स्थापना केली. आपल्या लाडक्या देवतेच्या अनुपस्थितीमुळे पंढरपूरचे लोक आणि भक्तगण दुःखी झाले होते. संत एकनाथांचे पणजोबा संत भानुदास यांनी मूर्ती परत आणण्यासाठी हंपीपर्यंत खडतर प्रवास केला. वारकरी परंपरेनुसार, भानुदास हंपी येथील मंदिरात गेले आणि त्यांनी भगवान विठ्ठलाच्या परत येण्यासाठी तळमळीने प्रार्थना केली. त्यांच्या अगाध भक्तीने प्रसन्न होऊन, भगवानांनी आपला नऊ रत्नांचा हार भानुदासच्या गळ्यात घातला, असे म्हटले जाते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी, मंदिराच्या रक्षकांना तो हार सापडला, त्यांनी भानुदासला चोर समजून अटक केली आणि राजा कृष्णदेवरायासमोर हजर केले. राजाने भानुदासला सर्वांसमोर फाशी देण्याचा आदेश दिला. तथापि, आख्यायिकेनुसार, त्यांच्या भक्तीची शक्ती इतकी प्रबळ होती की फाशीच्या दोरीचे चमत्कारिकरित्या फुलांच्या सुंदर हारांमध्ये रूपांतर झाले. भानुदासची आध्यात्मिक महानता आणि भगवानांची इच्छा ओळखून, राजा कृष्णदेवरायाने माफी मागितली आणि आदराने त्यांना मूर्ती पंढरपूरला परत नेण्याची परवानगी दिली. इतिहासकारांच्या मते मात्र, जेव्हा १५६५ साली तालिकोटाच्या युद्धात विजयनगरचा दारुण पराभव झाला आणि आक्रमकांनी या शहराची लूट करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा मंदिरातील मूळ मूर्ती सुरक्षिततेसाठी गुप्तपणे पंढरपूरला किंवा इतर सुरक्षित ठिकाणी हलवण्यात आली असावी. कारण काहीही असले, तरी मूर्ती नसतानाही या मंदिराच्या कणाकणात जी भक्ती आणि कला दडलेली आहे, ती आजच्या काळातही कोणत्याही पर्यटकाला नतमस्तक व्हायला लावते.
विठ्ठल मंदिर संकुलात प्रवेश केल्यावर सर्वात आधी आणि सर्वाधिक लक्ष वेधून घेणारी वास्तू म्हणजे तिथला जगप्रसिद्ध 'दगडी रथ' किंवा 'गरुड मंडप'. हा रथ खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या शिल्पकारांनी दगडांवर लिहिलेले एक अजोड महाकाव्य आहे. पाहताक्षणी हा संपूर्ण रथ एकाच अवाढव्य दगडातून कोरलेला आहे असा भास होतो. परंतु, प्रत्यक्षात हा रथ एकाच अखंड पाषाणातून कोरलेला नसून, अनेक महाकाय ग्रॅनाईट दगडांचे तुकडे अतिशय अचूकपणे आणि कौशल्याने एकमेकांत गुंफून तो तयार करण्यात आला आहे. या दगडांच्या सांध्यांची जुळणी इतकी चपखल आहे की साध्या डोळ्यांना ते सांधे सहजासहजी दिसत नाहीत आणि तो एकाच दगडाचा भासतो. हा रथ म्हणजे भगवान विष्णूचे वाहन असलेल्या 'गरुड' देवाला समर्पित असलेले एक छोटेखानी मंदिरच आहे. पूर्वी या रथाच्या आत गरुडाची मूर्ती विराजमान होती आणि या रथावर विटांनी बांधलेले एक उंच आणि सुंदर शिखर देखील होते, जे काळाच्या ओघात आणि आक्रमणांमध्ये नष्ट झाले. या रथाला दगडांची चार भव्य चाके लावलेली आहेत. या चाकांवर कमळाच्या फुलांची अत्यंत नाजूक आणि सुंदर नक्षी कोरलेली आहे. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, एकेकाळी ही महाकाय दगडी चाके खरोखरच त्यांच्या अक्षावर फिरत असत. परंतु, पर्यटकांकडून होणाऱ्या नुकसानीमुळे आणि सुरक्षिततेच्या कारणास्तव आता शासनाने ही चाके सिमेंट लावून कायमची स्थिर केली आहेत. या रथाच्या समोर दोन अवाढव्य हत्तींचे शिल्प आहे, जे जणू हा रथ ओढत असल्याचा भास निर्माण करतात. मात्र, मुळात तिथे हत्ती नसून घोड्यांची शिल्पे होती, ज्यांचे अवशेष आजही हत्तींच्या मागे थोडेसे पाहायला मिळतात. रथाच्या संपूर्ण पृष्ठभागावर युद्धभूमीवरील प्रसंग, पौराणिक कथा आणि विविध प्राण्यांची अतिशय रेखीव शिल्पे कोरलेली आहेत.
दगडी रथाचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवून आपण जेव्हा पुढे मुख्य महामंडपाकडे (सभामंडपाकडे) वळतो, तेव्हा विजयनगरच्या स्थापत्यकलेचे आणि ध्वनिशास्त्राचे एक अत्यंत मोठे रहस्य आपल्यासमोर उलगडते. हे रहस्य म्हणजेच येथील 'संगीतमय खांब' किंवा 'सारेगम खांब'. मुख्य महामंडपाचा भार पेलण्यासाठी आणि त्याच्या सौंदर्यात भर घालण्यासाठी छताला आधार देणारे ५६ भव्य आणि गुंतागुंतीचे खांब येथे उभारलेले आहेत. या प्रत्येक मुख्य खांबाच्या सभोवताली एकाच अखंड दगडातून कोरलेले सात छोटे आणि नाजूक उप-खांब आहेत. हे छोटे खांब केवळ शोभेसाठी नसून ती खऱ्या अर्थाने दगडी वाद्ये आहेत. या खांबांवर चंदनाच्या लाकडाने किंवा बोटांनी हलकीशी थाप मारली, तर त्यातून 'सा-रे-ग-म-प-ध-नी' हे भारतीय शास्त्रीय संगीताचे सप्तसूर अतिशय स्पष्टपणे निनादतात. काही खांबांमधून मृदंग, वीणा, डमरू, जलतरंग आणि घंटी यांसारख्या विविध पारंपरिक वाद्यांचे आवाजही ऐकू येतात.
कठोर आणि निर्जीव मानल्या जाणाऱ्या ग्रॅनाईटच्या दगडातून असे सुमधुर स्वर कसे निर्माण होऊ शकतात, हा प्रश्न आजही जगभरातील अनेक शास्त्रज्ञांना आणि अभ्यासकांना भेडसावतो. ब्रिटिशांच्या काळात या खांबांचे रहस्य उलगडण्यासाठी एका इंग्रज अधिकाऱ्याने चक्क दोन खांब कापून पाहिले होते, असा इतिहास सांगितला जातो. त्याला वाटले होते की या खांबांच्या आत काहीतरी पोकळी असेल किंवा धातूच्या तारा लपवलेल्या असतील. पण खांब कापल्यावर त्याच्या हाती केवळ निराशाच लागली, कारण ते खांब आतून पूर्णपणे भरीव दगडाचेच होते. विजयनगरच्या महान शिल्पकारांनी आणि शास्त्रज्ञांनी दगडाची घनता, त्याची जाडी, त्याचा आकार आणि त्यात असलेले सिलिकाचे प्रमाण यांचा अतिशय सखोल आणि अचूक अभ्यास करून या संगीतमय खांबांची निर्मिती केली होती. या खांबांच्या आकारावर आणि लांबीवर त्यातून निघणारा ध्वनी अवलंबून असतो. मुख्य सभामंडपात जेव्हा नर्तिका नृत्य करत असत, तेव्हा या खांबांचा वाद्य म्हणून वापर करून एक अद्भुत संगीतमय मैफल सजवली जात असे. मानवी बुद्धिमत्तेचा हा चमत्कार पाहताना आपण अवाक होतो. आज या खांबांचे रक्षण करण्यासाठी पर्यटकांना तिथे जाण्यास मनाई असली, तरी क्यूआर कोडच्या माध्यमातून ते संगीत ऐकताना आजही अंगावर रोमांच उभे राहतात.
विठ्ठल मंदिराच्या मुख्य महामंडपाव्यतिरिक्त या विस्तीर्ण आवारात आणखी अनेक अत्यंत महत्त्वाची आणि सुंदर उपमंदिरे तसेच मंडप पाहायला मिळतात. त्यापैकी एक अत्यंत महत्त्वाचा मंडप म्हणजे 'कल्याण मंडप' होय. या मंडपाचा उपयोग प्रामुख्याने देवतेच्या विवाह सोहळ्यांसाठी आणि इतर महत्त्वाच्या धार्मिक उत्सवांसाठी केला जात असे. या कल्याण मंडपाची रचना आणि त्यातील कोरीव काम हे मुख्य मंडपापेक्षाही अधिक गुंतागुंतीचे आणि डोळे दीपवणारे आहे. या मंडपातील खांबांवर 'याळी' या पौराणिक प्राण्याची अत्यंत भव्य आणि उग्र शिल्पे कोरलेली आहेत. याळी हा एक असा काल्पनिक प्राणी आहे, ज्याचे डोके सिंहाचे, सोंड हत्तीची आणि शरीर घोड्याचे असते. या प्राण्याच्या पायाखाली अनेकदा मकर किंवा छोटे हत्ती दाखवलेले आहेत. याळीच्या माध्यमातून विजयनगरच्या राजांचे अमर्याद सामर्थ्य आणि त्यांची ताकद दाखवण्याचा प्रयत्न शिल्पकारांनी केला आहे. या खांबांवरून नजर वर छताकडे नेली असता, तिथे कोरलेली कमळाच्या फुलांची आणि भौमितिक आकारांची गुंतागुंतीची नक्षी आपल्याला चक्रावून टाकते. दगडावर इतके सुबक काम करण्यासाठी किती संयम आणि कौशल्य लागले असेल, याची आपण केवळ कल्पनाच करू शकतो.
याशिवाय मंदिर परिसरात 'उत्सव मंडप', 'शंभर खांबांचा मंडप' आणि 'अम्मान देवालय' (देवीचे मंदिर) अशा अनेक भव्य वास्तू आहेत. या प्रत्येक वास्तूवर आणि तिच्या भिंतींवर रामायण, महाभारत आणि भागवत पुराणातील अनेक प्रसंग कोरलेले आहेत. भगवान विष्णूचे दशावतार, कृष्णलीला आणि प्रह्लादाची कथा सांगणारी शिल्पे अतिशय जिवंत भासतात. या मंदिराच्या भिंतींवर परकीय व्यापाऱ्यांचे, पोर्तुगीज घोडदळाचे आणि अरबी व्यापाऱ्यांचेही चित्रण केलेले आढळते, जे विजयनगरच्या जागतिक व्यापाराची आणि त्यांच्या परकीय संबंधांची साक्ष देते.
विठ्ठल मंदिराचे वैभव केवळ त्याच्या चार भिंतींच्या आतच मर्यादित नव्हते, तर त्याच्या बाहेरही ते तितक्याच प्रकर्षाने पसरलेले होते. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून बाहेर आल्यावर एक अतिशय रुंद आणि जवळपास एक किलोमीटर लांबीचा सरळ रस्ता पाहायला मिळतो. आज तिथे दगडांचे अवशेष आणि पडके चौथरे असले, तरी पंधराशे वर्षांपूर्वी ही विजयनगरची सर्वात मोठी आणि सर्वात श्रीमंत बाजारपेठ होती, जिला 'विठ्ठल बाजार' म्हणून ओळखले जायचे. या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना सुंदर नक्षीकाम केलेले दगडी मंडप आणि दुकाने होती. जगभरातील इतिहासकारांच्या आणि परदेशी प्रवाशांच्या नोंदींनुसार, या बाजारपेठेत हिरे, माणके, पाचू, मोती आणि इतर मौल्यवान रत्ने रस्त्यावर उघड्यावर ठेवून, जणू काही साध्या भाजीपाल्यासारखी मोजून विकली जात असत. जगभरातील व्यापारी येथे येऊन आपला व्यापार करत असत. याच बाजारपेठेच्या एका बाजूला एक अत्यंत सुंदर अशी 'पुष्करणी' (पायऱ्यांची विहीर किंवा तलाव) स्थित आहे. या पुष्करणीच्या मध्यभागी एक छोटासा आणि देखणा दगडी मंडप आहे. दरवर्षी वसंतोत्सवाच्या वेळी किंवा महत्त्वाच्या सणांच्या दिवशी भगवान विठ्ठलाची आणि रुक्मिणीची मूर्ती या पुष्करणीत आणून तिथे नौकाविहार आणि जलक्रीडा आयोजित केली जात असे. आज ती पुष्करणी रिकामी असली, तरी तिचा आकार आणि तिची रचना तत्कालीन वैभवाची पूर्ण कल्पना देतात.
१५६५ सालचे तालिकोटाचे युद्ध हे विजयनगर साम्राज्यासाठी एक भयंकर दुःस्वप्न ठरले. दख्खनच्या एकत्रित सुलतानांनी या संपन्न शहरावर हल्ला करून त्याचा अमानुषपणे विध्वंस केला. हे आक्रमण इतके भीषण होते की, आक्रमकांनी सलग सहा महिने हे शहर लुटले, जाळले आणि येथील भव्य वास्तूंची तोडफोड केली. विठ्ठल मंदिरालाही या विध्वंसाची मोठी झळ बसली. या मंदिराचे सुंदर लाकडी छत, आतील मौल्यवान रत्ने आणि मूर्ती आक्रमकांनी नष्ट केल्या. जे खांब आणि दगड ते तोडू शकले नाहीत, ते त्यांनी आगी लावून विद्रूप करण्याचा प्रयत्न केला. आजही अनेक खांबांवर आणि दगडांवर आगीमुळे आलेला काळेपणा आणि भेगा स्पष्टपणे दिसून येतात. कित्येक शतके हे अद्वितीय मंदिर जंगलात, मातीच्या आणि धुळीच्या ढिगाऱ्याखाली उपेक्षित आणि बेवारस अवस्थेत पडून होते.
पुढे एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकात, जेव्हा ब्रिटिश पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि नंतर भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने हम्पीमध्ये उत्खनन आणि संवर्धनाचे काम हाती घेतले, तेव्हा या विठ्ठल मंदिराला नवसंजीवनी मिळाली. एएसआयच्या अथक प्रयत्नांमुळे मातीखाली दबलेले अनेक अवशेष बाहेर काढण्यात आले, पडलेले खांब पुन्हा उभे केले गेले आणि मंदिराच्या परिसराचे मूळ सौंदर्य बऱ्याच अंशी पुन्हा स्थापित करण्यात आले. आज या मंदिराचे रक्षण करण्यासाठी जे आधुनिक तंत्रज्ञान आणि नियम लागू करण्यात आले आहेत, ते नक्कीच स्वागतार्ह आहेत.
विजय विठ्ठल मंदिर म्हणजे केवळ एक प्रार्थनास्थळ नसून, तो भारताच्या सुवर्णयुगाचा एक धडधडणारा आणि जिवंत असा आत्मा आहे. या मंदिराच्या आवारात फिरताना, इथल्या दगडांवरून हात फिरवताना आणि त्या संगीतमय खांबांचा इतिहास अनुभवताना, आपण नकळतपणे त्या सोळाव्या शतकात पोहोचतो. कृष्णदेवरायांची ती अवाढव्य सत्ता, कारागिरांची ती अमर्याद आणि दैवी मानली जाणारी प्रतिभा, आणि दगडांतून संगीत निर्माण करणारी ती महान वैज्ञानिक दृष्टी या सर्व गोष्टींचा विचार करून मन अक्षरशः थक्क होते. हम्पीचा प्रवास हा विठ्ठल मंदिराच्या दर्शनाशिवाय आणि तिथल्या दगडी रथाला डोळ्यांत साठवल्याशिवाय कधीच पूर्ण होऊ शकत नाही. विजयनगरचे साम्राज्य जरी आज अस्तित्वात नसले आणि राजे जरी काळाच्या पडद्याआड गेले असले, तरी त्यांनी दगडांवर कोरलेले हे महाकाव्य आणि त्यातून झंकारणारे ते सुमधुर संगीत आजच्या पिढीला आणि येणाऱ्या प्रत्येक युगाला कायम प्रेरणा आणि ऊर्जा देत राहील. हे मंदिर खऱ्या अर्थाने भारतीय वास्तुकलेचा आणि विजयनगरच्या वैभवाचा एक अमर आणि अढळ असा मुकुटमणी आहे.
--- तुषार भ. कुटे
खांबांवरील संगीत ऐकण्यासाठी संकेतस्थळ: http://www.asihampicircle.in/saregamapa
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
No comments:
Post a Comment