उग्र लक्ष्मी-नरसिंह आणि बडावलिंग!

घड्याळात संध्याकाळचे साडेपाच वाजून गेले होते. मावळतीकडे झुकलेल्या सूर्याची सोनेरी किरणे हम्पीच्या त्या ऐतिहासिक परिसराला एक वेगळाच उजाळा देत होती. दिवसभराच्या भटकंतीनंतर, अशा या निवांत वातावरणात आम्ही आजच्या दिवसातील आमच्या शेवटच्या मुक्कामाकडे प्रस्थान केले. जगप्रसिद्ध विजय विठ्ठल मंदिराचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवल्यानंतर, अवघ्या दहा मिनिटांच्या प्रवासातच आम्ही हम्पीमधील 'लक्ष्मी-नरसिंह' मूर्तीच्या परिसरात येऊन पोहोचलो. तिथे पोहोचताच एका विस्तीर्ण मोकळ्या मैदानाच्या अगदी मध्यभागी, एकाच अखंड पाषाणात कोरलेली भगवान नरसिंहाची ती उग्र आणि अवाढव्य मूर्ती आमच्या दृष्टीस पडली. आजूबाजूला कोणताही मोठा डोंगर किंवा खडक नसताना, अशा मोकळ्या आणि सपाट ठिकाणी एकाच दगडात कोरलेली साडेसहा मीटर उंचीची आणि अत्यंत उग्र चेहऱ्याची ही मूर्ती खरोखरच लक्षवेधक ठरते.

या मूर्तीच्या दोन्ही मांड्यांना जोडणारी एक दगडी पट्टी कोरलेली आहे, जिला 'योगपट्टा' म्हणतात. दुर्दैवाने, पंधराशे पासष्टच्या परकीय आक्रमकांच्या भीषण विध्वंसामध्ये या अद्वितीय मूर्तीचेही मोठे नुकसान झाले होते. म्हणूनच भारतीय पुरातत्त्व खात्याने (एएसआय) या मूर्तीचा तोल सावरण्यासाठी आणि तिचे संवर्धन करण्यासाठी काही प्रमाणात डागडुजी केल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते. या भव्य मूर्तीच्या समोरच थोड्या अंतरावर एक जुने आणि एकाकी दगडी प्रवेशद्वार उभे आहे. हे प्रवेशद्वार पाहता, पूर्वी या भव्य मूर्तीच्या सभोवताली एक मोठे आणि सुसज्ज मंदिर असावे, असा अंदाज सहज बांधता येतो. या परिसराच्या डाव्या बाजूला हिरवीगार शेती पसरलेली होती, तर उजव्या बाजूला एक विस्तीर्ण मैदान होते. या मूर्तीचे मूळ नाव 'लक्ष्मी-नरसिंह' असे आहे, परंतु प्रत्यक्षात तिथे देवी लक्ष्मीची मूर्ती कुठेही पाहायला मिळाली नाही. इतिहासातील नोंदींनुसार, पूर्वी भगवान नरसिंहाच्या डाव्या मांडीवर देवी लक्ष्मीची अतिशय सुंदर मूर्ती विराजमान होती. परंतु आक्रमकांच्या मोडतोडीत ती भंगली गेली आणि आज तिचे उर्वरित अवशेष येथील संग्रहालयामध्ये सुरक्षित ठेवण्यात आले आहेत. विशेष म्हणजे, प्रसिद्ध कन्नड साहित्यिक एस. एल. भैरप्पा यांच्या 'आवरण' या बहुचर्चित कादंबरीची सुरुवात याच लक्ष्मी-नरसिंह मूर्तीच्या परिसरापासून आणि याच्या ऐतिहासिक विध्वंसाच्या संदर्भापासून होते, याची आठवणही यावेळी प्रकर्षाने झाली.

या नरसिंह मूर्तीच्या अगदी उजव्या बाजूला, एकाच अखंड पाषाणात कोरलेली भगवान शंकराची एक अतिशय भलीमोठी पिंड (शिवलिंग) देखील आम्हाला पाहायला मिळाली. स्थानिक लोक याला 'श्री बडावलिंग गुढी' या नावाने ओळखतात. या भव्य शिवलिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे या पिंडीच्या चहूबाजूंनी आणि तळामध्ये पाण्याचा सतत प्रवाह असतो. या वास्तूला कोणत्याही प्रकारचे छत नाही, त्यामुळे वरचे आकाश पूर्णपणे मोकळे दिसते. माझ्या आजवरच्या प्रवासात आणि आयुष्यात मी पाहिलेल्या शंकराच्या पिंडींपैकी खऱ्या अर्थाने ही सर्वात मोठी आणि विलोभनीय पिंड होती.

हम्पीच्या या लाल मातीत विखुरलेल्या अवाढव्य अवशेषांमध्ये लक्ष्मी-नरसिंह आणि बडावलिंग या दोन वास्तू आपले एक अढळ आणि अत्यंत महत्त्वाचे स्थान राखून आहेत. विजयनगर साम्राज्याच्या सुवर्णकाळाची आणि त्यांच्या अमर्याद कलाकुसरीची ही दोन्ही शिल्पे एक अत्यंत बोलकी आणि जिवंत उदाहरणे आहेत.

इतिहासकारांच्या आणि तेथे सापडलेल्या शिलालेखांच्या नोंदींनुसार, इसवी सन १५२८ मध्ये विजयनगरचे महान सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या आदेशावरून एका ब्राह्मणाने या मूर्तीची निर्मिती करवून घेतली. ही संपूर्ण मूर्ती एकाच अवाढव्य आणि अखंड ग्रॅनाईट पाषाणात कोरलेली आहे, ज्याला इंग्रजीत 'मोनोलिथ' असे म्हणतात. साडेसहा मीटर म्हणजेच साधारण बावीस फूट उंच असलेली ही मूर्ती हम्पीमधील सर्वात मोठी आणि उंच एकाश्म मूर्ती मानली जाते. या मूर्तीमध्ये भगवान नरसिंह हे योगासनाच्या स्थितीत बसलेले आहेत. त्यांच्या पायांची मांडी घातलेली असून गुडघ्यांभोवती एक पट्टा बांधलेला दिसतो, ज्याला 'योगपट्टा' असे म्हणतात. यामुळेच अनेकजण याला 'योग-नरसिंह' असेही संबोधतात. मूर्तीच्या चेहऱ्यावरील भाव अत्यंत उग्र आहेत. हिरण्यकश्यपूचा वध केल्यानंतर भगवान नरसिंहांचा जो उग्र आणि क्रोधीत अवतार होता, त्याचेच हे अतिशय जिवंत आणि अचूक चित्रण आहे. त्यांचे मोठे आणि वटारलेले डोळे, रुंद नाक आणि उघडा जबडा त्यांच्यातील रौद्र रसाची प्रचिती देतात.

या उग्र नरसिंहाच्या डोक्यावर आदिशेषाचा म्हणजेच सात फणा असलेल्या महाकाय सापाचा अतिशय सुंदर आणि कोरीव असा छत्र आहे. आदिशेषाच्या सात फणांनी नरसिंहाला सावली दिली आहे. या मूर्तीचे मूळ स्वरूप आजच्यापेक्षा खूप वेगळे आणि अधिक मनमोहक होते. पूर्वी या उग्र नरसिंहाच्या डाव्या मांडीवर देवी लक्ष्मी अत्यंत शांतपणे विराजमान होती. असे मानले जाते की लक्ष्मीच्या सानिध्यामुळे नरसिंहाचा उग्रपणा शांत होतो. परंतु, तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा दख्खनच्या सुलतानांनी हम्पीवर आक्रमण केले, तेव्हा त्यांनी या मूर्तीची प्रचंड नासधूस केली. त्यांनी देवी लक्ष्मीची मूर्ती अक्षरशः फोडून काढली. आज जर तुम्ही या नरसिंहाच्या पाठीकडून बारकाईने पाहिले, तर देवी लक्ष्मीच्या हाताचा एक तुकडा आजही नरसिंहाच्या कमरेला विळखा घातलेल्या अवस्थेत पाहायला मिळतो, जो त्या भीषण विध्वंसाची आणि एका सुंदर कलेच्या अंताची मूक साक्ष देतो.

या लक्ष्मी-नरसिंह मूर्तीच्या अगदी शेजारीच स्थित असलेले दुसरे आश्चर्य म्हणजे 'श्री बडावलिंग गुढी' होय. हे देखील हम्पीमधील सर्वात मोठ्या एकाश्म (मोनोलिथिक) शिवलिंगांपैकी एक आहे. या शिवलिंगाची उंची साधारण तीन मीटर (दहा फूट) इतकी आहे आणि ते काळ्याभोर पाषाणात कोरलेले आहे. या शिवलिंगाच्या नावामागे एक अतिशय हृदयस्पर्शी आणि रंजक लोककथा सांगितली जाते. 'बडवा' या स्थानिक कन्नड शब्दाचा अर्थ 'गरीब' असा होतो. असे म्हटले जाते की, विजयनगर साम्राज्याच्या काळात एका अत्यंत गरीब पण शिवभक्त असलेल्या शेतकरी महिलेने आपल्या जन्मभराची पुंजी जमा करून या भव्य शिवलिंगाची निर्मिती केली होती. म्हणूनच याला 'बडावलिंग' म्हणजेच गरिबाचे शिवलिंग असे नाव पडले. यावरून विजयनगरच्या काळात केवळ राजे-महाराजेच नव्हे, तर सामान्य नागरिकही कलेचे आणि धर्माचे मोठे भोक्ते होते, हे सिद्ध होते.

या बडावलिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे शिवलिंग नेहमी पाण्यामध्ये उभे असते. ज्या गाभाऱ्यात हे शिवलिंग आहे, त्याच्या तळाशी नेहमी पाण्याचा प्रवाह असतो आणि शिवलिंगाचा खालचा भाग पाण्यात बुडालेला असतो. हिंदू पौराणिक कथांनुसार, भगवान शंकराने आपल्या जटेमध्ये पवित्र गंगा नदीला धारण केले होते, जेणेकरून गंगेच्या प्रवाहाचा वेग कमी होऊन पृथ्वीचे रक्षण होईल. याच कथेचे प्रतीक म्हणून विजयनगरच्या अभियंत्यांनी या शिवलिंगाभोवती पाण्याची योजना केली आहे. जवळूनच वाहणाऱ्या तुंगभद्रा नदीतून आणि एका प्राचीन कालव्यातून येणारे पाणी थेट या गाभाऱ्यात सोडलेले आहे. विशेष म्हणजे हे पाणी तिथे साचून राहत नाही, तर ते एका बाजूने आत येते आणि दुसऱ्या बाजूने वाहून जाते. उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांतही या शिवलिंगाचा तळ कधीही कोरडा पडत नाही.

या शिवलिंगाच्या पृष्ठभागावर मध्यभागी तीन डोळ्यांचे (त्रिनेत्र) अतिशय रेखीव आणि सुंदर चिन्ह कोरलेले आहे. आज या गाभाऱ्याला छत नाही, परंतु पूर्वी यावर एखादे दगडी किंवा लाकडी शिखर असावे, जे आक्रमकांनी नष्ट केले असावे असे अभ्यासक मानतात. छत नसल्यामुळे आज थेट आकाशातील सूर्याचा प्रकाश आणि पावसाचे पाणी या शिवलिंगावर पडते. एका बाजूला अवाढव्य आणि उग्र असा लक्ष्मी-नरसिंह आणि दुसऱ्या बाजूला पाण्यामध्ये शांतपणे उभे असलेले ते विशाल बडावलिंग, हे दोन्ही पाषाण केवळ दगड नसून ते विजयनगरच्या लोकांची श्रद्धा, त्यांच्या शिल्पकारांची अफाट बुद्धिमत्ता आणि त्यांच्या अद्वितीय वास्तुकलेचा एक चिरंतन आणि कधीही न मिटणारा इतिहास आहेत.

--- तुषार भ. कुटे 

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर