प्राचीन कोषागाराची सफर

हजारी राम मंदिरातील अद्भुत शिल्पकलेचा मनसोक्त आनंद घेतल्यानंतर आम्ही आमचा मोर्चा थोडा पुढे वळवला. वाटेत डाव्या बाजूला एक अतिशय सुंदर असे उघड्यावरील संग्रहालय म्हणजेच 'ओपन म्युझियम' पाहायला मिळाले. ते पाहतानाच पुढे चालत गेल्यावर 'लोटस महाल' (कमळ महाल) या अतिशय प्रसिद्ध आणि पुरातत्त्व खात्याद्वारे संरक्षित असलेल्या परिसराचे प्रवेशद्वार लागले. या ऐतिहासिक आणि अत्यंत सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या आवारात प्रवेश करण्यासाठी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून तिकीट काढावे लागते. हम्पीच्या या विस्तीर्ण साम्राज्यात भटकंती करताना एक अतिशय सोयीस्कर आणि विशेष बाब आमच्या लक्षात आली, ती म्हणजे संपूर्ण हम्पीमध्ये तिकीट काढून प्रवेश मिळणारी केवळ तीनच प्रमुख ठिकाणे आहेत. आणि सर्वात आनंदाची गोष्ट म्हणजे, एकाच तिकिटावर या तिन्ही ठिकाणांना आपण एकाच दिवशी सहज भेट देऊ शकतो.

आम्ही ऑनलाईन तिकीट काढले आणि या लोटस महालच्या विस्तीर्ण आवारामध्ये प्रवेश केला. प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवताच, अगदी लगोलग डाव्या बाजूला विजयनगर साम्राज्याचे एक छोटेखानी पण अत्यंत महत्त्वपूर्ण असे संग्रहालय आणि प्राचीन कोषागार दिमाखात उभे असलेले दिसले. या संपूर्ण हम्पी परिसरात झालेल्या विविध उत्खननांमध्ये सापडलेल्या अनेक दुर्मिळ आणि सुबक दगडी मूर्ती या ठिकाणी अतिशय काळजीपूर्वक जतन करून ठेवलेल्या आहेत. सुदैवाने त्या दिवशी तिथे पर्यटकांची फारशी गर्दी नव्हती. या निवांत आणि शांत वातावरणामुळे आम्हाला हे प्राचीन कोषागार आणि तिथला ऐतिहासिक ठेवा अतिशय बारकाईने आणि मनसोक्त पाहता आला.

विजयनगर साम्राज्याच्या या सुरक्षित परिसरामध्ये स्थित असलेले हे कोषागार म्हणजे तत्कालीन वास्तुकलेचा, दूरदृष्टीचा आणि सुरक्षा व्यवस्थेचा एक अत्यंत उत्कृष्ट नमुना आहे. लोटस महाल ज्या 'झनाना एन्क्लोजर' अर्थात राजघराण्यातील स्त्रियांच्या सुरक्षित परिसरामध्ये स्थित आहे, त्याच अभेद्य तटबंदीच्या आत हे कोषागार बांधले गेले आहे. या इमारतीकडे पहिल्यांदा पाहिल्यावरच ती किती भक्कम आणि एका विशिष्ट उद्देशाने बांधलेली आहे, याचा आपल्याला सहज अंदाज येतो. इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैलीचा प्रभाव असलेली ही एक आयताकृती आणि अतिशय मजबूत दगडी वास्तू आहे. तत्कालीन राजघराण्यातील अत्यंत मौल्यवान आणि महत्त्वाच्या वस्तू, जडजवाहीर, सोन्या-चांदीची नाणी आणि कदाचित राज्याची काही अत्यंत गुप्त कागदपत्रे सुरक्षित ठेवण्यासाठी या वास्तूची निर्मिती करण्यात आली असावी, असे इतिहासकारांचे आणि अभ्यासकांचे मत आहे.

या इमारतीची अंतर्गत आणि बाह्य रचना खऱ्या अर्थाने अचंबित करणारी आहे. सुरक्षेच्या कारणास्तव या संपूर्ण इमारतीला कोणत्याही प्रकारच्या मोठ्या खिडक्या नाहीत, तरीही आतील वातावरण अतिशय थंड आणि हवेशीर राहते. याच्या भिंती अवाढव्य जाडीच्या आहेत, ज्यामुळे बाहेरील उन्हाळ्याची उष्णता आत पोहोचू शकत नाही आणि आत ठेवलेला ऐतिहासिक तसेच मौल्यवान खजिना निसर्गाच्या लहरीपणापासून पूर्णपणे सुरक्षित राहतो. या वास्तूच्या छतावर अनेक छोटे गोलाकार घुमट आहेत जे एका रांगेत आणि अतिशय प्रमाणबद्ध पद्धतीने बांधलेले आहेत. हे घुमट आणि प्रवेशद्वारावरील कमानींची रचना इस्लामी वास्तुकलेची आठवण करून देतात, तर पाया आणि इतर बांधकाम हिंदू शैलीचे आहे. या दोन्ही शैलींचा हा सुरेख संगम या कोषागाराला एक वेगळेच आणि अद्वितीय असे सौंदर्य प्राप्त करून देतो.

आजच्या काळात भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने या ऐतिहासिक कोषागाराचे एका अतिशय सुंदर आणि नेटक्या संग्रहालयामध्ये रूपांतर केले आहे. या भक्कम इमारतीच्या आत प्रवेश केल्यावर एक लांब आणि प्रशस्त असे अंधारे दालन लागते. एकेकाळी जिथे विजयनगरच्या अफाट संपत्तीचे, सोन्या-मोहोरांचे ढिगारे लागले असतील, तिथे आज त्याहूनही मौल्यवान असा इतिहासाचा खजिना मांडून ठेवलेला आहे. या संपूर्ण हम्पी आणि आजूबाजूच्या परिसरात झालेल्या उत्खननांमध्ये ज्या विविध दगडी मूर्ती, शिलालेख आणि वास्तूंचे अवशेष सापडले, ते सर्व या कोषागारात पर्यटकांसाठी प्रदर्शनास ठेवण्यात आले आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने युद्धाचे प्रसंग सांगणारे वीरगळ, सतीशिळा आणि विविध देवदेवतांच्या भग्न मूर्ती पाहायला मिळतात. युद्धाच्या वेळी किंवा परकीय आक्रमणांच्या वेळी विजयनगरच्या सैनिकांनी आणि सामान्य नागरिकांनी जे शौर्य गाजवले, त्याच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आलेले हे वीरगळ या ठिकाणी अतिशय व्यवस्थितपणे मांडून ठेवलेले आहेत. या दगडांवरील कोरीव काम तत्कालीन समाजाच्या भावना, त्यांचे राहणीमान आणि त्यांचा जाज्वल्य इतिहास अतिशय प्रभावीपणे आपल्यापर्यंत पोहोचवते.

सुरक्षेच्या दृष्टीने विचार केल्यास, या कोषागाराला एकाच प्रवेशद्वारातून आत जाण्याची आणि बाहेर येण्याची सोय आहे. एकेकाळी या प्रवेशद्वारावर विजयनगरच्या अत्यंत निष्ठावान सैनिकांचा आणि पहारेकऱ्यांचा खडा पहारा असावा, याची जाणीव या जाडजूड भिंतींच्या आत गेल्यावर हमखास होते. आजच्या आधुनिक काळात बँकांमध्ये जसे सुरक्षित लॉकर्स किंवा 'स्ट्रॉंग रूम्स' असतात, अगदी तशीच आणि तितकीच अभेद्य व्यवस्था पंधराशे वर्षांपूर्वी विजयनगरच्या राजांनी कशी कल्पकतेने केली होती, हे समजून घेण्यासाठी या कोषागाराला भेट देणे अनिवार्य ठरते. गर्दी नसलेल्या त्या शांत दुपारी या वास्तूतून फिरताना, एकेकाळी येथे होणारा सोन्या-नाण्यांचा खणखणाट आणि राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचे येथून चालणारे नियंत्रण यांची मनातल्या मनात चित्रे उभी राहत होती. विजयनगरचे खरे वैभव केवळ त्यांच्या महालांच्या सजावटीत किंवा कोरीव कामात नव्हते, तर त्यांच्या अशा दूरदृष्टीने बांधलेल्या सुरक्षित, भक्कम आणि प्रगत वास्तूंमध्ये दडलेले होते, हे या कोषागाराने आम्हाला पुन्हा एकदा पटवून दिले. इतिहासाची ही पाने चाळताना खऱ्या अर्थाने एक वेगळीच अनुभूती पदरी पडत होती.

--- तुषार भ. कुटे

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय