बदामीचे पुरातत्त्व संग्रहालय

बदामी किल्ल्याची सकाळची सफर आटोपून आम्ही परतीच्या वाटेला लागलो होतो. किल्ल्याच्या अगदी पायथ्याशी स्थित असलेले भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाचे संग्रहालय आमचे लक्ष वेधून घेत होते. घड्याळात सकाळचे नऊ वाजले होते आणि संग्रहालयाचे भव्य दरवाजे पर्यटकांसाठी नुकतेच खुले झाले होते. सुदैवाने सकाळची वेळ असल्याने तिथे पर्यटकांची फारशी गर्दी नव्हती, ज्यामुळे शांतपणे इतिहास न्याहाळण्याची संधी मिळणार होती. आम्ही आमच्या मोबाईलवरून तात्काळ ऑनलाईन तिकीट काढले आणि चालुक्यांच्या या ऐतिहासिक खजिन्यात मोठ्या उत्सुकतेने प्रवेश केला.

बदामीचे हे पुरातत्त्व संग्रहालय आकाराने जरी खूप मोठे नसले, तरी ते चालुक्यकालीन कला आणि इतिहासाचा एक अत्यंत समृद्ध खजिना आहे. अगस्त्य तलावाच्या उत्तरेकडील टेकडीच्या पायथ्याशी हे संग्रहालय दिमाखात उभे आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने या परिसरातील विखुरलेल्या अमूल्य मूर्ती आणि ऐतिहासिक अवशेषांचे योग्य जतन करण्यासाठी इसवी सन १९७९ मध्ये या संग्रहालयाची स्थापना केली. सुरुवातीला येथे केवळ दोनच दालने होती, परंतु नंतरच्या काळात त्याचा विस्तार करून चार प्रशस्त दालनांमध्ये हा प्राचीन इतिहास मांडण्यात आला आहे. या संग्रहालयात प्रामुख्याने बदामी, ऐहोळे आणि पट्टदकल या चालुक्यांच्या तीन प्रमुख ऐतिहासिक केंद्रांमधून गोळा केलेल्या सहाव्या ते बाराव्या शतकातील दुर्मिळ मूर्ती, शिलालेख आणि वास्तूंचे अवशेष अतिशय सुंदर रितीने जतन करून ठेवले आहेत.

संग्रहालयात पाऊल ठेवताच प्रवेशद्वाराजवळ असलेल्या नंदीच्या आणि इतर भव्य मूर्ती भूतकाळाची सफर घडवायला सुरुवात करतात. येथील दालनांमधून फिरताना लाल वालुकाश्मात कोरलेल्या अनेक आकर्षक आणि सुबक मूर्ती पाहता येतात. या संग्रहालयाचे सर्वात मोठे आणि जगप्रसिद्ध आकर्षण म्हणजे 'लज्जा गौरी'ची मूर्ती. लज्जा गौरी ही प्रामुख्याने जननक्षमता, सुबत्ता आणि मातृत्वाची देवता मानली जाते. चालुक्य काळात या देवतेच्या पूजेचे मोठे महत्त्व होते. या मूर्तीची रचना अतिशय वेगळी असून ती पाहण्यासाठी जगभरातून इतिहासकार आणि अभ्यासक येथे आवर्जून येतात. याशिवाय भगवान शिवाची विविध रूपांतील अतिशय रेखीव शिल्पे येथे मांडलेली आहेत. शिव-भैरव, नटराज आणि कालभैरवाच्या मूर्तींमधील रौद्र रस आणि कोरीव कामातील बारकावे तत्कालीन शिल्पकारांच्या प्रगल्भतेची साक्ष देतात.

केवळ देवदेवतांच्याच मूर्ती नव्हे, तर तत्कालीन समाजजीवन आणि पौराणिक कथा सांगणारी अनेक शिल्पे या संग्रहालयाचे सौंदर्य वाढवतात. मकर तोरण, गंधर्व आणि यक्षांच्या मूर्ती अतिशय सुबक आहेत. भगवान विष्णू आणि गणेशाच्या विविध आकारांतील मूर्ती मन वेधून घेतात. एका दालनामध्ये रामायण, महाभारत आणि विशेषतः भगवद्गीतेतील विविध प्रसंग कोरलेले मोठे पाषाण पटल ठेवलेले आहेत. या दगडांवरील कोरलेल्या कथांमधून त्या काळातील लोकांचे पेहराव, त्यांची शस्त्रे आणि त्यांची राहणीमान यांवर मोठा प्रकाश पडतो.

चालुक्यकालीन शिल्पांव्यतिरिक्त या संग्रहालयाने प्रागैतिहासिक काळातील एक वेगळाच इतिहासही जपून ठेवला आहे. बदामी आणि आजूबाजूच्या मलप्रभा नदीच्या खोऱ्यात मानवी वस्ती अगदी अश्मयुगापासून होती, याचे पुरावे येथे मिळतात. एका स्वतंत्र दालनात या परिसरातील उत्खननात सापडलेली प्रागैतिहासिक काळातील दगडाची हत्यारे आणि अवजारे प्रदर्शनासाठी ठेवलेली आहेत. हे सर्व पाहताना मानवाच्या उत्क्रांतीपासून ते चालुक्यांच्या प्रगत स्थापत्यकलेपर्यंतचा एक मोठा कालखंड आपल्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो.

कोणताही गाजावाजा नसलेले हे संग्रहालय खऱ्या अर्थाने बदामीच्या प्रवासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा आहे. बदामीच्या लेण्या आणि किल्ला पाहण्यापूर्वी किंवा पाहिल्यानंतर या संग्रहालयाला भेट दिल्यास, त्या ऐतिहासिक वास्तूंचा संदर्भ आणि तिथल्या कलेचे गांभीर्य अधिक चांगल्या प्रकारे समजण्यास मदत होते. अतिशय शांत आणि हवेशीर असलेल्या या संग्रहालयातील प्रत्येक मूर्ती जणू स्वतःचा इतिहास सांगण्यासाठी तिथे उभी आहे. जवळपास एका तासाच्या या संग्रहालय भेटीने आमच्या बदामीच्या प्रवासाला एक परिपूर्ण आणि अभ्यासपूर्ण किनार मिळवून दिली. लाल मातीतील या विलोभनीय शिल्पांचा निरोप घेताना, हजारो वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात कलाकारांच्या प्रतिभेला नकळतच सलाम ठोकला गेला.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय #मराठी